Το «ισλαμικό NATO» που αλλάζει τις ισορροπίες στη Μέση Ανατολή: Ο ρόλος Τουρκίας, Σαουδικής Αραβίας και Πακιστάν
Η συμφωνία αμοιβαίας άμυνας δημιουργεί έναν νέο πόλο ισχύος σε μια από τις πιο ασταθείς περιοχές του κόσμου – Η πίεση στο Ιράν, οι ανησυχίες της Ινδίας και η νέα πραγματικότητα που καλείται να αντιμετωπίσει το Ισραήλ
Μια νέα συμμαχία ανάμεσα στην Τουρκία, τη Σαουδική Αραβία και το Πακιστάν μπορεί να εξελιχθεί σε έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες αναδιαμόρφωσης των ισορροπιών στη Μέση Ανατολή, με συνέπειες που ξεπερνούν κατά πολύ τα όρια της περιοχής και φτάνουν από την Ινδία και την Κίνα έως τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ευρώπη.
σχετικά άρθρα
Η συμφωνία αμοιβαίας άμυνας που υπέγραψαν οι τρεις χώρες έχει ήδη χαρακτηριστεί ως «ισλαμικό NATO», καθώς περιλαμβάνει ρήτρα που παραπέμπει στο Άρθρο 5 της Βορειοατλαντικής Συμμαχίας: επίθεση εναντίον ενός μέλους αντιμετωπίζεται ουσιαστικά ως επίθεση εναντίον όλων.
Η σημασία της συμφωνίας βρίσκεται πρωτίστως στη δυνατότητα δημιουργίας ενός νέου κέντρου ισχύος στη Μέση Ανατολή, μια περιοχή στην οποία επί δεκαετίες οι ΗΠΑ διαδραμάτιζαν καθοριστικό ρόλο στην αρχιτεκτονική ασφαλείας. Η σταδιακή αμερικανική προσπάθεια περιορισμού των δεσμεύσεων στην Ευρασία δημιουργεί πλέον το ερώτημα ποιοι περιφερειακοί παίκτες μπορούν να αναλάβουν μεγαλύτερο μέρος του βάρους.
Σε αυτό το πλαίσιο, οι τρεις χώρες εμφανίζουν διαφορετικά αλλά συμπληρωματικά χαρακτηριστικά. Η Τουρκία διαθέτει μεγάλη στρατιωτική ισχύ και σημαντικό γεωπολιτικό βάρος, ενώ η Σαουδική Αραβία διαθέτει την οικονομική δύναμη, χωρίς αντίστοιχες στρατιωτικές δυνατότητες. Το Πακιστάν, από την πλευρά του, προσθέτει σημαντική στρατιωτική ισχύ και αποτελεί πυρηνική δύναμη.
Παράλληλα, το Ισλαμαμπάντ έχει ισχυρά οικονομικά κίνητρα για στενότερη συνεργασία με το Ριάντ. Το Πακιστάν αντιμετωπίζει επί χρόνια σοβαρά κοινωνικά, πολιτικά, οικονομικά και προβλήματα ασφαλείας και έχει στηριχθεί οικονομικά όχι μόνο στην Κίνα, αλλά και στη Σαουδική Αραβία, στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και στο Κατάρ. Έτσι δημιουργείται μια σχέση στην οποία η μία πλευρά μπορεί να προσφέρει οικονομική στήριξη και η άλλη στρατιωτικές δυνατότητες.
Η συμφωνία, πάντως, βρίσκεται ακόμη στην αρχή. Για να εξελιχθεί σε πραγματικά λειτουργική στρατιωτική συμμαχία πρέπει να απαντηθούν κρίσιμα ερωτήματα σχετικά με τη δομή διοίκησης, τους κανόνες εμπλοκής, τη στελέχωση και την έδρα της, καθώς και τον τρόπο με τον οποίο θα ενεργοποιείται στην πράξη η αμοιβαία άμυνα.
Το Ιράν στο επίκεντρο της νέας γεωπολιτικής εξίσωσης
Η χώρα που βρίσκεται περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη στο επίκεντρο των αλλαγών είναι το Ιράν. Η Τεχεράνη καλείται πλέον να συνυπολογίσει μια πιθανή συμμαχία τριών ισχυρών κρατών που βρίσκονται στην ευρύτερη περιφέρειά της και έχουν διαφορετικούς λόγους να επιδιώκουν τον περιορισμό της ιρανικής επιρροής.
