Το σχέδιο για το αμερικανικό χρέος – Πώς ο πληθωρισμός εξαφανίζει τις αποταμιεύσεις και τους μισθούς
Μια βαθιά ανάλυση στο σχέδιο νομισματοποίησης του χρέους των ΗΠΑ, τις προειδοποιήσεις του ΔΝΤ για "οικονομική καταστολή" και τις επιπτώσεις στην παγκόσμια οικονομία.
Το είπαν, πλέον, ανοιχτά. Για πολύ καιρό, αρκετοί αναλυτές προειδοποιούσαν ότι το βασικό σχέδιο των Ηνωμένων Πολιτειών είναι να “πληθωρίσουν” το χρέος τους μέχρι να εξαφανιστεί. Είναι πρακτικά αδύνατον να το αποπληρώσουν μέσω της συμβατικής οδού. Δεν μπορούν καν να καλύψουν τους τόκους του υφιστάμενου χρέους, πόσο μάλλον να βγουν από το αδιέξοδο μέσω υπερφορολόγησης ή μέσω μιας ραγδαίας οικονομικής ανάπτυξης. Ο μόνος τρόπος διαφυγής για την αμερικανική κυβέρνηση, ώστε να αποφύγει τη χρεοκοπία, είναι να χρησιμοποιήσει τον πληθωρισμό ως εργαλείο απομείωσης.
σχετικά άρθρα
Ακόμα και ο πρώην πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ, σε πρόσφατη συνέντευξή του, επιβεβαίωσε ακριβώς αυτή τη στρατηγική. Ανέφερε χαρακτηριστικά ότι μπορείς να αποπληρώσεις το χρέος μέσω της ανάπτυξης, αλλά συμπλήρωσε με νόημα πως «συγκεκριμένα επίπεδα πληθωρισμού θα αποπληρώσουν επίσης αυτό το χρέος πολύ γρήγορα». Τι σημαίνει όμως στην πράξη η φράση “πληθωρίζω το χρέος” και πώς αυτή η τακτική επηρεάζει τις τσέπες των πολιτών, φέρνοντας τα πάνω κάτω στην πραγματική οικονομία;
Η αθόρυβη λύση: Πληθωρίζοντας το δημόσιο χρέος
Στην πιο απλή του μορφή, το να πληθωρίζεις το χρέος σημαίνει να απευθύνεσαι στην κεντρική τράπεζα, δηλαδή στην Ομοσπονδιακή Τράπεζα των ΗΠΑ (Fed), και να ζητάς την εκτύπωση τρισεκατομμυρίων δολαρίων. Αυτά τα χρήματα παραδίδονται στην κυβέρνηση για να αποπληρώσει τα κρατικά ομόλογα. Με αυτόν τον τρόπο, το κράτος δεν χρειάζεται να ανησυχεί για την επιβολή νέων φόρων ή για τον συνεχή δανεισμό από νέους επενδυτές προκειμένου να ξεπληρώσει τους παλιούς. Κυριολεκτικά, τυπώνουν χρήμα από το πουθενά για να καλύψουν τις τρύπες.
Τεχνικά, βέβαια, η διαδικασία είναι ελαφρώς πιο περίπλοκη. Αυτό που συμβαίνει στην πραγματικότητα είναι ότι η κεντρική τράπεζα αγοράζει το χρέος από άλλους κατόχους. Είναι μια πρακτική που η Fed έχει εφαρμόσει πολλές φορές από την εποχή της παγκόσμιας χρηματοπιστωτικής κρίσης και μετά. Επίσημα ονομάζεται ποσοτική χαλάρωση (QE), αλλά επί της ουσίας πρόκειται για νομισματοποίηση του χρέους. Είναι η διαδικασία όπου η κεντρική τράπεζα δημιουργεί νέο νόμισμα για να αγοράσει υφιστάμενο κυβερνητικό χρέος από τους δανειστές.
Ο ρόλος της κεντρικής τράπεζας και το δωρεάν χρήμα
Μέσω αυτής της πρακτικής, ο ισολογισμός της κεντρικής τράπεζας διογκώνεται. Όταν έρθει η ώρα η αμερικανική κυβέρνηση να αποπληρώσει αυτό το χρέος, επιστρέφει τα δολάρια στην κεντρική τράπεζα. Όσο η Fed διατηρεί τον ισολογισμό της σταθερό, απλώς ανανεώνει αυτά τα ποσά και τα δανείζει εκ νέου στην κυβέρνηση. Όσο για τους τόκους που θεωρητικά εισπράττει η Fed ως κέρδος, μετά την αφαίρεση των λειτουργικών της εξόδων, το ποσό επιστρέφεται στο υπουργείο οικονομικών. Πρακτικά, δημιουργείται ένα δάνειο με μηδενικό επιτόκιο για το αμερικανικό κράτος.
