Τα άκρως απόρρητα κατασκοπευτικά αεροσκάφη του Ψυχρού Πολέμου που πετούσαν πάνω από τη Σοβιετική Ένωση
Από το βρετανικό Canberra και το αμερικανικό U-2 μέχρι τα υπερηχητικά A-12 και SR-71 Blackbird – Οι μυστικές αποστολές, η κατάρριψη που προκάλεσε διεθνή κρίση και η τεχνολογία που άλλαξε τον αεροπορικό πόλεμο
Στην κορύφωση του Ψυχρού Πολέμου, οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Σοβιετική Ένωση επιδόθηκαν σε έναν εξαιρετικά επικίνδυνο ανταγωνισμό πληροφοριών, αναπτύσσοντας αεροσκάφη που μπορούσαν να πετούν σε πρωτοφανή ύψη, να φωτογραφίζουν στρατιωτικές εγκαταστάσεις και να αποφεύγουν τα εχθρικά συστήματα αεράμυνας. Τα κατασκοπευτικά αεροσκάφη αποτέλεσαν ένα από τα σημαντικότερα εργαλεία της αντιπαράθεσης των δύο υπερδυνάμεων, καθώς οι πληροφορίες που συγκέντρωναν μπορούσαν να επηρεάσουν αποφάσεις με παγκόσμιες συνέπειες.
Η ανάπτυξη των Canberra, U-2, A-12 και SR-71 Blackbird επέτρεψε στις αμερικανικές υπηρεσίες πληροφοριών να παρακολουθούν τις σοβιετικές στρατιωτικές δυνατότητες και να αποκτούν εικόνα για περιοχές που παρέμεναν απροσπέλαστες. Ωστόσο, οι αποστολές αυτές δεν ήταν ακίνδυνες. Η κατάρριψη ενός U-2 το 1960 αποκάλυψε το αμερικανικό πρόγραμμα κατασκοπείας, ενώ οι μεταγενέστερες επιχειρήσεις των A-12 και SR-71 έδειξαν πώς η ταχύτητα και η τεχνολογία μπορούσαν να αποτρέψουν την κλιμάκωση διεθνών κρίσεων.
Η ανάγκη για τέτοιες αποστολές προέκυψε από την έλλειψη αξιόπιστων πληροφοριών σχετικά με το σοβιετικό πυρηνικό οπλοστάσιο. Η τεράστια έκταση της Σοβιετικής Ένωσης και η αυστηρή μυστικότητα που περιέβαλλε τις στρατιωτικές εγκαταστάσεις της καθιστούσαν εξαιρετικά δύσκολη την παρακολούθηση των εξοπλιστικών της προγραμμάτων.
Η Ουάσιγκτον ήθελε να γνωρίζει εάν η Μόσχα ανέπτυσσε βομβαρδιστικά ικανά να πλήξουν αμερικανικούς στόχους και πόσο είχε προχωρήσει η κατασκευή διηπειρωτικών βαλλιστικών πυραύλων.
Οι πληροφορίες αυτές ήταν απαραίτητες για τη διατήρηση της πυρηνικής αποτροπής, η οποία βασιζόταν στην αντίληψη ότι καμία πλευρά δεν θα επιχειρούσε επίθεση εάν γνώριζε πως ο αντίπαλος μπορούσε να απαντήσει με καταστροφικό πυρηνικό πλήγμα.
Από το Canberra στο U-2 και την κατάρριψη που εξέθεσε τις ΗΠΑ
Το 1953, πριν από την ανάπτυξη του U-2, οι Ηνωμένες Πολιτείες στράφηκαν σε ένα βρετανικό αεροσκάφος, το English Electric Canberra, το οποίο είχε πραγματοποιήσει την πρώτη του πτήση τον Μάιο του 1949.

Οι Βρετανοί τροποποίησαν το αεροσκάφος, αυξάνοντας σημαντικά το άνοιγμα των πτερύγων του και εγκαθιστώντας κινητήρες Rolls-Royce Avon Mark 109.
Οι αλλαγές αυτές του επέτρεψαν να φτάνει σε ύψος περίπου 65.000 ποδιών, δηλαδή σχεδόν 20 χιλιομέτρων, όπου τα σοβιετικά μαχητικά δυσκολεύονταν να το αναχαιτίσουν.