Η κατάσταση είναι ιδιαίτερα δύσκολη για το Ιράν καθώς η περιφερειακή σφαίρα επιρροής που είχε οικοδομήσει τα προηγούμενα χρόνια έχει υποστεί σοβαρά πλήγματα. Μέχρι το 2024, η Τεχεράνη διέθετε ισχυρή επιρροή στο Ιράκ, στη Συρία και στον Λίβανο, δημιουργώντας ουσιαστικά μια συνεχόμενη γεωπολιτική ζώνη.
Αυτή η πραγματικότητα έχει πλέον μεταβληθεί. Η Χεζμπολάχ έχει αποδυναμωθεί, το καθεστώς του Μπασάρ αλ Άσαντ έχει καταρρεύσει και στη Δαμασκό βρίσκεται πλέον μια κυβέρνηση που χαρακτηρίζεται ως φιλοτουρκική. Παράλληλα, υπάρχει προσπάθεια περιορισμού της ιρανικής επιρροής και στο Ιράκ.
Το νέο σχήμα επηρεάζει επίσης τους υπολογισμούς της Τεχεράνης απέναντι στη Σαουδική Αραβία. Εάν το Ιράν επιχειρούσε να πλήξει το σαουδαραβικό έδαφος ή στενούς συμμάχους του Ριάντ, όπως το Μπαχρέιν και το Κουβέιτ, θα έπρεπε πλέον να εξετάσει την πιθανότητα ενεργοποίησης των νέων δεσμεύσεων αμοιβαίας άμυνας.
Ανάλογο μήνυμα αφορά και τους Χούθι της Υεμένης, αν και η σχέση τους με το Ιράν διαφέρει από εκείνη που είχε η Τεχεράνη με άλλες οργανώσεις. Οι Χούθι παρουσιάζονται περισσότερο ως αυτόνομος σύμμαχος που αποφασίζει πότε και σε ποιο βαθμό εξυπηρετεί τα συμφέροντά του η συνεργασία με το Ιράν, παρά ως δύναμη που λειτουργεί υπό άμεση ιρανική διοίκηση.
Το Ιράν βρίσκεται έτσι σε μια ιδιαίτερα ευάλωτη θέση. Η Χαμάς έχει υποστεί σοβαρά πλήγματα, η Χεζμπολάχ έχει αποδυναμωθεί, το καθεστώς Άσαντ δεν υπάρχει πλέον και οι σιιτικές πολιτοφυλακές στο Ιράκ εμφανίζονται περισσότερο διαιρεμένες. Η Τεχεράνη έχει επομένως λιγότερα εργαλεία για την προβολή ισχύος μέσω μη κρατικών οργανώσεων.
Η νέα κατάσταση ενδέχεται να προκαλέσει εξελίξεις ακόμη και στο εσωτερικό του Ιράν. Η πίεση από το εξωτερικό, σε συνδυασμό με τις εσωτερικές αντιθέσεις, μπορεί να ενισχύσει διαφορετικές προσεγγίσεις σχετικά με το κατά πόσο η χώρα πρέπει να συνεχίσει την επιθετική περιφερειακή πολιτική ή να επιδιώξει κάποια μορφή συνεννόησης με τις ΗΠΑ και να περιορίσει την προβολή ισχύος στο εξωτερικό.
Η διαφορά για την Τεχεράνη είναι ότι οι ΗΠΑ μπορούν κάποια στιγμή να μειώσουν δραστικά την παρουσία τους στην περιοχή. Η Τουρκία, η Σαουδική Αραβία και το Πακιστάν, όμως, δεν μπορούν να αποχωρήσουν γεωγραφικά από τη γειτονιά του Ιράν. Αυτή η μονιμότητα είναι ίσως το σημαντικότερο στοιχείο της νέας εξίσωσης.
Οι ανησυχίες της Ινδίας και το δύσκολο δίλημμα του Ισραήλ
Οι συνέπειες της συμφωνίας δεν σταματούν στο Ιράν. Η Ινδία βρίσκεται επίσης μπροστά σε μια νέα πραγματικότητα, κυρίως λόγω της παραδοσιακής αντιπαλότητάς της με το Πακιστάν.
Το Νέο Δελχί ήδη αντιμετωπίζει αλλαγές στη σχέση του με την Ουάσινγκτον, καθώς μια πιθανή αμερικανοκινεζική συνεννόηση μειώνει τη σημασία που είχε προηγουμένως η Ινδία στην αμερικανική στρατηγική περιορισμού της Κίνας. Παράλληλα, οι σχέσεις ΗΠΑ – Ινδίας είχαν επιβαρυνθεί μετά την 87ωρη σύγκρουση Ινδίας και Πακιστάν τον Μάιο του 2025, όταν η Ουάσινγκτον απέφυγε να υιοθετήσει την προσέγγιση που επιθυμούσε το Νέο Δελχί.
