Φανταστείτε μια χώρα που μόλις απέκτησε την ελευθερία της. Είναι 1965 και οι δρόμοι σφύζουν από ελπίδα. Η αποικιοκρατία, με τα κανόνια και τους στρατιώτες της, δείχνει να ανήκει στο παρελθόν. Τότε, ένας άνδρας με κοστούμι από την Ουάσινγκτον κάθεται απέναντι από τον νέο πρόεδρο. Του χαμογελά και του σπρώχνει ένα έγγραφο: μια προσφορά δανείου. Αυτό που δεν λέει ο κύριος με το κοστούμι είναι ότι αυτό το δάνειο θα χρειαστεί 40 χρόνια για να αποπληρωθεί και, όταν η διαδικασία ολοκληρωθεί, η χώρα δεν θα ανήκει πλέον στους πολίτες της.
σχετικά άρθρα
Αυτό δεν είναι ένα σενάριο συνωμοσίας από τα σκοτεινά βάθη του διαδικτύου. Είναι η καταγεγραμμένη ιστορία της παγκόσμιας οικονομίας. Αν παρατηρήσει κανείς το μοτίβο, δεν μπορεί πλέον να το «ξεδεί». Η ιστορία ξεκινά το 1945. Ο κόσμος είναι ερείπια. Η Ευρώπη ισοπεδωμένη, η Βρετανία χρεοκοπημένη και οι παλιές αυτοκρατορίες πολύ εξαντλημένες για να κρατήσουν τις αποικίες τους. Σε αυτό το κενό ισχύος, οι Ηνωμένες Πολιτείες αναδύθηκαν ως η μόνη δύναμη με άθικτη βιομηχανία και, το κυριότερο, με το δύο τοις εκατό του παγκόσμιου χρυσού στα θησαυροφυλάκιά τους.
Η Στρατηγική του Μπρέτον Γουντς
Τον Ιούλιο του 1944, πριν ακόμα τελειώσει ο πόλεμος, η Αμερική κάλεσε 44 χώρες σε ένα ξενοδοχείο στο Νιού Χάμσαϊρ, το Μπρέτον Γουντς. Εκεί δεν συζήτησαν για την ειρήνη, αλλά για το χρήμα. Το αποτέλεσμα ήταν τριπλό: το δολάριο «κλειδώθηκε» στον χρυσό (35 δολάρια η ουγγιά), όλα τα άλλα νομίσματα «κλειδώθηκαν» στο δολάριο και δημιουργήθηκαν το ΔΝΤ και η Παγκόσμια Τράπεζα.
Αν και το προπέτασμα ήταν η «ευημερία μέσω της συνεργασίας», η αρχιτεκτονική ήταν ξεκάθαρη: τα ιδρύματα αυτά είχαν έδρα την Ουάσινγκτον και οι ΗΠΑ είχαν τον πλήρη έλεγχο των αποφάσεων. Υπήρχε, όμως, και μια άλλη πρόταση. Ο Τζον Μέιναρντ Κέινς, ίσως το λαμπρότερο οικονομικό μυαλό του 20ού αιώνα, πρότεινε το Bancor, ένα ουδέτερο παγκόσμιο νόμισμα που θα τιμωρούσε τις χώρες που συσσώρευαν υπερβολικό πλούτο, αναγκάζοντας το σύστημα σε ισορροπία. Οι Αμερικανοί το απέρριψαν αμέσως. Γιατί να επιλέξουν τη δικαιοσύνη όταν μπορούσαν να επιβάλουν την κυριαρχία τους;
Το Σχέδιο Μάρσαλ και η Νέα Αγορά
Συχνά αναφέρεται το Σχέδιο Μάρσαλ ως η επιτομή του αλτρουισμού. Πράγματι, 13 δισεκατομμύρια δολάρια δόθηκαν για την ανοικοδόμηση της Ευρώπης. Όμως, υπήρχαν όροι. Οι χώρες που δέχονταν τη βοήθεια έπρεπε να μειώσουν τους δασμούς και να ανοίξουν τις αγορές τους στα αμερικανικά προϊόντα. Η Αμερική ανοικοδόμησε την Ευρώπη και, ως αντάλλαγμα, η Ευρώπη έγινε η μεγαλύτερη εξαγωγική της αγορά.
Αυτό το μοντέλο εφαρμόστηκε αργότερα με πολύ πιο σκοτεινό τρόπο στον αναπτυσσόμενο κόσμο. Όταν οι χώρες της Αφρικής και της Λατινικής Αμερικής κέρδισαν την ανεξαρτησία τους, χρειάζονταν νοσοκομεία, δρόμους και εργοστάσια. Η Αμερική ήταν εκεί για να προσφέρει τα χρήματα, αλλά η διαδικασία ακολουθούσε πάντα πέντε συγκεκριμένα βήματα: την προσφορά του δανείου, την υποχρέωση πρόσληψης αμερικανικών εταιρειών, την κατασκευή έργων που συχνά ωφελούσαν μόνο τις ξένες εξορυκτικές εταιρείες, τη δημιουργία ενός χρέους που έπρεπε να αποπληρωθεί σε δολάρια και, τελικά, την αναπόφευκτη οικονομική κρίση.
