Ο ρώσος πρίγκιπας που ζωγράφισε τη σοβιετική ουτοπία και πέθανε στα γκουλάγκ
Η άγνωστη ιστορία του Βλαντιμίρ Γκολίτσιν, του αριστοκράτη που αρνήθηκε να εγκαταλείψει τη Ρωσία, υπηρέτησε το καθεστώς με την τέχνη του, αλλά παρέμεινε πάντα στόχος.
Στις 22 Οκτωβρίου 1941, στην πόλη Ντμιτρόφ, περίπου 40 μίλια βόρεια της Μόσχας, η γερμανική πολεμική μηχανή προελαύνει απειλητικά προς τη ρωσική πρωτεύουσα. Μέσα στο μισό ενός νοικιασμένου ξύλινου σπιτιού, ένας άνδρας σχεδιάζει αφίσες κατά των εισβολέων. Εκείνη την ημέρα, η σοβιετική μυστική αστυνομία χτυπά την πόρτα του. Ένας γείτονας τον έχει καταγγείλει με την κατηγορία ότι “περιμένει τους Γερμανούς“. Ονομαζόταν Βλαντιμίρ Γκολίτσιν. Ήταν 39 ετών και από αυτόν εξαρτώνταν επτά μέλη της οικογένειάς του.

Στους τοίχους αυτού του φτωχικού δωματίου κρέμονταν πορτρέτα των προγόνων του. Πριν από την Οκτωβριανή Επανάσταση, ο άνθρωπος αυτός ήταν πρίγκιπας. Ο παππούς του είχε διατελέσει δήμαρχος της Μόσχας. Η σύζυγός του είχε γεννηθεί κόμισσα, ανήκοντας στην οικογένεια Σερεμέτεφ, ένα από τα πιο βαριά ονόματα της παλαιάς αυτοκρατορίας. Για 24 χρόνια, ο Γκολίτσιν έκανε ό,τι του ζητούσε το νέο κράτος. Βοήθησε στην κατασκευή του πρώτου σοβιετικού ερευνητικού πλοίου, σχεδίασε τη σημαία του, κέρδισε μετάλλιο στο Παρίσι για τη σοβιετική διακοσμητική τέχνη και εικονογράφησε βιβλία του Άρθουρ Κόναν Ντόιλ για τα παιδιά της Σοβιετικής Ένωσης. Είχε ήδη συλληφθεί τρεις φορές στο παρελθόν. Τρεις φορές οι φίλοι του κατάφεραν να τον σώσουν. Αυτή, όμως, ήταν η τέταρτη σύλληψη.

Η κατάργηση της αριστοκρατίας και οι “πρώην άνθρωποι”
Στην τελευταία απογραφή της πριν από την επανάσταση, η Ρωσική Αυτοκρατορία μετρούσε 1,8 εκατομμύρια ευγενείς. Όταν ξέσπασε η επανάσταση του 1917, πολλοί επέλεξαν τον δρόμο της φυγής στο εξωτερικό. Όσοι έμειναν, έλαβαν από το νέο σοβιετικό κράτος έναν νέο, υποτιμητικό τίτλο: χαρακτηρίστηκαν πρώην άνθρωποι. Τον Νοέμβριο του 1917, δύο εβδομάδες μετά την κατάληψη της εξουσίας, οι Μπολσεβίκοι κατήργησαν την αριστοκρατία με συνοπτικές διαδικασίες. Τίτλοι, κτήματα και αξιώματα εξαφανίστηκαν με ένα διάταγμα. Η γη δημεύτηκε. Ένας πρίγκιπας ήταν πλέον νομικά ένας απλός πολίτης.
Ο όρος δεν εφευρέθηκε από τους Μπολσεβίκους. Προήλθε από τον συγγραφέα Μαξίμ Γκόρκι, ο οποίος το 1897 είχε δημοσιεύσει ένα διήγημα με αυτόν ακριβώς τον τίτλο. Για τον Γκόρκι, οι “πρώην άνθρωποι” ήταν περιπλανώμενοι που είχαν εκπέσει από αξιοπρεπείς ζωές στη μιζέρια. Ήταν άνθρωποι που προκαλούσαν τον οίκτο. Μετά την επανάσταση, οι ίδιες λέξεις ταυτίστηκαν με την αριστοκρατία, τους αυτοκρατορικούς αξιωματικούς, τους αξιωματούχους και τους ιερείς. Πλέον, δεν ήταν άνθρωποι για να τους λυπάται κανείς, αλλά άνθρωποι που το καθεστώς έπρεπε να παρακολουθεί.