Η Ινδία παρακολουθεί επίσης τη στενή σχέση Τουρκίας και Πακιστάν, ενώ η συμμετοχή της Σαουδικής Αραβίας στο νέο σχήμα περιπλέκει περισσότερο τα δεδομένα, καθώς το Νέο Δελχί είχε αναπτύξει τα προηγούμενα χρόνια καλές σχέσεις με τις αραβικές χώρες του Κόλπου.
Επιπτώσεις υπάρχουν και για την Κίνα, δεδομένης της στενής σχέσης Πεκίνου – Ισλαμαμπάντ, αλλά και για την Ευρώπη. Η Τουρκία παραμένει μέλος του NATO, έχει σημαντικά συμφέροντα στη Μαύρη Θάλασσα και στα Βαλκάνια και επηρεάζεται άμεσα από τον πόλεμο στην Ουκρανία και τις δυσκολίες στις εμπορικές μεταφορές της περιοχής.
Ιδιαίτερα σύνθετη είναι και η θέση του Ισραήλ. Από τη μία πλευρά, η νέα συμμαχία θα μπορούσε να περιορίσει τις οργανώσεις που στηρίζονται από το Ιράν, μειώνοντας μία από τις σημαντικότερες απειλές για την ισραηλινή ασφάλεια. Από την άλλη, η ενίσχυση της Τουρκίας δημιουργεί έναν περιφερειακό πόλο ισχύος τον οποίο το Ισραήλ δεν μπορεί να αντιμετωπίζει με τους ίδιους όρους που αντιμετώπιζε μικρότερους γείτονές του.
Η Τουρκία και το Ισραήλ δεν έχουν πολεμήσει ποτέ μεταξύ τους, ενώ η Σαουδική Αραβία έχει διατηρήσει κατά περιόδους διαύλους επικοινωνίας με το Ισραήλ. Ωστόσο, η πιθανότητα περαιτέρω αύξησης της τουρκικής επιρροής, ιδιαίτερα μέσω της Συρίας, προκαλεί ανησυχία σε τμήματα του ισραηλινού πολιτικού και στρατηγικού κατεστημένου.
Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι το Ισραήλ μπορεί να βρεθεί ασφαλέστερο απέναντι στις φιλοϊρανικές μη κρατικές οργανώσεις, αλλά ταυτόχρονα λιγότερο κυρίαρχο στη συνολική περιφερειακή ισορροπία ισχύος. Μια ισχυρότερη Τουρκία θα απαιτούσε από το Ισραήλ διαφορετική στρατηγική και μεγαλύτερη έμφαση στην αποφυγή μιας άμεσης αντιπαράθεσης.
Παράλληλα, η σχέση Ισραήλ – ΗΠΑ δεν αντιμετωπίζεται πλέον με τους ίδιους όρους που ίσχυαν στον Ψυχρό Πόλεμο, όταν το Ισραήλ αποτελούσε σημαντικό ανάχωμα απέναντι στη σοβιετική επιρροή στη Μέση Ανατολή. Η αμερικανική επιδίωξη για μεταφορά περισσότερων ευθυνών ασφαλείας στους περιφερειακούς συμμάχους μπορεί επομένως να περιορίσει ακόμη περισσότερο τον παραδοσιακό ρόλο της Ουάσινγκτον.
Εφόσον η συμφωνία Τουρκίας, Σαουδικής Αραβίας και Πακιστάν αποκτήσει πραγματική στρατιωτική και πολιτική υπόσταση, δεν θα αποτελεί απλώς μία ακόμη περιφερειακή συνεργασία. Θα σηματοδοτεί τη δημιουργία μιας νέας αρχιτεκτονικής ασφαλείας στη Μέση Ανατολή, με την Τουρκία να αποκτά κεντρικό ρόλο, τη Σαουδική Αραβία να προσφέρει την οικονομική ισχύ και το Πακιστάν να προσθέτει στρατιωτικό και πυρηνικό βάρος. Και αυτή η αλλαγή είναι ικανή να επηρεάσει ταυτόχρονα το Ιράν, το Ισραήλ, την Ινδία, την Κίνα, την Ευρώπη και τελικά την ίδια τη στρατηγική παρουσία των Ηνωμένων Πολιτειών στην ευρύτερη περιοχή.