Στο πλαίσιο της μυστικής επιχείρησης Robin, το Canberra χρησιμοποιήθηκε για την παρακολούθηση του σοβιετικού πεδίου πυραυλικών δοκιμών Καπούστιν Γιαρ.
Το αεροσκάφος μετέφερε φωτογραφικές μηχανές και εξοπλισμό ηλεκτρονικής συλλογής πληροφοριών, καταγράφοντας εγκαταστάσεις εκτόξευσης και πυραυλικά συστήματα.
Παρότι οι αποστολές πραγματοποιούνταν από τη βρετανική πολεμική αεροπορία, οι ΗΠΑ επιδίωκαν να αποκτήσουν ένα δικό τους αεροσκάφος ειδικά σχεδιασμένο για στρατηγική αναγνώριση.
Το 1954, ο πρόεδρος Ντουάιτ Αϊζενχάουερ ενέκρινε την ανάπτυξη του άκρως απόρρητου U-2, με την ευθύνη του προγράμματος να αναλαμβάνει η CIA.
Το U-2 σχεδιάστηκε ώστε να πετά σε ύψος περίπου 70.000 ποδιών, πάνω από 21 χιλιόμετρα, με την προσδοκία ότι θα παρέμενε εκτός της εμβέλειας των σοβιετικών αντιαεροπορικών συστημάτων.
Οι πτήσεις του, ωστόσο, ήταν ιδιαίτερα απαιτητικές.
Σε τόσο μεγάλο ύψος, η διαφορά ανάμεσα στην ελάχιστη και τη μέγιστη ασφαλή ταχύτητα μπορούσε να περιορίζεται σε μόλις επτά ή οκτώ κόμβους.
Οι πιλότοι αποκαλούσαν αυτή την κατάσταση «γωνία του φέρετρου», καθώς μια μικρή απόκλιση μπορούσε να προκαλέσει απώλεια ελέγχου.
Επιπλέον, φορούσαν ειδικές στολές πίεσης, καθώς επιχειρούσαν στα όρια της στρατόσφαιρας.
Το αεροσκάφος διέθετε φωτογραφική μηχανή μεγάλου μεγέθους, με δυνατότητα καταγραφής αντικειμένων ανάλυσης περίπου 76 εκατοστών από ύψος σχεδόν 18 χιλιομέτρων.
Οι πρώτες αποστολές πάνω από τη Σοβιετική Ένωση ξεκίνησαν το 1956.
Η CIA είχε αρχικά διαβεβαιώσει τον Αϊζενχάουερ ότι τα σοβιετικά ραντάρ δεν μπορούσαν να εντοπίσουν το U-2. Σύντομα, όμως, αποδείχθηκε ότι οι Σοβιετικοί παρακολουθούσαν τις πτήσεις του.
Η αμερικανική πλευρά συνέχισε τις αποστολές, εκτιμώντας ότι τα σοβιετικά αντιαεροπορικά όπλα δεν μπορούσαν ακόμη να φτάσουν στο επιχειρησιακό ύψος του αεροσκάφους.
Οι πιλότοι είχαν εφοδιαστεί ακόμη και με μέσα αυτοκτονίας, ώστε να αποφύγουν τη σύλληψη εάν καταρρίπτονταν. Αρχικά χρησιμοποιήθηκαν χάπια κυανίου και αργότερα ειδικές βελόνες κρυμμένες μέσα σε ασημένια νομίσματα.
Η μεγαλύτερη κρίση ήρθε την 1η Μαΐου 1960.
Ο Αμερικανός πιλότος Φράνσις Γκάρι Πάουερς, με 27 επιτυχημένες αποστολές στο ενεργητικό του, απογειώθηκε από το Πακιστάν με προορισμό τη Νορβηγία, ακολουθώντας διαδρομή που περνούσε πάνω από τη Σοβιετική Ένωση.
Η αποστολή είχε την κωδική ονομασία Grand Slam.
Η ημερομηνία αποδείχθηκε προβληματική, καθώς η Πρωτομαγιά ήταν αργία στη Σοβιετική Ένωση και η περιορισμένη αεροπορική κίνηση διευκόλυνε τον εντοπισμό του.
Οι Σοβιετικοί παρακολουθούσαν το U-2 πριν ακόμη εισέλθει στον εναέριο χώρο τους.
Περίπου τρεισήμισι ώρες μετά την έναρξη της αποστολής, κοντά στο Σβερντλόφσκ, το αεροσκάφος βρέθηκε εντός της εμβέλειας των νέων αντιαεροπορικών πυραύλων SA-2.
