Η παγκόσμια οικονομία σε τεντωμένο σχοινί – Ο αμερικανικός δανεισμός και η ιαπωνική κρίση
Πώς η πολιτική των υψηλών επιτοκίων στις ΗΠΑ, σε συνδυασμό με το ανεξέλεγκτο αμερικανικό χρέος, προκαλούν αλυσιδωτές αντιδράσεις, απειλώντας το ιαπωνικό νόμισμα και τη σταθερότητα των παγκόσμιων αγορών
Τα δεδομένα στην παγκόσμια οικονομική σκακιέρα αλλάζουν με ραγδαίους ρυθμούς, και το επίκεντρο της πίεσης μεταφέρεται πλέον στην Άπω Ανατολή. Καθώς η αμερικανική κεντρική τράπεζα (Fed) προετοιμάζεται για νέες αυξήσεις επιτοκίων, οι οικονομίες των χωρών των G7 και των στενών συμμάχων των ΗΠΑ, όπως η Ιαπωνία, ετοιμάζονται να δεχθούν ένα ακόμη ισχυρό πλήγμα. Αυτό που συχνά διαφεύγει από την προσοχή των περισσοτέρων είναι ότι μια απλή νομισματική απόφαση στην Ουάσιγκτον δημιουργεί τεράστια κύματα που διαπερνούν κάθε συμμαχική οικονομία παγκοσμίως.
σχετικά άρθρα
Ο πληθωρισμός στις Ηνωμένες Πολιτείες δείχνει να βρίσκεται εκτός ελέγχου, αφήνοντας στη Fed ελάχιστα περιθώρια ελιγμών. Η άνοδος των επιτοκίων μοιάζει πλέον μονόδρομος, καθώς οι τιμές ακολουθούν μια επικίνδυνη, ανοδική σπείρα. Αυτή η δυναμική, σε συνδυασμό με την ασταθή γεωπολιτική κατάσταση, διαμορφώνει ένα εκρηκτικό κοκτέιλ που απειλεί να αποσταθεροποιήσει τις αγορές χρήματος, τα νομίσματα και τελικά, την ίδια την πραγματική οικονομία σε παγκόσμια κλίμακα.
Η παγίδα της αμερικανικής κεντρικής τράπεζας και τα επιτόκια
Για να κατανοήσουμε το μέγεθος του προβλήματος, αρκεί να σκεφτούμε τι σημαίνει η αύξηση των επιτοκίων για τους δανειολήπτες. Τα στεγαστικά δάνεια, οι χρηματοδοτήσεις αυτοκινήτων και οι πιστωτικές κάρτες γίνονται αμέσως ακριβότερα. Σύμφωνα με τις προβλέψεις κολοσσών όπως η Goldman Sachs, αναμένονται τουλάχιστον δύο ακόμη αυξήσεις επιτοκίων, μία τον προσεχή Δεκέμβριο και μία τον Μάρτιο. Αν και η αύξηση του κόστους δανεισμού “χτυπάει” άμεσα την ανάπτυξη, την αγορά ακινήτων και τα χρηματιστήρια, η Fed ενδέχεται να μην έχει άλλη επιλογή.
Αυτές οι επικείμενες αυξήσεις αναμένεται να ωθήσουν τα βραχυπρόθεσμα επιτόκια κοντά στο 5%. Μόλις πριν από μερικά χρόνια, ένα τέτοιο νούμερο θα ακουγόταν εντελώς εξωπραγματικό, ωστόσο σήμερα αποτελεί το βασικό σενάριο στη Wall Street. Το μεγαλύτερο πρόβλημα, όμως, είναι ότι τα υψηλά βραχυπρόθεσμα επιτόκια συμπαρασύρουν και τις μακροπρόθεσμες αποδόσεις σε ακόμη υψηλότερα επίπεδα.
