Η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται ποτέ αυτούσια, αλλά συχνά «κάνει ομοιοκαταληξία», όπως είχε πει ο Μαρκ Τουέιν. Σήμερα, η ομοιοκαταληξία αυτή ακούγεται σαν τον απόηχο μιας κανονιοβολιάς που έρχεται από το βαθύ παρελθόν. Ο Odd Arne Westad, ένας από τους πλέον σεβαστούς ιστορικούς παγκοσμίως, καταθέτει μια ανάλυση που δεν επιτρέπει εφησυχασμό. Στο επίκεντρο της σκέψης του βρίσκεται μια ανατριχιαστική διαπίστωση: το επίπεδο της έντασης που βιώνουμε σήμερα είναι, από πολλές απόψεις, πολύ υψηλότερο από εκείνο της άνοιξης του 1914.
σχετικά άρθρα
Η Παγίδα του «Νέου Ψυχρού Πολέμου»
Για χρόνια, η διεθνής κοινότητα προσπαθούσε να ερμηνεύσει την άνοδο της Κίνας και την επιθετικότητα της Ρωσίας μέσα από το πρίσμα ενός «Νέου Ψυχρού Πολέμου». Ο Westad, έχοντας αφιερώσει την καριέρα του στη μελέτη εκείνης της περιόδου, θεωρεί αυτή τη σύγκριση επικίνδυνα παραπλανητική. Ο Ψυχρός Πόλεμος ήταν ένα σύστημα διπολικό, ιδεολογικά περιχαρακωμένο και οικονομικά διαχωρισμένο. Σήμερα, τίποτα από αυτά δεν ισχύει.
Ζούμε σε έναν πολυπολικό κόσμο. Δεν υπάρχουν δύο μπλοκ που κοιτάζουν το ένα το άλλο πάνω από ένα τείχος, αλλά πολλές μεγάλες δυνάμεις (ΗΠΑ, Κίνα, Ινδία, Ρωσία) που ανταγωνίζονται μέσα στο ίδιο ακριβώς οικονομικό σύστημα. Αυτό δεν φέρνει σταθερότητα, αλλά μια διαρκή τριβή. Όταν όλοι θέλουν το μεγαλύτερο κομμάτι από την ίδια πίτα, η σύγκρουση δεν είναι ιδεολογική· είναι ωμή, υλική και, για αυτόν τον λόγο, πολύ πιο δύσκολα διαχειρίσιμη.
Η Κίνα ως η Νέα Αυτοκρατορική Γερμανία
Η πιο ισχυρή αναλογία του Westad αφορά την Κίνα. Πολλοί τη βλέπουν ως τη νέα Σοβιετική Ένωση, αλλά η ιστορική αλήθεια την τοποθετεί στη θέση της Γερμανίας του Κάιζερ. Στα τέλη του 19ου αιώνα, η Γερμανία ήταν μια δύναμη που αναπτύχθηκε ταχύτατα, εκβιομηχανίστηκε με ρυθμούς που ζάλιζαν την Ευρώπη και απαίτησε μια θέση στο «τραπέζι των μεγάλων».
Η Κίνα ακολουθεί την ίδια πορεία. Από μια πάμφτωχη χώρα στη δεκαετία του ’70, έγινε ο κεντρικός παίκτης του παγκόσμιου συστήματος. Αυτή η απότομη άνοδος δημιουργεί μια τρομερή πίεση στο υπάρχον status quo. Η Ουάσιγκτον σήμερα, όπως το Λονδίνο τότε, αισθάνεται την ανάσα του ανταγωνιστή να πλησιάζει. Ο φόβος ότι «οι άλλοι μας κλέβουν τις δουλειές και την τεχνολογία» δεν είναι τωρινό φαινόμενο· ήταν η κυρίαρχη ρητορική στη Βρετανία του 1910 απέναντι στα γερμανικά προϊόντα.
Ρωσία και Αυστροουγγαρία: Η Συμμαχία της Παρακμής
Μια από τις πιο ανησυχητικές πτυχές της ανάλυσης Westad είναι ο ρόλος της Ρωσίας. Παρομοιάζει τη Μόσχα με την Αυστροουγγρική Αυτοκρατορία, μια δύναμη σε σαφή παρακμή που προσπαθεί να κρατηθεί ζωντανή μέσω περιφερειακών συγκρούσεων. Η Ρωσία σήμερα δεν είναι μια ανερχόμενη δύναμη, αλλά μια χώρα που «βουλιάζει» δημογραφικά και οικονομικά, διατηρώντας όμως μια τρομακτική στρατιωτική ισχύ.
Η συμμαχία Κίνας-Ρωσίας είναι το σύγχρονο αντίστοιχο της συμμαχίας Γερμανίας-Αυστρίας. Η ισχυρή δύναμη (Κίνα) βρίσκεται εγκλωβισμένη στις παράλογες διεκδικήσεις του παρακμάζοντος εταίρου της (Ρωσία). Ο Westad προειδοποιεί: όπως το 1914 η Αυστρία έσυρε τη Γερμανία σε έναν πόλεμο που δεν ήθελε απαραίτητα, έτσι και μια απερίσκεπτη κίνηση του Πούτιν στην Ουκρανία ή αλλού μπορεί να εξαναγκάσει το Πεκίνο σε μια σύγκρουση που θα ανατρέψει τα πάντα.