Εκτοξεύθηκαν συνολικά οκτώ πύραυλοι από τρεις διαφορετικές θέσεις. Ένας από αυτούς εξερράγη κοντά στο U-2, προκαλώντας σοβαρές ζημιές και καθιστώντας αδύνατη τη συνέχιση της πτήσης.
Ο Πάουερς εγκατέλειψε το αεροσκάφος, αλλά δεν κατάφερε να ενεργοποιήσει τον μηχανισμό καταστροφής του φωτογραφικού εξοπλισμού.
Συνελήφθη ζωντανός, ενώ οι Σοβιετικοί απέκτησαν πρόσβαση στα συντρίμμια και στον κατασκοπευτικό εξοπλισμό.
Αρχικά, οι ΗΠΑ ανακοίνωσαν ότι είχε χαθεί αεροσκάφος της NASA που πραγματοποιούσε μετεωρολογικές έρευνες.
Στις 7 Μαΐου, όμως, ο Σοβιετικός ηγέτης Νικίτα Χρουστσόφ παρουσίασε δημόσια τον Πάουερς και αποκάλυψε την πραγματική αποστολή του.
Η Ουάσιγκτον αναγκάστηκε να παραδεχθεί τις κατασκοπευτικές πτήσεις.
Ο Πάουερς δικάστηκε τον Αύγουστο του 1960 και καταδικάστηκε σε φυλάκιση. Στις 10 Φεβρουαρίου 1962, παραδόθηκε στις αμερικανικές αρχές στο πλαίσιο ανταλλαγής κρατουμένων στη γέφυρα Γκλίνικε, ανάμεσα στο Δυτικό Βερολίνο και το Πότσνταμ.
Τα A-12 και SR-71 Blackbird που άλλαξαν την εναέρια κατασκοπεία
Η κατάρριψη του U-2 κατέδειξε ότι το μεγάλο ύψος δεν αρκούσε πλέον για την προστασία των κατασκοπευτικών αεροσκαφών.
Η CIA στράφηκε στην ανάπτυξη ενός νέου αεροσκάφους που θα συνδύαζε εξαιρετικά μεγάλη ταχύτητα, μεγάλο επιχειρησιακό ύψος και περιορισμένο ίχνος στα ραντάρ.
Το αποτέλεσμα ήταν το Lockheed A-12, ένα από τα σημαντικότερα πρώιμα αεροσκάφη με χαρακτηριστικά χαμηλής παρατηρησιμότητας.
Το A-12 χρησιμοποιούσε κινητήρες J58 και μπορούσε να αναπτύξει ταχύτητα περίπου Mach 3, δηλαδή τρεις φορές την ταχύτητα του ήχου.
Οι φωτογραφικές μηχανές του μπορούσαν να καταγράφουν μεγάλες εκτάσεις εδάφους από ύψος 70.000 ποδιών, με ανάλυση που έφτανε περίπου τα 30 εκατοστά.
Μία από τις σημαντικότερες αποστολές του πραγματοποιήθηκε το 1968, κατά την κρίση που προκλήθηκε όταν η Βόρεια Κορέα κατέλαβε το αμερικανικό πλοίο πληροφοριών USS Pueblo.
Οι ΗΠΑ φοβούνταν ότι η κατάληψη του πλοίου ενδεχομένως αποτελούσε προετοιμασία για ευρύτερη στρατιωτική επιχείρηση στην κορεατική χερσόνησο.
Μόλις τρεις ημέρες αργότερα, ένα A-12 πραγματοποίησε τρεις διελεύσεις πάνω από τη Βόρεια Κορέα, στο πλαίσιο της επιχείρησης Black Shield.
Οι φωτογραφίες έδειξαν ότι ο βορειοκορεατικός στρατός δεν προετοιμαζόταν για γενικευμένη επίθεση, επιτρέποντας στην Ουάσιγκτον να επιλέξει τη διπλωματική διαχείριση της κρίσης.
Το πλήρωμα του Pueblo απελευθερώθηκε έπειτα από 11 μήνες.
Η τεχνολογία του A-12 αποτέλεσε τη βάση για το SR-71 Blackbird, ένα από τα ταχύτερα αεροσκάφη που κατασκευάστηκαν ποτέ.