Αν ένας επενδυτής δανείζει την αμερικανική κυβέρνηση με 5% για μερικούς μήνες, είναι λογικό να απαιτεί πολύ μεγαλύτερη απόδοση για να δεσμεύσει τα κεφάλαιά του για 10 ή 20 χρόνια. Οι μακροπρόθεσμοι δανειστές αναζητούν προστασία, τρέμοντας στην ιδέα ότι ο πληθωρισμός θα “καταβροχθίσει” τις αποδόσεις τους. Πλέον, ζητούν 6% ή και 7%, ειδικά αν η αμερικανική οικονομία δείχνει σημάδια επερχόμενης κρίσης. Οι αγοραστές ομολόγων έχουν κάθε λόγο να είναι επιφυλακτικοί. Ακόμη κι αν οι τρέχουσες παγκόσμιες συγκρούσεις τελείωναν αύριο το πρωί, οι αποδόσεις θα δυσκολεύονταν πολύ να αποκλιμακωθούν, διότι η κυβέρνηση αδυνατεί να περιορίσει τις δαπάνες της.
Ο εφιάλτης του αμερικανικού χρέους και τα ελλείμματα
Τα πιο πρόσφατα οικονομικά δεδομένα επιβεβαιώνουν τους χειρότερους φόβους των αναλυτών. Οι κρατικές δαπάνες των ΗΠΑ συνεχίζουν να αυξάνονται ανεξάρτητα από το ποιος βρίσκεται στον Λευκό Οίκο, καθώς κανένα από τα δύο μεγάλα κόμματα δεν είναι διατεθειμένο να προχωρήσει σε ουσιαστικές περικοπές. Ο πρώτος μήνας του νέου οικονομικού έτους χαρακτηρίστηκε ήδη ως καταστροφικός, καταγράφοντας έλλειμμα ύψους 44 δισεκατομμυρίων δολαρίων – μια αύξηση της τάξης του 42% σε σχέση με την προηγούμενη χρονιά. Και αυτό αφορά μόνο τον πρώτο μήνα. Η προβολή αυτών των δεδομένων στους επόμενους 11 μήνες προκαλεί ίλιγγο.
Η κρίση αναμένεται να επιδεινωθεί. Ένα μεγάλο μέρος αυτού του εκρηκτικού ελλείμματος οφείλεται στη μείωση των εσόδων από τους δασμούς. Με τις πολιτικές ισορροπίες στο Κογκρέσο, πολλοί σχεδιαζόμενοι δασμοί θα μπορούσαν να καθυστερήσουν ή να ακυρωθούν. Αν και αυτό φαντάζει θετικό για το παγκόσμιο εμπόριο, για τον κρατικό κορβανά των ΗΠΑ είναι εφιαλτικό. Λιγότερα έσοδα από δασμούς σημαίνουν αυτομάτως μεγαλύτερη ανάγκη για δανεισμό. Πρόκειται για έναν φαύλο κύκλο χωρίς εύκολη διέξοδο.
Ποιος θα πληρώσει τελικά για όλες αυτές τις κοινωνικές παροχές, τις γεωπολιτικές συγκρούσεις και τον “πόλεμο” των μικροτσίπ απέναντι στην Κίνα; Η αύξηση της φορολογίας αποτελεί πολιτική αυτοκτονία που θα προκαλούσε αντιδράσεις, οπότε η μόνη βιώσιμη πολιτικά επιλογή είναι ο μαζικός δανεισμός σήμερα, με την ελπίδα ότι ο πληθωρισμός θα απομειώσει την αξία του χρέους αύριο. Ο προϋπολογισμός οδεύει προς το 2027 με τις χειρότερες δυνατές προοπτικές, καταγράφοντας νούμερα χειρότερα από οποιαδήποτε στιγμή της τελευταίας πενταετίας.
Τα τρομακτικά νούμερα του ομοσπονδιακού προϋπολογισμού
Αν εξετάσει κανείς τους αριθμούς, το σκηνικό θυμίζει ταινία τρόμου. Μέσα σε έναν μήνα, η αμερικανική κυβέρνηση εισέπραξε μόλις 369 δισεκατομμύρια δολάρια, αλλά ξόδεψε 773 δισεκατομμύρια. Το χάσμα αυτό σημαίνει ότι πάνω από 400 δισεκατομμύρια έπρεπε να καλυφθούν μέσω νέου δανεισμού. Με απλά λόγια, περισσότερες από τις μισές κρατικές δαπάνες έγιναν με δανεικά χρήματα.