Η Ταϊβάν ως το Παγκόσμιο Σεράγεβο
Αν το 1914 η σπίθα άναψε στο Σεράγεβο, το 2026 η σπίθα αυτή βρίσκεται στην Ταϊβάν. Ο καθηγητής Westad είναι σαφής: η Ταϊβάν συγκεντρώνει όλα τα χαρακτηριστικά που οδηγούν σε παγκόσμια ανάφλεξη. Είναι ταυτόχρονα το Βέλγιο του 1914 (στρατηγικό πέρασμα), η Αλσατία-Λωρραίνη (εδαφική πληγή) και η Βοσνία (εστία εθνικισμού).
Σήμερα, ο ανταγωνισμός για τους ημιαγωγούς και την τεχνητή νοημοσύνη (AI) προσθέτει ένα στρώμα έντασης που δεν υπήρχε ποτέ στον Ψυχρό Πόλεμο. Η τεχνολογική επανάσταση που βιώνουμε δεν κάνει τους ηγέτες να νιώθουν ασφαλείς· τους κάνει να φοβούνται ότι θα χάσουν το τρένο της εξέλιξης. Αυτός ο φόβος της καθυστέρησης είναι που μπορεί να οδηγήσει σε προληπτικά χτυπήματα και ολέθρια λάθη.
Η Διάβρωση των Συμμαχιών και ο Ρόλος του Τραμπ
Ένας από τους μεγαλύτερους κινδύνους που επισημαίνει ο Westad είναι η απώλεια της αποτρεπτικής ισχύος των συμμαχιών. Το ΝΑΤΟ και οι αμερικανικές δεσμεύσεις στην Ασία λειτουργούν μόνο όσο οι αντίπαλοι πιστεύουν ότι θα ενεργοποιηθούν. Η ρητορική αμφισβήτησης αυτών των δεσμεύσεων, που συχνά βλέπουμε στο φαινόμενο Trump, δημιουργεί ένα κενό ισχύος.
Ο Westad δεν βλέπει τον Donald Trump ως κάτι μοναδικό στην ιστορία, αλλά ως μια σύγχρονη εκδοχή του Κάιζερ Γουλιέλμου. Έναν ηγέτη απρόβλεπτο, που περιφρονεί τις παραδοσιακές δομές και λειτουργεί με το ένστικτο της στιγμής. Όταν η δομική αστάθεια συναντά έναν παρορμητικό ηγέτη στο τιμόνι της μεγαλύτερης δύναμης του κόσμου, η πιθανότητα ενός «ατυχήματος» που θα οδηγήσει σε ολοκληρωτικό πόλεμο αυξάνεται δραματικά.
Κοινωνικός Διχασμός και η «Επιστροφή» του Εθνικισμού
Υπάρχει η ψευδαίσθηση ότι οι σημερινές κοινωνίες είναι πολύ «μαλακές» ή πολύ συνδεδεμένες μέσω των social media για να πολεμήσουν. Ο Westad καταρρίπτει αυτόν τον μύθο. Σημειώνει ότι οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ένα επίπεδο αμοιβαίας δυσπιστίας μεταξύ των λαών (ΗΠΑ, Κίνας, Ρωσίας) που είναι υψηλότερο από εκείνο του 1914.
Η ιδέα ότι η οικονομική αλληλεξάρτηση αποτρέπει τον πόλεμο αποδείχθηκε λάθος πριν από έναν αιώνα και κινδυνεύει να αποδειχθεί λάθος και τώρα. Ο λαϊκισμός και ο εθνικισμός που σαρώνουν τη Δύση, την Ινδία και την Κίνα δημιουργούν ένα κλίμα όπου ο «άλλος» δεν είναι απλώς ανταγωνιστής, αλλά υπαρξιακή απειλή. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, οι νέοι που σήμερα παίζουν παιχνίδια στο κινητό τους, μπορεί πολύ γρήγορα να βρεθούν να υπηρετούν μια «εθνική αναγκαιότητα», όπως ακριβώς έκαναν οι συνδικαλιστές και οι σοσιαλιστές του 1914 που όλοι πίστευαν ότι θα αρνούνταν να πολεμήσουν.
Το Συμπέρασμα: Μια Πιθανότητα Πάνω από 50%
Η κατάληξη του Westad είναι μια ψυχρολουσία. Αν δεν αλλάξουμε πορεία, αν δεν βρούμε τρόπους να σταθεροποιήσουμε τις τρέχουσες συγκρούσεις και αν η ρητορική της εχθρότητας συνεχίσει να κλιμακώνεται, η πιθανότητα μιας μεγάλης παγκόσμιας σύρραξης μέσα στα επόμενα δέκα χρόνια είναι πάνω από 50%.
Δεν πρόκειται για μια μοιρολατρική πρόβλεψη, αλλά για μια έκκληση για αφύπνιση. Η ιστορία μας δείχνει ότι ο κόσμος μπορεί να περάσει από τη σχετική ειρήνη στον απόλυτο όλεθρο μέσα σε ελάχιστες εβδομάδες. Το «The Coming Storm» δεν είναι απλώς ένας τίτλος βιβλίου· είναι η περιγραφή της πραγματικότητας που βρίσκεται προ των πυλών. Το iaxia.gr θα συνεχίσει να παρακολουθεί αυτές τις εξελίξεις, ελπίζοντας ότι η λογική θα επικρατήσει, έστω και την ύστατη στιγμή.