Ο Ρόλος των «Οικονομικών Εκτελεστών»
Σε αυτό το σημείο εμφανίζεται ο όρος «Economic Hitman». Ο Τζον Πέρκινς, ένας πρώην οικονομικός σύμβουλος, ομολόγησε ότι η δουλειά του ήταν να παράγει φουσκωμένες προβλέψεις ανάπτυξης για να δικαιολογήσει δάνεια-μαμούθ. Ήξεραν ότι οι χώρες αυτές δεν θα μπορούσαν ποτέ να ξεπληρώσουν. Όταν η χώρα «έσκαγε», ερχόταν το ΔΝΤ με τα Προγράμματα Διαρθρωτικής Προσαρμογής.
Αυτά τα προγράμματα απαιτούσαν περικοπές στις δημόσιες δαπάνες, ιδιωτικοποιήσεις εθνικών πόρων και πλήρες άνοιγμα των αγορών. Αν σου ακούγεται γνώριμο, είναι γιατί αυτό το μοντέλο εφαρμόστηκε σε δεκάδες χώρες για τρεις δεκαετίες. Είναι η οικονομική αποικιοκρατία στην πιο καθαρή της μορφή: δεν χρειάζεσαι στρατό όταν ελέγχεις την ικανότητα μιας χώρας να ταΐσει τον λαό της.
Η Μετάβαση στο Πετροδολάριο
Το 1971, το σύστημα του Μπρέτον Γουντς έφτασε στα όριά του. Ο πόλεμος του Βιετνάμ είχε κοστίσει ακριβά και οι ΗΠΑ τύπωναν περισσότερα δολάρια από όσο χρυσό διέθεταν. Όταν η Γαλλία έστειλε ένα θωρηκτό στη Νέα Υόρκη για να αποσύρει τον χρυσό που της αναλογούσε, ο Ρίτσαρντ Νίξον έκοψε τον δεσμό του δολαρίου με τον χρυσό.
Ο κόσμος βυθίστηκε στο χάος, μέχρι που ο Χένρι Κίσινγκερ πέτυχε τη συμφωνία του αιώνα με τη Σαουδική Αραβία: όλο το πετρέλαιο θα πωλούνταν αποκλειστικά σε δολάρια. Σε αντάλλαγμα, οι ΗΠΑ θα παρείχαν στρατιωτική προστασία και όπλα. Αυτό σήμαινε ότι κάθε χώρα στον κόσμο, για να αγοράσει ενέργεια, έπρεπε πλέον να κατέχει δολάρια. Το δολάριο δεν βασιζόταν πια στον χρυσό, αλλά στο πετρέλαιο.
Η Άμυνα του Συστήματος
Αυτό το σύστημα επιτρέπει στις ΗΠΑ να τρέχουν ελλείμματα επί δεκαετίες, αφού ο υπόλοιπος κόσμος αναγκάζεται να αγοράζει αμερικανικά ομόλογα για να διατηρεί αποθέματα δολαρίων. Τι συμβαίνει, όμως, όταν κάποιος αμφισβητεί αυτό το μονοπώλιο; Το 2000, ο Σαντάμ Χουσεΐν ανακοίνωσε ότι το Ιράκ θα πουλούσε πετρέλαιο σε ευρώ. Τρία χρόνια μετά, οι ΗΠΑ εισέβαλαν.
Το 2011, ο Μουαμάρ Καντάφι πρότεινε ένα χρυσό αφρικανικό νόμισμα για τις συναλλαγές πετρελαίου, κάτι που θα επέτρεπε στην Αφρική να απελευθερωθεί από το δολάριο. Η Λιβύη αποσταθεροποιήθηκε και ο ίδιος δολοφονήθηκε. Οι συμπτώσεις είναι πάρα πολλές για να τις αγνοήσει κανείς. Το σύστημα διαθέτει μηχανισμούς αυτοσυντήρησης που ξεπερνούν τους οικονομικούς δείκτες.
Η Άνοδος της Κίνας και το Μέλλον
Σήμερα, η ιστορία φαίνεται να επαναλαμβάνεται, αλλά με άλλον πρωταγωνιστή. Η Κίνα εφαρμόζει μια παρόμοια στρατηγική με δάνεια υποδομών μέσω του «Νέου Δρόμου του Μεταξιού». Δανείζει αναπτυσσόμενες χώρες, κατασκευάζει λιμάνια και δρόμους με κινεζικές εταιρείες και, όταν οι χώρες αδυνατούν να πληρώσουν, αποκτά τον στρατηγικό έλεγχο αυτών των υποδομών.
Το ερώτημα δεν είναι αν η οικονομική αυτοκρατορία είναι απαραίτητη, αλλά ποιον εξυπηρετεί. Οι αυτοκρατορίες του παρελθόντος χρειάζονταν στρατιώτες. Οι σύγχρονες χρειάζονται οικονομολόγους, συμβάσεις και το καθεστώς του αποθεματικού νομίσματος. Για τους λαούς στο Εκουαδόρ, την Τζαμάικα ή την Αφρική, η εμπειρία παραμένει η ίδια: οι πόροι εξάγονται, το χρέος παραμένει και η ανεξαρτησία είναι μια λέξη γραμμένη σε χαρτιά που δεν έχουν πια καμία αξία στα διεθνή χρηματιστήρια.