Παράλληλα, οι ΗΠΑ πλήρωσαν 103 δισεκατομμύρια δολάρια μόνο για τόκους εξυπηρέτησης του δημόσιου χρέους. Το ποσό αυτό αντιστοιχεί σε ένα εξωφρενικό 28% των συνολικών φορολογικών εσόδων. Η κατάσταση αυτή είναι απολύτως μη βιώσιμη. Το κόστος των τόκων αποτελεί πλέον μια γιγαντιαία γραμμή στον προϋπολογισμό, η οποία “στραγγαλίζει” κάθε άλλη παραγωγική ή κοινωνική δαπάνη που θα ήθελε να κάνει η κυβέρνηση.
Ένα διαρκώς διογκούμενο έλλειμμα δημιουργεί ένα πραγματικό τσουνάμι νέων ομολόγων, πιέζοντας τις αμερικανικές αποδόσεις προς τα πάνω. Κάποιος πρέπει να αγοράσει όλο αυτό το νέο χρέος, και η πίεση αυτή μεταφέρεται άμεσα στις υπόλοιπες χώρες των G7, πλήττοντας πρωτίστως τα εθνικά τους νομίσματα.
Η Ιαπωνία στη δίνη του κυκλώνα και η κατάρρευση του νομίσματος
Αυτή ακριβώς η πίεση χτυπά ανελέητα την Ιαπωνία, η οποία βρίσκεται στην πρώτη γραμμή της καταιγίδας. Το εθνικό της νόμισμα, το γεν, είναι το πρώτο που νιώθει το “κάψιμο”. Η κατάσταση έχει φτάσει σε τέτοιο οριακό σημείο που το Τόκιο αναγκάζεται να εξετάσει αδιανόητα μέχρι πρότινος μέτρα για να προστατεύσει το νόμισμά του. Μέσα σε λίγες ώρες, το γεν κατέρρευσε έναντι του δολαρίου αγγίζοντας το 160 – ένα κρίσιμο ψυχολογικό όριο που οι επενδυτές παρακολουθούν στενά. Όταν αυτά τα όρια σπάνε, ο πανικός μπορεί να τροφοδοτήσει τον εαυτό του με εκθετικούς ρυθμούς.
Το ιαπωνικό Υπουργείο Οικονομικών προσπαθεί απεγνωσμένα να ανακόψει την πτώση. Μόνο τον περασμένο Ιούνιο, η Ιαπωνία ξόδεψε πάνω από 50 δισεκατομμύρια δολάρια σε μία μόλις ημέρα, αποκλειστικά για να σώσει το γεν. Ωστόσο, η παρέμβαση απέτυχε, όπως απέτυχε και ο όποιος συντονισμός με το αμερικανικό Υπουργείο Οικονομικών. Τα θεμελιώδη οικονομικά μεγέθη της Ιαπωνίας απλώς επιδεινώνονται: αδύναμο νόμισμα, αυξανόμενο κόστος ζωής και μια νευρική αγορά ομολόγων συνθέτουν ένα ασφυκτικό μείγμα. Όπως αποδεικνύεται, οι αγορές είναι μεγαλύτερες από οποιαδήποτε κυβέρνηση και κανείς δεν μπορεί να πηγαίνει κόντρα στο ρεύμα για πάντα.
Ο πληθωρισμός πνίγει την ιαπωνική βιομηχανία
Η Ιαπωνία είναι μια κατεξοχάς μεταποιητική οικονομία, και το χειρότερο σενάριο για τους παραγωγούς της είναι η ραγδαία αύξηση του κόστους. Το υψηλότερο κόστος πρώτων υλών και ενέργειας μεταφράζεται αναπόφευκτα σε υψηλότερες τιμές πώλησης, γεγονός καταστροφικό όταν καλείσαι να ανταγωνιστείς την Κίνα. Το Πεκίνο διαθέτει ήδη μια εξαιρετικά ισχυρή αλυσίδα εφοδιασμού και, επιπλέον, έχει εξασφαλίσει πρόσβαση σε φθηνή, άφθονη ενέργεια από την όμορη Ρωσία. Αντιθέτως, η Ιαπωνία είναι αναγκασμένη να αγοράζει ενέργεια στις τρέχουσες (και πολύ υψηλότερες) τιμές της διεθνούς αγοράς.