Ο κίνδυνος πέρασε γρήγορα το κατώφλι των σπιτιών τους. Τον Νοέμβριο του 1918, η Τσέκα, η πρώτη σοβιετική μυστική αστυνομία, εισέβαλε στο σπίτι των Σερεμέτεφ στη Μόσχα, αναζητώντας τον βαριά άρρωστο κόμη Σεργκέι Σερεμέτεφ. Ανάμεσα στα εγγόνια του που κρατήθηκαν κατά τη διάρκεια της έρευνας, ήταν ένα κορίτσι, η Ελένα, η οποία λίγα χρόνια αργότερα θα παντρευόταν τον Βλαντιμίρ Γκολίτσιν.
Η απόφαση της παραμονής και το έγγραφο της σωτηρίας
Οι οικογένειες που έμειναν πίσω είχαν διαφορετικούς λόγους. Κάποιοι ήταν σίγουροι ότι οι Μπολσεβίκοι δεν θα κρατούσαν την εξουσία για πολύ. Άλλοι δεν είχαν τα οικονομικά μέσα για να φύγουν, ενώ ορισμένοι αρνήθηκαν από πατριωτισμό να εγκαταλείψουν τη χώρα τους. Η οικογένεια Γκολίτσιν έμεινε, και ο ρωσικός εμφύλιος πόλεμος τους πρόλαβε.
Το 1917, ο 15χρονος Βλαντιμίρ τελείωσε το σχολείο στη Μόσχα. Η οικογένεια κατέφυγε σε ένα κτήμα συγγενών στο Μπογκορόντσκ, νότια της πρωτεύουσας. Εκεί, το αγόρι που είχε μεγαλώσει ανάμεσα σε πρίγκιπες πήρε την πρώτη του σοβιετική δουλειά, σχεδιάζοντας αφίσες για το ROSTA, το νέο κρατικό πρακτορείο ειδήσεων. Έως το 1920, ο Κόκκινος Στρατός στρατολογούσε νέους κατά εκατοντάδες χιλιάδες. Ο Βλαντιμίρ βρήκε μια διέξοδο μέσα από ένα έγγραφο που έμοιαζε εντελώς πλαστό.

Το χαρτί ανέφερε ότι ο Βλαντιμίρ Γκολίτσιν ήταν ναύτης από το καταδρομικό Askold και είχε οριστεί σε μια πολική αποστολή ως καλλιτέχνης υψηλής εξειδίκευσης. Υπήρχε μόνο ένα πρόβλημα: το καταδρομικό Askold είχε περάσει την περίοδο της επανάστασης μακριά από τη Ρωσία, καθώς οι Γάλλοι το είχαν περιορίσει στη Βόρεια Αφρική. Κανένας ναύτης από αυτό το πλοίο δεν θα μπορούσε να βρεθεί σε μια μικρή ρωσική πόλη το 1920. Ωστόσο, το έγγραφο λειτούργησε. Αντί να πάει στο μέτωπο, ο νεαρός καλλιτέχνης ταξίδεψε βόρεια, στον Αρκτικό Κύκλο, εκεί όπου ο επιστήμονας Λεβ Ζένκεβιτς χρειαζόταν έναν σχεδιαστή.
Όταν ένας πρίγκιπας σχεδίασε τη σοβιετική σημαία
Το καλοκαίρι του 1921, ο Γκολίτσιν σάλπαρε για τη Νόβαγια Ζεμλιά με το παγοθραυστικό Malygin. Αντιμετώπισε καταιγίδες και πάγους. Στο κατάστρωμα εκείνο δεν υπήρχαν πρίγκιπες, μόνο πλήρωμα. Εργάστηκε σκληρά, βοήθησε τους επιστήμονες και γέμισε τα μπλοκ ζωγραφικής του το ένα μετά το άλλο.
