Το νέο μεγάλο παιχνίδι εξουσίας: Πώς ΗΠΑ, Ρωσία, Κίνα και Ιράν ξαναγράφουν τον παγκόσμιο χάρτη
Η αθόρυβη κατάρρευση του πετροδόλαρου, ο γεωπολιτικός ρεαλισμός της Μόσχας, η αναμονή του Πεκίνου και το αμερικανικό αδιέξοδο στα μέτωπα της Ουκρανίας και της Μέσης Ανατολής
Βρισκόμαστε ενώπιον μιας ριζικής αναδιαμόρφωσης του συστήματος των διεθνών σχέσεων στον 21ο αιώνα. Αυτό που ξεδιπλώνεται μπροστά μας είναι ένα νέο μεγάλο παιχνίδι μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων, όπου τα μέτωπα, αν και γεωγραφικά απομακρυσμένα, συνδέονται άρρηκτα μεταξύ τους. Ο πόλεμος στην Ουκρανία και η ανάφλεξη στη Μέση Ανατολή αποτελούν πρακτικά την ίδια σύγκρουση, ενορχηστρωμένη σε διαφορετικά γεωγραφικά πλάτη, με τα ίδια κέντρα αποφάσεων να καθορίζουν τις επόμενες κινήσεις στη νέα γεωπολιτική σκακιέρα.
σχετικά άρθρα
Σε αυτό το ρευστό σκηνικό, αναδεικνύονται τέσσερις κύριοι πρωταγωνιστές που θα καθορίσουν το ορατό μέλλον. Από τη μία πλευρά βρίσκονται οι ΗΠΑ, που πασχίζουν να διατηρήσουν την παγκόσμια ηγεμονία τους, και από την άλλη ένας ισχυρός άξονας που αποτελείται από τη Ρωσία και την Κίνα. Το πιο εντυπωσιακό στοιχείο, ωστόσο, είναι η ραγδαία γεωπολιτική αναβάθμιση του Ιράν, το οποίο πλέον τοποθετείται στην ίδια πλευρά με τη Μόσχα και το Πεκίνο, φτάνοντας σχεδόν στο επίπεδο μιας παγκόσμιας υπερδύναμης. Πρόκειται για μια εξέλιξη που ελάχιστοι αναλυτές θα μπορούσαν να είχαν φανταστεί μόλις λίγους μήνες πριν.
Οι τέσσερις πρωταγωνιστές και η αναβάθμιση της Τεχεράνης
Το Ιράν δεν είναι πλέον ένας απλός περιφερειακός παίκτης, αλλά έχει σφυρηλατήσει βαθιές στρατηγικές σχέσεις τόσο με τη Ρωσία όσο και με την Κίνα. Αν και οι όροι αυτών των συμμαχιών διαφέρουν κατά περίπτωση, το αποτέλεσμα παραμένει το ίδιο: η Τεχεράνη απολαμβάνει πλέον την πλήρη και ολόπλευρη υποστήριξη του ρωσοκινεζικού άξονα σε διπλωματικό, γεωοικονομικό, γεωπολιτικό και στρατιωτικό επίπεδο.
Αυτή η ασπίδα προστασίας δεν προσφέρεται τυχαία. Η Μόσχα και το Πεκίνο αντιλαμβάνονται πλήρως ότι ένας πόλεμος εναντίον του Ιράν αποτελεί ουσιαστικά έναν έμμεσο πόλεμο εναντίον των δικών τους ζωτικών συμφερόντων. Για την Κίνα, εντάσσεται στον μακροπρόθεσμο σχεδιασμό της Δύσης για την ανάσχεση της κινεζικής επιρροής. Για τη Ρωσία, οι παραλληλισμοί με τον πόλεμο στην Ουκρανία είναι κάτι παραπάνω από προφανείς, καθώς και οι δύο περιπτώσεις αντιμετωπίζονται ως εργαλεία μιας ευρύτερης αμερικανικής στρατηγικής περικύκλωσης.