Από την αρχή των πρόσφατων γεωπολιτικών κρίσεων, οι ιαπωνικές επιχειρήσεις αντιμετωπίζουν ένα άνευ προηγουμένου ενεργειακό και πληθωριστικό σοκ. Οι τιμές παραγωγού εκτοξεύθηκαν στο 7,1% τον περασμένο μήνα, ξεπερνώντας κατά πολύ κάθε προσδοκία. Μετά από επτά συνεχόμενους μήνες ανατιμήσεων, η αντοχή της οικονομίας δοκιμάζεται. Οι εταιρείες μπορούν να απορροφήσουν το αυξημένο κόστος μέχρι ενός σημείου. Αργά ή γρήγορα, το κόστος μετακυλίεται στους καταναλωτές. Όταν οι καταναλωτές αρχίσουν να περιορίζουν τις αγορές τους, τα έσοδα των εταιρειών θα καταρρεύσουν, οδηγώντας σε συρρίκνωση κερδών και, αναπόφευκτα, σε μαζικές απολύσεις.
Η μαζική ρευστοποίηση αμερικανικών ομολόγων από το Τόκιο
Υπό το βάρος του εξαιρετικά αδύναμου νομίσματος και του ακριβού εισαγόμενου κόστους, το Τόκιο δεν έχει άλλη επιλογή από το να αμυνθεί. Η απειλή μιας μεγάλης αύξησης των επιτοκίων από την Τράπεζα της Ιαπωνίας (Bank of Japan) γίνεται πλέον σοβαρή. Αν και μια τέτοια κίνηση θα στήριζε το γεν, θα έπληττε ταυτόχρονα τους εγχώριους δανειολήπτες.
Το πιο ανησυχητικό, ωστόσο, για τις διεθνείς αγορές είναι η μαζική ρευστοποίηση αμερικανικών χρεογράφων από την πλευρά της Ιαπωνίας. Από τον Ιανουάριο, τα ιαπωνικά αποθέματα σε αμερικανικά ομόλογα έχουν μειωθεί κατά 157 δισεκατομμύρια δολάρια. Ένα τεράστιο μέρος αυτών πουλήθηκε για να εξασφαλιστούν δολάρια προκειμένου να υποστηριχθεί το γεν. Το να “ξεφορτώνεται” μια χώρα τέτοιο όγκο ομολόγων σε λιγότερο από έναν χρόνο, δείχνει πόσο κρίσιμη είναι η κατάσταση.
Αυτό το ξεπούλημα προσθέτει τεράστια πίεση στην αμερικανική αγορά ομολόγων και πυροδοτεί ένα νέο πρόβλημα. Καθώς το γεν δείχνει σημάδια ανάκαμψης, οι Ιάπωνες επενδυτές επιθυμούν να επαναπατρίσουν τα κεφάλαιά τους. Γιατί να ρισκάρουν με ένα δολάριο που κινδυνεύει να χάσει την αξία του, όταν μπορούν να “κλειδώσουν” αποδόσεις 3% με 4% στα ασφαλή, μακροπρόθεσμα ιαπωνικά κρατικά ομόλογα; Τα κεφάλαια κινούνται προς τα εκεί που υπάρχουν ισχυρά κίνητρα, και αυτή τη στιγμή, η πυξίδα δείχνει ξεκάθαρα πίσω στην Ιαπωνία.
Ο κίνδυνος για τη Wall Street και τη φούσκα της τεχνητής νοημοσύνης
Οι επιπτώσεις αυτής της μεταστροφής δεν σταματούν στην αγορά κρατικού χρέους. Οι Ιάπωνες επενδυτές κατέχουν έναν τεράστιο όγκο αμερικανικών μετοχών και ομολόγων. Μόνο για το 2025, υπολογίζεται ότι κατέχουν περιουσιακά στοιχεία των ΗΠΑ αξίας τουλάχιστον 2,2 τρισεκατομμυρίων δολαρίων. Πρόκειται για ένα ασύλληπτο νούμερο, μεγαλύτερο από το ΑΕΠ πολλών ανεπτυγμένων κρατών, το οποίο κυριολεκτικά στηρίζει τις αποτιμήσεις των αμερικανικών περιουσιακών στοιχείων. Είναι ένας από τους βασικούς λόγους που η Wall Street παραμένει σε δυσθεώρητα επίπεδα.