Εδώ, όμως, γεννάται το εξής ερώτημα: γιατί αυτό θεωρείται πληθωρισμός; Για τον μέσο πολίτη, πληθωρισμός σημαίνει ότι όταν πηγαίνει στο βενζινάδικο το καύσιμο κοστίζει τα διπλάσια, ή ότι ο λογαριασμός στο σούπερ μάρκετ έχει εκτοξευθεί. Η κυβερνητική τακτική μοιάζει αρχικά σαν ένα “δωρεάν γεύμα”. Γιατί να φορολογούνται οι πολίτες όταν η κυβέρνηση μπορεί να παίρνει δωρεάν χρήμα, τυπωμένο από τη Fed; Η απάντηση είναι σκληρή: η αύξηση των τιμών είναι το άμεσο αποτέλεσμα ακριβώς αυτών των νομισματικών πολιτικών.
Η επερχόμενη μεγάλη καταστολή σύμφωνα με το ΔΝΤ
Πρόσφατα, το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο κυκλοφόρησε ένα άκρως ενδιαφέρον -και ανησυχητικό- έγγραφο με τίτλο “Η επερχόμενη μεγάλη καταστολή”. Δεν μιλάμε για ύφεση (recession) ούτε για οικονομικό κραχ (depression). Μιλάμε για οικονομική καταστολή (repression). Σε μια παραδοσιακή ύφεση, η οικονομία υποφέρει φανερά. Στην οικονομική καταστολή, όμως, οι πολιτικοί αναγκάζουν τους πολίτες να πληρώσουν τα τιτάνια χρέη του κράτους, χωρίς να προβούν σε δήμευση καταθέσεων και χωρίς να στείλουν κάποιο νέο φορολογικό λογαριασμό.
Πώς το πετυχαίνουν; Τοποθετούν τα κατάλληλα θεσμικά και ρυθμιστικά εμπόδια (guard rails) για να εγκλωβίσουν τον πλούτο των πολιτών στο παραδοσιακό νομισματικό σύστημα. Κλείνουν όλες τις εξόδους κινδύνου που θα μπορούσαν να προστατεύσουν τις αποταμιεύσεις. Αφού εγκλωβίσουν το κεφάλαιο, απελευθερώνουν ένα μαζικό κύμα πληθωρισμού, μειώνοντας την πραγματική αξία του χρέους τους. Σύμφωνα με το έγγραφο του ΔΝΤ, τα τελικά πιόνια στη σκακιέρα για την εφαρμογή αυτού του σχεδίου τοποθετούνται ήδη στις θέσεις τους.
Τι συνέβη μετά τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο
Αυτή η στρατηγική δεν είναι πρωτοφανής. Η αμερικανική κυβέρνηση έχει ξαναπαίξει ακριβώς το ίδιο έργο στο παρελθόν. Για να κατανοήσουμε πώς λειτουργεί η απομείωση του χρέους μέσω πληθωρισμού, αρκεί να δούμε τα ιστορικά δεδομένα μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο λόγος του μακροπρόθεσμου χρέους προς το ΑΕΠ των ΗΠΑ πήγε από το 120% το 1946, στο 31% μέχρι το 1980. Για 40 ολόκληρα χρόνια, η κυβέρνηση μείωνε τη μόχλευσή της σε σχέση με το μέγεθος της οικονομίας, “πληθωρίζοντας” το χρέος της.
Το χρέος, σε απόλυτους αριθμούς, δεν μειώθηκε ποτέ. Από το 1940 έως το 1980 το χρέος αυξήθηκε δραματικά. Αυτό που άλλαξε ήταν η αναλογία. Η κυβέρνηση ξόδευε και δανειζόταν συνεχώς, αλλά το ΑΕΠ -σε ονομαστικούς όρους- μεγάλωνε ταχύτερα λόγω του ακραίου πληθωρισμού. Από το 1946 έως το 1947, ο πληθωρισμός ήταν 17,6%. Μέχρι το 1951 είχε αγγίξει το 21%. Για να διατηρηθεί αυτό το σύστημα, η Fed και το υπουργείο οικονομικών συμφώνησαν σε μια πολιτική ελέγχου της καμπύλης αποδόσεων (yield curve control), διασφαλίζοντας ότι το κράτος θα δανείζεται με επιτόκια πολύ χαμηλότερα από τον ρυθμό του πληθωρισμού.
Η δημιουργία χρήματος μέσα από τις εμπορικές τράπεζες
Όταν η κεντρική τράπεζα αγοράζει χρέος, το νομισματικό σύστημα αλλοιώνεται. Υπό κανονικές συνθήκες, αν μια εταιρεία δανείσει 10.000 δολάρια στο κράτος και το κράτος τα επιστρέψει, η συνολική προσφορά χρήματος παραμένει σταθερή. Τα χρήματα απλώς αλλάζουν χέρια. Όταν, όμως, η Fed αγοράζει το κρατικό ομόλογο από μια τράπεζα, νέα δολάρια δημιουργούνται από το μηδέν. Η τράπεζα λαμβάνει ρευστότητα χωρίς να έχει αφαιρεθεί χρήμα από πουθενά αλλού στο σύστημα.