Η ουκρανική κρίση και η ευρωπαϊκή μετατόπιση
Ο πόλεμος στην Ουκρανία ξεκίνησε ξεκάθαρα ως ένας πόλεμος δι’ αντιπροσώπων των ΗΠΑ εναντίον της Ρωσίας, με εργαλείο το ΝΑΤΟ. Ο αρχικός στόχος της προηγούμενης αμερικανικής κυβέρνησης ήταν σαφής: η πρόκληση καθεστωτικής αλλαγής, ο διαμελισμός της Ρωσίας και η διευκόλυνση της λεηλασίας του ρωσικού πλούτου από τα δυτικά κέντρα ισχύος. Ωστόσο, η εξέλιξη στα πεδία των μαχών του Ντονμπάς ανέτρεψε τους δυτικούς σχεδιασμούς.
Σήμερα, παρατηρούμε μια σταδιακή μεταμόρφωση αυτής της σύγκρουσης. Από έναν αμερικανοκίνητο πόλεμο, μετατρέπεται σε έναν ευρωπαϊκό πόλεμο, όπου η ΕΕ και το ευρωπαϊκό τμήμα του ΝΑΤΟ χρησιμοποιούν την Ουκρανία απέναντι στη Ρωσία, την ώρα που η Ουάσιγκτον προσπαθεί να περάσει στο πίσω κάθισμα. Η νέα διοίκηση Τραμπ επιχειρεί να μεταβιβάσει το βάρος και την ευθύνη αυτής της αποτυχημένης στρατηγικής στους Ευρωπαίους συμμάχους, ελπίζοντας σε μια απεμπλοκή που θα εξυπηρετεί τα αμερικανικά συμφέροντα.
Ολιγάρχες, μεσίτες και η διπλωματία του Τραμπ
Πίσω από τις επίσημες δηλώσεις, διαφαίνεται μια προσπάθεια προσέγγισης με καθαρά επιχειρηματικά κριτήρια. Το περιβάλλον του Ντόναλντ Τραμπ τρέφει την ελπίδα –έστω και με δόσεις ευσεβών πόθων– ότι μπορεί να επιτευχθεί μια συμφωνία με τη Μόσχα, η οποία θα εξυπηρετεί τα συμφέροντα της αμερικανικής και της ρωσικής ολιγαρχίας. Αμφότερες οι πλευρές επιθυμούν την επιστροφή στην κανονικότητα των μπίζνες.
Είναι χαρακτηριστικό ότι ο πρόεδρος Πούτιν έχει ορίσει ως ειδικό απεσταλμένο για τις επαφές με τους Αμερικανούς τον Κίριλ Ντμιτρίεφ, έναν άνθρωπο με προφίλ της Wall Street. Από την άλλη πλευρά, η κυβέρνηση Τραμπ χρησιμοποιεί κτηματομεσίτες ως διαμεσολαβητές και διαπραγματευτές. Αν και αυτή η επιλογή στερείται διπλωματικού επαγγελματισμού, αποκαλύπτει τον πραγματικό στόχο της Ουάσιγκτον: την απόσπαση επιχειρηματικών ανταλλαγμάτων και οικονομικών συμφωνιών με τους Ρώσους.
Ο ρεαλισμός του Πούτιν και η αναμονή της Ευρώπης
Η ρωσική ηγεσία αντιμετωπίζει αυτή τη διπλωματία των μεσιτών με χαρακτηριστικό ρεαλισμό. Προσπαθούν να μην ανταγωνιστούν τον Τραμπ, γνωρίζοντας ότι πρόκειται για μια πολιτική φιγούρα που καθοδηγείται συχνά από θυμό, εκδικητικότητα και υπερευαισθησία στην κριτική. Ο κατευνασμός του Αμερικανού προέδρου είναι μια τακτική που ο Βλαντιμίρ Πούτιν εφαρμόζει με εξαιρετική μαεστρία.
Παράλληλα, όμως, στη Μόσχα δεν τρέφουν αυταπάτες για μια ευρύτερη, συνολική συμφωνία ειρήνης με την Ουάσιγκτον. Η προσοχή τους είναι στραμμένη στην Ευρώπη. Βλέπουν τους Ευρωπαίους να επανεξοπλίζονται και να προετοιμάζονται, όχι απαραίτητα για τον επόμενο πόλεμο, αλλά για τη συνέχιση της τρέχουσας σύγκρουσης γύρω στο 2030. Ένας άμεσος ευρωπαϊκός πόλεμος εναντίον της Ρωσίας θεωρείται εξαιρετικά πιθανός, και η ρωσική κρατική μηχανή προετοιμάζεται ήδη εντατικά για αυτό το ενδεχόμενο.