Ιαπωνικές ασφαλιστικές εταιρείες έχουν ήδη αρχίσει να πωλούν αμερικανικά ομόλογα, στρέφοντας τη ρευστότητά τους πίσω στα ιαπωνικά (JGBs). Αν και οι ιδιώτες επενδυτές αποσύρουν σταδιακά τα κεφάλαιά τους (πάνω από 1 τρισεκατομμύριο γεν, ή περίπου 6 δισεκατομμύρια δολάρια, αποσύρθηκαν σε έναν μόλις μήνα), τέτοιες τάσεις συνήθως ξεκινούν διστακτικά πριν μετατραπούν σε χιονοστιβάδα.
Το επόμενο ντόμινο που θα μπορούσε να πέσει είναι η ίδια η αμερικανική χρηματιστηριακή αγορά. Η φρενίτιδα γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη (AI) έχει αρχίσει να γεννά ερωτηματικά. Τα ιαπωνικά κεφάλαια βοήθησαν τα μέγιστα στην άνοδο της Wall Street τα τελευταία χρόνια. Αν αυτά τα κεφάλαια αποχωρήσουν, εταιρείες-κολοσσοί όπως η Nvidia θα βρεθούν σε εξαιρετικά επισφαλή θέση. Αν το στοίχημα της τεχνητής νοημοσύνης σκάσει, οι συνέπειες θα διαχυθούν αστραπιαία στο σύνολο της αγοράς.
Το ψηφιακό μπλακ άουτ στις ιαπωνικές τράπεζες
Σαν να μην έφταναν οι νομισματικές και χρηματιστηριακές αναταράξεις, η Ιαπωνία βρέθηκε πρόσφατα αντιμέτωπη και με μια πρωτοφανή τεχνολογική κρίση στον τραπεζικό της τομέα. Ένα τεράστιο τραπεζικό μπλακ άουτ έθεσε εκτός λειτουργίας 128 τράπεζες στη δυτική Ιαπωνία. Το περιστατικό αυτό ανέδειξε τον τρομακτικό κίνδυνο που κρύβει η ακραία συγκεντροποίηση των ψηφιακών συστημάτων: μία και μόνο βλάβη μπορεί να “παγώσει” τη λειτουργία χιλιάδων υποκαταστημάτων ταυτόχρονα.
Η εικόνα ήταν χαοτική. Τα ΑΤΜ τέθηκαν εκτός λειτουργίας, ουρές αγανακτισμένων πολιτών σχηματίστηκαν έξω από περισσότερα από 3.000 υποκαταστήματα, ενώ το internet banking και οι ηλεκτρονικές μεταφορές παρέλυσαν. Όταν το χρήμα μετατρέπεται απλώς σε έναν αριθμό σε μια ψηφιακή οθόνη, η αδυναμία πρόσβασης σε αυτό προκαλεί άμεσο πανικό. Αν και το συγκεκριμένο μπλακ άουτ αποδόθηκε σε δυσλειτουργία εξοπλισμού, το αποτέλεσμα για τον πολίτη ήταν ακριβώς το ίδιο με αυτό μιας κυβερνοεπίθεσης: απόλυτος αποκλεισμός από τις αποταμιεύσεις του.
Τέτοια περιστατικά ξυπνούν μνήμες από τραπεζικές καταρρεύσεις του παρελθόντος, όπως η περίφημη κρίση στην Παραγουάη, όπου δεσμεύτηκαν 2,8 δισεκατομμύρια δολάρια, επηρεάζοντας εκατομμύρια λογαριασμούς και οδηγώντας τελικά στην καθαίρεση του ίδιου του προέδρου της χώρας. Για το λόγο αυτό, αναλυτές των αγορών κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου, υπενθυμίζοντας τη σημασία της διατήρησης φυσικού πλούτου –όπως τα πολύτιμα μέταλλα– εκτός του αμιγώς ψηφιακού και διασυνδεδεμένου χρηματοπιστωτικού συστήματος. Η εμπιστοσύνη είναι η “κόλλα” που συγκρατεί την παγκόσμια οικονομία, και όταν αυτή καταρρέει, οι επιπτώσεις είναι ανυπολόγιστες.