Το 1922, συμμετείχε στην κατασκευή του Persey, του πρώτου σοβιετικού ερευνητικού πλοίου, και σχεδίασε τη σημαία του: ένα μπλε λάβαρο που έφερε τα αστέρια του αστερισμού του Περσέα. Την 1η Φεβρουαρίου 1923, η σημαία υψώθηκε στο πλοίο. Πέντε χρόνια μετά την κατάργηση του τίτλου του, ένας πρίγκιπας είχε σχεδιάσει το σύμβολο της σοβιετικής ωκεανογραφίας. Η θάλασσα είχε βρει έναν ρόλο για εκείνον, αλλά η Μόσχα όχι.
Οι κλειστές πόρτες των τεχνών και η διεθνής αναγνώριση
Ο Γκολίτσιν ήθελε να γίνει πραγματικός καλλιτέχνης, να αποκτήσει ακαδημαϊκή εκπαίδευση και δίπλωμα. Βρήκε έναν διάσημο ζωγράφο, τον Πιοτρ Κοντσαλόφσκι, ο οποίος πίστεψε στο ταλέντο του. Ο Βλαντιμίρ εργάστηκε στο στούντιό του και ο Κοντσαλόφσκι απευθύνθηκε στις αρχές, λέγοντας ότι ο Γκολίτσιν ήταν ο καλύτερος μαθητής του. Άλλοι επιφανείς καλλιτέχνες υπέγραψαν αναφορές υποστήριξης. Όμως, η απάντηση των γραφειοκρατών ήταν αμείλικτη: “Ακόμα κι αν είναι απίστευτα ευφυής, είναι γιος πρίγκιπα και δεν υπάρχει θέση γι’ αυτόν στην οικογένεια των σοβιετικών καλλιτεχνών”.
Γράφτηκε σε νυχτερινά μαθήματα στο Vkhutemas, τη νέα κρατική σχολή καλών τεχνών, αλλά αποβλήθηκε λόγω της ευγενούς καταγωγής του. Δοκίμασε ένα ιδιωτικό στούντιο, το οποίο σύντομα έκλεισε. Έτσι, σταμάτησε να ζητά άδεια. Άρχισε να ζωγραφίζει ξύλινα κουτιά για ένα μουσείο με ελάχιστη αμοιβή. Σε αυτά τα κουτιά αποτύπωσε τον νέο κόσμο: στρατιώτες του Κόκκινου Στρατού, τη Μόσχα του 1920 και το δικό του ταξίδι.
Το 1923 παντρεύτηκε την Ελένα Σερεμέτεβα. Δύο από τα πιο διάσημα ονόματα της παλαιάς αυτοκρατορίας μοιράζονταν πλέον ένα μέλλον στη σοβιετική Μόσχα, χωρίς τίτλους και με ελάχιστα χρήματα. Το 1925, τα ζωγραφισμένα κουτιά του στάλθηκαν στη Διεθνή Έκθεση Διακοσμητικών Τεχνών στο Παρίσι, όπου ο Βλαντιμίρ κέρδισε χρυσό μετάλλιο. Ο πρίγκιπας που απέρριπταν οι σοβιετικές σχολές, μόλις είχε διαπρέψει διεθνώς για λογαριασμό της Σοβιετικής Ένωσης. Την ίδια χρονιά, ωστόσο, ήρθε η πρώτη του σύλληψη. Με τη βοήθεια φίλων αφέθηκε ελεύθερος, αλλά η ιστορία επαναλήφθηκε το 1926. Δύο συλλήψεις, δύο διασώσεις. Ήταν ένας ρυθμός στον οποίο ένας άνθρωπος μπορούσε ακόμα να επιβιώσει.
Η στέρηση δικαιωμάτων και ο δρόμος προς τον εκτοπισμό
Μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του ’20, ο Βλαντιμίρ είχε σταθερή δουλειά στην εικονογράφηση παιδικών βιβλίων. Σχεδίαζε πλοία, καταιγίδες και μακρινές ακτές για τις περιπετειώδεις ιστορίες κορυφαίων συγγραφέων. Η θάλασσα που τον είχε γλιτώσει από το μέτωπο, πλέον πλήρωνε το ενοίκιο.