Καθώς αυτά τα νέα δολάρια κυκλοφορούν στην οικονομία, έχουμε περισσότερο χρήμα να κυνηγά την ίδια ποσότητα αγαθών και υπηρεσιών. Αυτός είναι ο ορισμός του πληθωρισμού των τιμών. Επειδή, ωστόσο, η Fed προσπαθεί τελευταία να μειώσει τον ισολογισμό της, ο ρόλος της νομισματοποίησης περνά στις εμπορικές τράπεζες. Μέσω της τραπεζικής απορρύθμισης, οι τράπεζες μπορούν να λειτουργήσουν ακριβώς όπως η Fed. Όταν χορηγούν ένα δάνειο, δημιουργούν νέο χρήμα. Αν τους επιτραπεί να αγοράζουν απεριόριστα κρατικά ομόλογα, το αποτέλεσμα θα είναι ένα νέο τεράστιο κύμα χρήματος που θα διαχυθεί στην αγορά.
Γιατί το σχέδιο σήμερα δείχνει να αποτυγχάνει
Ενώ, όμως, το σχέδιο το 1946 δούλεψε, σήμερα παρατηρείται ένα τεράστιο δομικό πρόβλημα. Ο λόγος χρέους προς ΑΕΠ δεν βελτιώνεται. Αντιθέτως, επιδεινώνεται. Το 2023 βρισκόταν στο 114% και πλέον έχει σκαρφαλώσει στο 123,5%. Παρά την εκτύπωση χρήματος και τον υψηλό πληθωρισμό, το χρέος χειροτερεύει αντί να εξαφανίζεται. Το μυστικό συστατικό που λείπει είναι η παραγωγικότητα. Για να πετύχει η στρατηγική, τα τυπωμένα χρήματα πρέπει να επενδύονται στην πραγματική ανάπτυξη.
Σήμερα, η συντριπτική πλειοψηφία των αμερικανικών κρατικών δαπανών πηγαίνει σε τομείς που δεν αυξάνουν το μέγεθος της οικονομίας. Τρισεκατομμύρια δολάρια κατευθύνονται στην κοινωνική ασφάλιση, στη χρηματοδότηση του συστήματος υγείας (Medicare), στην εθνική άμυνα και, κυρίως, στους τόκους του ίδιου του χρέους. Πάνω από το 75% του ομοσπονδιακού προϋπολογισμού απορροφάται από μη παραγωγικές δαπάνες. Δεν χτίζονται υποδομές ούτε ενισχύεται η βιομηχανία. Το χρήμα απλώς ανακυκλώνεται αυξάνοντας το κόστος διαβίωσης.
Το αδιέξοδο και οι επιπτώσεις στην αγορά
Το αποτέλεσμα είναι ότι το χρέος αυξάνεται πλέον πολύ ταχύτερα από την οικονομία. Ακόμη και αν η ιδιωτική πρωτοβουλία (όπως η έκρηξη της τεχνητής νοημοσύνης και η ρομποτική) δώσει μια ώθηση στην παραγωγικότητα, είναι εξαιρετικά δύσκολο να ξεπεράσει τη ζημιά που προκαλεί η αλόγιστη κρατική δαπάνη. Σε πρακτικό επίπεδο, αυτό σημαίνει ότι βρισκόμαστε μπροστά σε μια παρατεταμένη περίοδο υψηλότερου πληθωρισμού, αυξημένων επιτοκίων και διόγκωσης του προβλήματος.
Η “οικονομική καταστολή” για την οποία προειδοποιεί το ΔΝΤ δεν είναι πια σενάριο επιστημονικής φαντασίας. Είναι η σιωπηλή αφαίρεση αγοραστικής δύναμης απευθείας στο ταμείο του σούπερ μάρκετ. Αμερικανοί οικονομικοί αναλυτές κρούουν ήδη τον κώδωνα του κινδύνου για τα χαρτοφυλάκια των μικροεπενδυτών, υπογραμμίζοντας ότι οι παραδοσιακοί τρόποι προστασίας ενδέχεται να μην είναι αρκετοί. Η κατανόηση του πώς οι κυβερνήσεις εργαλειοποιούν τον πληθωρισμό είναι, πλέον, η μοναδική άμυνα απέναντι σε ένα σύστημα που έχει σχεδιαστεί για να μετακυλίει τον λογαριασμό των κρατικών ελλειμμάτων στους ίδιους τους πολίτες.