Η γεωπολιτική παγίδα και ο ρωσικός εκβιασμός
Μέσα σε αυτό το ευθραυστο οικονομικό περιβάλλον, το Τόκιο καλείται να διαχειριστεί και τεράστιους γεωπολιτικούς κινδύνους. Το φάντασμα του κινδύνου αντισυμβαλλομένου (counterparty risk) έχει γίνει πλέον εφιάλτης για την Ιαπωνία, καθώς βρίσκεται σε μια άτυπη ομηρία από τη Ρωσία. Πριν από ένα χρόνο θα ακουγόταν παράλογο, αλλά σήμερα η ιαπωνική πλευρά αναζητά διαύλους επικοινωνίας με τη Μόσχα, έπειτα από τις μαζικές κατασχέσεις περιουσιακών στοιχείων.
Η Μόσχα έχει ήδη προχωρήσει σε δέσμευση περιουσιακών στοιχείων της Japan Tobacco, στην οποία η ιαπωνική κυβέρνηση κατέχει μερίδιο 30%. Αυτό στερεί από το Τόκιο κρίσιμα έσοδα από μερίσματα. Το ερώτημα είναι τι μπορεί να ζητήσει ο Βλαντιμίρ Πούτιν ως αντάλλαγμα. Το πιθανότερο είναι η άρση της ιαπωνικής υποστήριξης προς την Ουκρανία. Παρότι η Ιαπωνία δεν στέλνει όπλα, η οικονομική της βοήθεια είναι κρίσιμης σημασίας.
Την ίδια στιγμή, η Ευρώπη πιέζει ασφυκτικά το Τόκιο να συνδράμει στο “μαύρο τρύπα” των 70 δισεκατομμυρίων ευρώ του ουκρανικού προϋπολογισμού, καθώς η Ε.Ε. αδυνατεί να δανειστεί αυτό το ποσό χωρίς να τινάξει στον αέρα τη δική της αγορά ομολόγων. Η Ιαπωνία βρίσκεται ξεκάθαρα στη μέση: η Ευρώπη απαιτεί ρευστότητα και η Ρωσία απαιτεί υποταγή.
Τα ιαπωνικά ενεργειακά πρότζεκτ ομήροι στα χέρια της Μόσχας
Οι απώλειες της Ιαπωνίας στη Ρωσία δεν περιορίζονται μόνο στα καπνά. Τα ιαπωνικά συμφέροντα είναι άρρηκτα συνδεδεμένα με γιγαντιαία ενεργειακά έργα ρωσικής διαχείρισης. Στο πρότζεκτ Sakhalin-1, η Ιαπωνία κατέχει το 30% (με το μισό εξ αυτού να ανήκει στο ιαπωνικό κράτος). Αν και η συμφωνία προέβλεπε την προμήθεια αργού πετρελαίου προς το Τόκιο, ο πλήρης έλεγχος και η διαχείριση βρίσκονται στα χέρια του Κρεμλίνου. Όπως αποδεικνύεται περίτρανα, η ιδιοκτησία ενός μεριδίου δεν ταυτίζεται σε καμία περίπτωση με τον έλεγχό του.
Ακόμη πιο κρίσιμο είναι το πρότζεκτ Arctic LNG 2, αξίας άνω των 20 δισεκατομμυρίων δολαρίων, το οποίο προοριζόταν να καλύψει το 5% της παγκόσμιας ζήτησης σε υγροποιημένο φυσικό αέριο. Εκεί, η Ιαπωνία κατέχει το 10%, η Κίνα το 20% και η Ρωσία ελέγχει τη μερίδα του λέοντος με 60%. Έχοντας δεχθεί περισσότερες από 10.000 διαφορετικές κυρώσεις από τη Δύση, η Μόσχα νιώθει πως δεν έχει απολύτως τίποτα να χάσει. Μπορεί να “καταπιεί” αυτά τα περιουσιακά στοιχεία ανά πάσα στιγμή, αφήνοντας την Ιαπωνία βαριά εκτεθειμένη.
Συνοψίζοντας, η παγκόσμια οικονομία ακροβατεί. Με τις ΗΠΑ να εθίζονται ολοένα και περισσότερο στον πληθωριστικό δανεισμό, νομίσματα όπως το ιαπωνικό γεν να καταρρέουν και τις γεωπολιτικές ισορροπίες να εργαλειοποιούνται για οικονομικούς εκβιασμούς, η σταθερότητα των αγορών δεν ήταν ποτέ πιο αβέβαιη. Το ερώτημα δεν είναι πλέον αν θα υπάρξουν ρωγμές στο σύστημα, αλλά πόσο γρήγορα θα εξαπλωθούν.