Ο πόλεμος για την ενέργεια και τα στενά του Ορμούζ
Κοιτάζοντας τη Μέση Ανατολή, η ρωσική ανάλυση εντοπίζει κοινά μοτίβα. Ο αμερικανικός πόλεμος εναντίον του Ιράν θεωρείται πλήρως παράνομος, χωρίς καμία νομιμοποίηση από τον ΟΗΕ, στοχεύοντας στην απόλυτη καταστρατήγηση του διεθνούς δικαίου. Ο πραγματικός, αδήλωτος στόχος δεν είναι η ελευθερία ή η δημοκρατία, αλλά ο έλεγχος των ενεργειακών ροών και των γεωγραφικών σημείων πνιγμού (choke points), όπως τα στενά του Ορμούζ.
Η Ουάσιγκτον επιθυμεί διακαώς να διατηρήσει τον έλεγχο στο πώς κινείται το πετρέλαιο παγκοσμίως, διασφαλίζοντας ότι αυτό θα γίνεται με αμερικανικούς όρους και, κυρίως, σε πετροδολάρια. Πριν από την κλιμάκωση, το Ιράν πουλούσε το μεγαλύτερο μέρος της ενέργειάς του στην Κίνα, χρησιμοποιώντας πρακτικά το πετρογιουάν. Για τις αμερικανικές ελίτ, αυτή η παράκαμψη του νομίσματός τους αποτελεί την απόλυτη κόκκινη γραμμή και μια μη αποδεκτή εξέλιξη.
Το προηγούμενο της Βενεζουέλας και η σύγκρουση
Η στρατηγική του οικονομικού στραγγαλισμού δεν εφαρμόζεται πρώτη φορά. Όλα ξεκίνησαν με τη Βενεζουέλα, μια χώρα που στοχοποιήθηκε με σχετική ευκολία ακριβώς επειδή άρχισε να πουλάει την ενέργειά της στην Κίνα με πληρωμές σε γιουάν. Η Δύση κατάφερε προσωρινά να εξάγει τη Βενεζουέλα από τη διεθνή ενεργειακή εξίσωση. Το επόμενο λογικό και αναγκαίο βήμα για την αμερικανική ηγεμονία ήταν το Ιράν.
Ο σχεδιασμός προέβλεπε έναν ταχύτατο πόλεμο, μια καθεστωτική αλλαγή εξπρές μέσα σε ένα Σαββατοκύριακο, η οποία θα παρέδιδε τον έλεγχο των στενών του Ορμούζ και των ιρανικών εξαγωγών πετρελαίου και φυσικού αερίου στις ΗΠΑ, εδραιώνοντας ξανά την κυριαρχία του πετροδόλαρου. Ωστόσο, τα σχέδια κατέρρευσαν μέσα σε λιγότερο από 48 ώρες, εγκλωβίζοντας την αμερικανική εξωτερική πολιτική σε ένα επικίνδυνο και δυσεπίλυτο τέλμα.
Το τέλος της ηγεμονίας του πετροδόλαρου
Αντί για την επιβολή του αμερικανικού ελέγχου, παρακολουθούμε πλέον την ακριβώς αντίστροφη πορεία. Το Ιράν όχι μόνο συνεχίζει να προμηθεύει την Κίνα με ενέργεια αποτιμημένη σε γιουάν, αλλά και άλλοι κρίσιμοι παίκτες του Περσικού Κόλπου αρχίζουν να αναθεωρούν τις εμπορικές τους πρακτικές. Οι πετρελαιοπαραγωγές χώρες επανεξετάζουν τον τρόπο με τον οποίο πωλούν ενέργεια σε Ασιάτες πελάτες και η προοπτική μιας μαζικής στροφής προς το πετρογιουάν φαντάζει πλέον αναπόφευκτη.