Το SR-71 μπορούσε να πετά με ταχύτητα περίπου Mach 3,2, δηλαδή πάνω από 3.500 χιλιόμετρα την ώρα, και να φτάνει σε ύψος 85.000 ποδιών, σχεδόν 26 χιλιομέτρων.
Οι υψηλές ταχύτητες προκαλούσαν τεράστια θερμική καταπόνηση, με τη θερμοκρασία σε τμήματα της εξωτερικής επιφάνειας να φτάνει σε εκατοντάδες βαθμούς.
Για την κατασκευή του χρησιμοποιήθηκε τιτάνιο, μεγάλο μέρος του οποίου αποκτήθηκε μέσω ενδιάμεσων εταιρειών από τη Σοβιετική Ένωση, καθώς τα αμερικανικά αποθέματα ήταν περιορισμένα.
Το Blackbird διέθετε φωτογραφικές μηχανές, αισθητήρες υπερύθρων και συστήματα ηλεκτρονικής συλλογής πληροφοριών.
Η ταχύτητα και το ύψος πτήσης του το καθιστούσαν εξαιρετικά δύσκολο στόχο για τα μαχητικά και τους αντιαεροπορικούς πυραύλους της εποχής.
Μια χαρακτηριστική αποστολή πραγματοποιήθηκε στις 12 Οκτωβρίου 1973, κατά τη διάρκεια του πολέμου μεταξύ Ισραήλ, Αιγύπτου και Συρίας.
Οι ΗΠΑ χρειάζονταν ακριβή εικόνα των στρατιωτικών θέσεων στην περιοχή, αλλά δεν μπορούσαν να διαθέσουν κατάλληλο αναγνωριστικό δορυφόρο.
Έτσι, ενεργοποιήθηκε η επιχείρηση Giant Reach, με ένα SR-71 να απογειώνεται από τη Νέα Υόρκη για αποστολή που διήρκεσε 11 ώρες και 20 λεπτά.
Κατά την πτήση του πάνω από την Αίγυπτο, το αεροσκάφος εντοπίστηκε από αντιαεροπορικά συστήματα, ενώ κινητοποιήθηκαν μαχητικά για την αναχαίτισή του.
Παρά τις προσπάθειες, το Blackbird ολοκλήρωσε τη φωτογράφιση των στρατιωτικών θέσεων.
Οι εικόνες επέτρεψαν στις ΗΠΑ να διαπιστώσουν την πραγματική διάταξη των δυνάμεων και να χρησιμοποιήσουν τις πληροφορίες στις διπλωματικές προσπάθειες για τον τερματισμό των συγκρούσεων.
Σε ολόκληρη την επιχειρησιακή ιστορία του SR-71, κανένα αεροσκάφος του τύπου δεν καταρρίφθηκε από εχθρικά πυρά.
Η εξέλιξη της τεχνολογίας χαμηλής παρατηρησιμότητας οδήγησε αργότερα στο F-117 Nighthawk, το οποίο σχεδιάστηκε όχι μόνο για να αποφεύγει τον εντοπισμό, αλλά και για να πλήττει ισχυρά προστατευμένους στόχους.
Το ιδιαίτερο γωνιώδες σχήμα του περιόριζε την επιστροφή των σημάτων ραντάρ, ενώ η πτήση του απαιτούσε συνεχή υποστήριξη από ηλεκτρονικά συστήματα ελέγχου.
Στον Πόλεμο του Κόλπου το 1991, τα F-117 χρησιμοποιήθηκαν για επιθέσεις σε στρατηγικούς στόχους στη Βαγδάτη, όπως στρατιωτικά κέντρα διοίκησης, εγκαταστάσεις επικοινωνιών και άλλες κρίσιμες υποδομές.
Πραγματοποίησαν περίπου 1.300 εξόδους, πλήττοντας 1.600 στόχους υψηλής αξίας με κατευθυνόμενα όπλα ακριβείας.
Η μετάβαση από τα κατασκοπευτικά αεροσκάφη μεγάλου ύψους στα αεροσκάφη χαμηλής παρατηρησιμότητας άλλαξε ριζικά τη στρατιωτική αεροπορία.
Η δυνατότητα συλλογής πληροφοριών χωρίς εντοπισμό και η πραγματοποίηση επιθέσεων χωρίς έγκαιρη προειδοποίηση του αντιπάλου έγιναν βασικά στοιχεία του σύγχρονου αεροπορικού πολέμου.