Το κράτος, όμως, είχε δημιουργήσει μια νέα νομική κατηγορία: τον “Λισένετς” (στερημένος δικαιωμάτων). Σε αυτούς περιλαμβάνονταν πρώην αξιωματούχοι, ιερείς και οι οικογένειές τους. Μέχρι την απογραφή του 1926, περισσότεροι από ένα εκατομμύριο άνθρωποι είχαν χάσει το δικαίωμα ψήφου. Αυτό δεν αφορούσε μόνο τις εκλογές. Η έκδοση διαβατηρίου στοίχιζε σε έναν εργάτη 25 καπίκια, αλλά για έναν “Λισένετς” το κόστος ανερχόταν στα πέντε ρούβλια, δηλαδή 20 φορές περισσότερο. Οι εφημερίδες τους αποκαλούσαν “παράσιτα” και “ταξικούς εχθρούς”.
Το 1928, ο Βλαντιμίρ και αρκετοί συγγενείς του έχασαν το δικαίωμα ψήφου. Το 1929 έλαβαν διαταγή να εγκαταλείψουν τη Μόσχα μέσα σε τρεις ημέρες. Ανάμεσα στους εκδιωχθέντες ήταν και ο ηλικιωμένος παππούς του, ο πρώην δήμαρχος της Μόσχας. Κατέληξαν στο Ντμιτρόφ, ζώντας ως ενοικιαστές σε ένα απλό ξύλινο σπίτι. Κατά τη διάρκεια του μεγάλου λιμού του 1932-1933, αναγκάστηκαν να πουλήσουν τα οικογενειακά ασημικά και τις βέρες τους στα κρατικά καταστήματα Torgsin για να αγοράσουν ψωμί. Το 1933 ο Βλαντιμίρ συνελήφθη για τρίτη φορά, και πάλι επέστρεψε χάρη στους φίλους του.
Οι κόκκινοι αριστοκράτες και η εξαίρεση στον κανόνα
Το 1934 συνέβη κάτι απροσδόκητο. Ένα περιοδικό δημοσίευσε το επιτραπέζιο παιχνίδι του, “Οι Πειρατές”, με την υποστήριξη του Μαξίμ Γκόρκι. Ο άνθρωπος που είχε καθιερώσει τον όρο πρώην άνθρωποι, βοήθησε έναν πρώην πρίγκιπα να τυπώσει το έργο του.
Ο Γκολίτσιν, φυσικά, δεν ήταν ο μόνος αριστοκράτης που βρήκε τον δρόμο του στη νέα εποχή. Ο κόμης Αλεξέι Τολστόι, αν και αρχικά πολέμησε με τους Λευκούς, επέστρεψε και έγινε ένας από τους αγαπημένους συγγραφείς του Στάλιν. Ο κόμης Αλεξέι Ιγνάτιεφ υπηρέτησε ως υποστράτηγος του Κόκκινου Στρατού. Ο Μιχαήλ Τουχατσέφσκι, γεννημένος σε αριστοκρατική οικογένεια, έγινε Στρατάρχης της Σοβιετικής Ένωσης το 1935. Ωστόσο, η εύνοια ήταν πρόσκαιρη. Το 1937, κατά τη διάρκεια των μεγάλων εκκαθαρίσεων, ο Τουχατσέφσκι συνελήφθη με κατασκευασμένες κατηγορίες και εκτελέστηκε. Αν ένας Στρατάρχης δεν μπορούσε να αγοράσει την ασφάλειά του, τι ελπίδες είχε ένας εικονογράφος στο Ντμιτρόφ;
Η τελευταία σύλληψη με φόντο την προέλαση των ναζί
Τα τελευταία χρόνια της δεκαετίας του ’30 κύλησαν ομαλά για τον Βλαντιμίρ. Αφού ξεπέρασε μια σοβαρή περιπέτεια υγείας με φυματίωση στα οστά, επανήλθε στη ζωγραφική. Τα περιοδικά ζητούσαν ξανά τα σχέδιά του, φέρνοντας οικονομική ανάσα. Ο μικρότερος γιος του, Ιλαρίων, περνούσε ώρες δίπλα του, μαθαίνοντας την τέχνη.
Στις 22 Ιουνίου 1941, η Γερμανία εισέβαλε στη Σοβιετική Ένωση. Τον Ιούλιο, γερμανικά αεροπλάνα βύθισαν το Persey, το ερευνητικό πλοίο του οποίου τη σημαία είχε σχεδιάσει. Τον Οκτώβριο, καθώς οι Γερμανοί πλησίαζαν, η NKVD χτύπησε την πόρτα του Γκολίτσιν. Με τη Μόσχα να αδειάζει μέσα στον πανικό της εκκένωσης, δεν υπήρχε πια κανείς για να τον σώσει. Καταδικάστηκε σε πέντε χρόνια βάσει του περιβόητου Άρθρου 58 για αντιεπαναστατική δραστηριότητα και στάλθηκε στην αποικία εργασίας στο Σβιγιάζσκ, μια νησιωτική πόλη στον Βόλγα, που στεγαζόταν σε ένα παλιό μοναστήρι.