Βρισκόμαστε στην επιτάχυνση της αρχής του τέλους του πετροδόλαρου. Παρότι θα είναι μια μακρόσυρτη διαδικασία, οι συνέπειες για την Ουάσιγκτον είναι διπλά ολέθριες. Δεν χάνουν απλώς τον πόλεμο φθοράς που ξεκίνησαν μαζί με την Ευρώπη κατά της Ρωσίας στην Ουκρανία, αλλά κινδυνεύουν να χάσουν και τον μονομερή πόλεμο απέναντι στο Ιράν, χάνοντας παράλληλα την επιρροή τους σε ολόκληρη τη Δυτική Ασία.
Η σιωπηλή στρατηγική του Πεκίνου και ο Σουν Τσου
Μέσα σε αυτόν τον γεωπολιτικό κυκεώνα, η Κίνα παραμένει ο μεγάλος, σιωπηλός κερδισμένος. Χωρίς να ρίξει ούτε μια σφαίρα, το Πεκίνο παρατηρεί από απόσταση τις κινήσεις στη γεωοικονομική, στρατιωτική και ενεργειακή σκακιέρα, ετοιμαζόμενο να αποκομίσει τα στρατηγικά οφέλη. Ακολουθώντας κατά γράμμα τις αρχές του Σουν Τσου, η κινεζική ηγεσία επιλέγει να μην διακόψει τον αντίπαλό της όταν εκείνος διαπράττει το ένα στρατηγικό λάθος μετά το άλλο.
Η αυτοσυγκράτηση της Κίνας αποτελεί απόδειξη μακροπρόθεσμου σχεδιασμού. Αφήνει τις ΗΠΑ να αναλώνονται σε διμέτωπους αγώνες, φθείροντας το στρατιωτικό και οικονομικό τους κεφάλαιο, ενώ η ίδια επεκτείνει αθόρυβα την οικονομική της διείσδυση μέσω εμπορικών συμφωνιών και εναλλακτικών νομισματικών διακανονισμών, περιμένοντας απλώς τη φυσική εξέλιξη των πραγμάτων.
Η αμερικανική απόγνωση απέναντι στον παγκόσμιο νότο
Η απελπισία στο στρατόπεδο της Ουάσιγκτον είναι πλέον εμφανής. Ο Ντόναλντ Τραμπ καλείται να διαχειριστεί μια διαφαινόμενη στρατηγική ήττα στην Ουκρανία –έναν πόλεμο που μεν κληρονόμησε, αλλά εξακολουθεί να μαίνεται– η οποία θα βαρύνει τη συλλογική Δύση. Ταυτόχρονα, έχει να αντιμετωπίσει το αδιέξοδο στη Μέση Ανατολή, με τις ΗΠΑ να βρίσκονται ουσιαστικά απέναντι σε ολόκληρη την παγκόσμια οικονομία, η οποία υφίσταται τις πληθωριστικές πιέσεις αυτής της σύγκρουσης σε Ασία, Αφρική, Ευρώπη και Λατινική Αμερική.
Βρισκόμαστε αντιμέτωποι με μια αυτοκρατορία εκτός ελέγχου, η οποία ηττάται στρατηγικά σε κρίσιμα γεωγραφικά σημεία και χάνει τον ενεργειακό πόλεμο μακροπρόθεσμα. Έχοντας ήδη απωλέσει την αξιοπιστία της στον Παγκόσμιο Νότο, έρχεται πλέον αντιμέτωπη με τα ανεξάρτητα, κυρίαρχα κράτη των BRICS, τα οποία, με μπροστάρηδες τη Ρωσία, το Ιράν και την Κίνα, απέδειξαν στην πράξη ότι ένα νέο, παράλληλο σύστημα διεθνών σχέσεων και πληρωμών εκτός πετροδόλαρου δεν είναι απλώς θεωρία, αλλά η νέα γεωπολιτική πραγματικότητα. Αυτό εξηγεί γιατί η αμερικανική πλευρά προσέρχεται στο τραπέζι των συνομιλιών με το Πεκίνο έχοντας ουσιαστικά μηδενικά χαρτιά στα χέρια της.