Το τραγικό τέλος στο μοναστήρι και το ημιτελές σχέδιο
Τον Αύγουστο του 1942, ο Βλαντιμίρ έγραψε στην οικογένειά του: “Έχω προφανώς αλλάξει πολύ. Όλοι εδώ με φωνάζουν παππού”. Ήταν μόλις 40 ετών. Συνέχισε να ζωγραφίζει και να ανταλλάσσει σχέδια με τον γιο του. Ο Ιλαρίων του έστειλε ένα σχέδιο από τη γωνιά του δωματίου τους στο Ντμιτρόφ. Ο πατέρας το κράτησε, σημειώνοντας πάνω του: “Ένα σχέδιο από τον γιο μου Ιλαρίων, για τον κατάδικο Βλαντιμίρ Γκολίτσιν”. Στη συνέχεια του ζήτησε να ζωγραφίσει τη μητέρα του. Το αγόρι ξεκίνησε το έργο, αλλά στην αποικία εργασίας, ο υποσιτισμός θέριζε.
Ο Βλαντιμίρ εμφάνισε πελλάγρα. Τον Φεβρουάριο του 1943, άφησε την τελευταία του πνοή. Στο πλευρό του βρισκόταν η Σοφία Ολσούφιεβα, μια παλιά οικογενειακή φίλη που είχε καταλήξει στο ίδιο στρατόπεδο. Ήταν εκείνη που ενημέρωσε την οικογένεια, γράφοντας διακριτικά: “Πήγε εκεί που βρίσκεται ο πατέρας του”. Λίγο καιρό μετά, πέθανε και η ίδια. Ο τάφος του Βλαντιμίρ δεν βρέθηκε ποτέ. Το σχέδιο της μητέρας, που είχε ζητήσει από τον γιο του, έμεινε στο Ντμιτρόφ. “Το ζωγράφισα, αλλά είχε ήδη πεθάνει. Δεν πρόλαβα να του το στείλω”, θα δήλωνε δεκαετίες αργότερα ο Ιλαρίων.
Η κληρονομιά ενός καλλιτέχνη που δεν ξέχασε την ταυτότητά του
Στις 28 Φεβρουαρίου 1953, δέκα χρόνια μετά τον θάνατό του, ένα σοβιετικό δικαστήριο έκλεισε την υπόθεση του Βλαντιμίρ Γκολίτσιν λόγω “έλλειψης στοιχείων”. Ο γιος του, Ιλαρίων, έγινε καταξιωμένος καλλιτέχνης, με τα έργα του να κοσμούν τα μεγαλύτερα μουσεία της Ρωσίας. Η σύζυγός του, Ελένα, έζησε μέχρι το 1992, προλαβαίνοντας να δει τη Σοβιετική Ένωση να διαλύεται.
Τι απέγιναν τελικά οι αριστοκράτες που έμειναν; Η δημοφιλής αντίληψη τους θέλει όλους εκτελεσμένους στα υπόγεια της Τσέκα το 1918. Η αλήθεια είναι ότι οι περισσότεροι επιβίωσαν. Έγιναν ναύτες, εικονογράφοι, στρατηγοί και συγγραφείς. Το κράτος εκμεταλλεύτηκε το ταλέντο τους, αλλά ποτέ δεν τους επέτρεψε να ξεχάσουν το στίγμα του “πρώην”.
Το 1979, τα σοβιετικά ταχυδρομεία τύπωσαν έναν φάκελο με το πλοίο Persey και τη μπλε σημαία με τα αστέρια. Ο άνθρωπος που σχεδίασε αυτή τη σημαία έσβησε χωρίς τάφο. Άφησε όμως πίσω του μια σημαία, εικονογραφήσεις για παιδιά, ένα παιχνίδι με πειρατές και έναν γιο που δεν σταμάτησε ποτέ να ζωγραφίζει, ακολουθώντας την τελευταία συμβουλή του πατέρα του: “Λαρούσκα, συνέχισε να ζωγραφίζεις”.

