Πώς μπορεί να αλλάξει η θέση του Ισραήλ στη Μέση Ανατολή: Ο ρόλος της Τουρκίας και η νέα ισορροπία δυνάμεων
Η ενίσχυση της Άγκυρας, η Σαουδική Αραβία και η υποχώρηση της ιρανικής επιρροής μπορούν να δημιουργήσουν ένα ασφαλέστερο περιβάλλον για το Ισραήλ, αλλά ταυτόχρονα να περιορίσουν σημαντικά τον περιφερειακό του ρόλο
Μια ριζικά διαφορετική ισορροπία δυνάμεων στη Μέση Ανατολή, στην οποία το Ισραήλ θα μπορούσε να είναι ασφαλέστερο αλλά ταυτόχρονα λιγότερο ισχυρό και λιγότερο σημαντικό σε περιφερειακό επίπεδο, βρίσκεται στο επίκεντρο της ανάλυσης για την επόμενη ημέρα στην περιοχή. Καθοριστικός παράγοντας σε αυτή τη νέα πραγματικότητα παρουσιάζεται η άνοδος της Τουρκίας, μιας χώρας την οποία το Ισραήλ δεν διαθέτει τη στρατιωτική δυνατότητα να αντιμετωπίσει με τον ίδιο τρόπο που έχει αντιμετωπίσει άλλους αντιπάλους του.
σχετικά άρθρα
Η αλλαγή αυτή συνδέεται παράλληλα με την πιθανότητα διαμόρφωσης μιας ευρύτερης περιφερειακής αρχιτεκτονικής, στην οποία σημαντικό ρόλο θα έχουν η Τουρκία και η Σαουδική Αραβία, ενώ αναφορά γίνεται και στο Πακιστάν. Το κοινό συμφέρον που θα μπορούσε να φέρει αυτές τις χώρες πιο κοντά στο Ισραήλ αφορά κυρίως την αντιμετώπιση των μη κρατικών ένοπλων οργανώσεων που υποστηρίζονται από το Ιράν.
Το βασικό πρόβλημα ασφαλείας του Ισραήλ τα τελευταία χρόνια συνδέθηκε ακριβώς με έναν τέτοιο μη κρατικό δρώντα, τη Χαμάς. Στην ίδια κατηγορία εντάσσονται οργανώσεις όπως η Χεζμπολάχ, ενώ η ιρανική υποστήριξη σε ένοπλα δίκτυα σε ολόκληρη την περιοχή θεωρείται κεντρικό στοιχείο της περιφερειακής αντιπαράθεσης.
Σε ένα σενάριο κατά το οποίο άλλες ισχυρές χώρες της περιοχής θα κινηθούν για να περιορίσουν ή να εξουδετερώσουν αυτά τα δίκτυα, το Ισραήλ θα μπορούσε να απαλλαγεί από ένα σημαντικό μέρος της απειλής που θεωρεί ότι αντιμετωπίζει. Αυτό όμως θα είχε και μια δεύτερη συνέπεια: θα περιόριζε την κεντρική θέση του Ισραήλ στους περιφερειακούς συσχετισμούς ισχύος.
Η Τουρκία και το Ισραήλ, παρά τις δύσκολες και συχνά ψυχρές σχέσεις τους, δεν έχουν πολεμήσει ποτέ μεταξύ τους. Αντίστοιχα, η Σαουδική Αραβία έχει διατηρήσει μια περισσότερο διακριτική σχέση με το Ισραήλ, ενώ το Πακιστάν βρίσκεται γεωγραφικά πολύ πιο μακριά.
Σε αυτή τη νέα περιφερειακή δομή, επομένως, το Ισραήλ θα μπορούσε να βρεθεί σε μια παράδοξη κατάσταση: να αισθάνεται μικρότερη άμεση απειλή από οργανώσεις όπως η Χεζμπολάχ, αλλά παράλληλα να πρέπει να προσαρμοστεί στην παρουσία κρατών πολύ μεγαλύτερων και ισχυρότερων από το ίδιο.
Η γεωγραφία αποτελεί άλλωστε μόνιμο παράγοντα της ισραηλινής στρατηγικής. Το Ισραήλ παραμένει μια μικρή και ιδιαίτερα στενή χώρα, με πλάτος που στο μεγαλύτερο σημείο του φτάνει περίπου τα 71 μίλια. Πρόκειται για μια δημιουργική και παραγωγική χώρα, αλλά σε ένα νέο περιφερειακό σύστημα η δυνατότητά της να επηρεάζει εξελίξεις βαθιά μέσα στη Μέση Ανατολή θα μπορούσε να περιοριστεί.
Στην ίδια εξίσωση μπορεί μελλοντικά να προστεθεί και η Αίγυπτος, η οποία έχει πολεμήσει στο παρελθόν με το Ισραήλ, αλλά μετά τον πόλεμο του 1973 οι δύο πλευρές οδηγήθηκαν σε συνθήκη ειρήνης και δεν έχουν επανέλθει σε μεταξύ τους πόλεμο.
Έτσι, εάν μειωθεί η ισχύς του Ιράν και των οργανώσεων που συνδέονται μαζί του, το «ισραηλινό ζήτημα» θα μπορούσε να καταλαμβάνει μικρότερο μέρος της περιφερειακής ατζέντας. Οι υπόλοιπες δυνάμεις θα έχουν άλλες προτεραιότητες και συμφέροντα, μεταξύ των οποίων η αντιμετώπιση των Χούθι και άλλων μη κρατικών ένοπλων οργανώσεων.
Το αποτέλεσμα περιγράφεται ως ένα «ασφαλέστερο Ισραήλ, αλλά πολύ λιγότερο σημαντικό»: μια χώρα που δεν θα βρίσκεται απαραίτητα αντιμέτωπη με τον ίδιο βαθμό απειλής, αλλά δεν θα διαθέτει και την ίδια ελευθερία να καθορίζει τις εξελίξεις στην περιοχή.
Γιατί η Τουρκία αλλάζει τους υπολογισμούς του Ισραήλ
Το δυσκολότερο κομμάτι αυτής της νέας πραγματικότητας για το Ισραήλ αφορά την Τουρκία. Στο εσωτερικό του ισραηλινού συστήματος ασφαλείας και της πολιτικής κοινότητας υπάρχουν ήδη φωνές που θεωρούν ότι, εφόσον το Ιράν δεν αποτελεί πλέον απειλή στον ίδιο βαθμό που αποτελούσε προηγουμένως, η Τουρκία μπορεί να εξελιχθεί στη νέα μεγάλη στρατηγική πρόκληση.
Στην κατεύθυνση αυτή γίνεται αναφορά ακόμη και στον Ναφτάλι Μπένετ, ο οποίος παρουσιάζεται ως υποψήφιος για την πρωθυπουργία στις εκλογές στα τέλη Οκτωβρίου. Η ανησυχία αφορά κυρίως το ενδεχόμενο περαιτέρω ενίσχυσης της τουρκικής επιρροής και εδραίωσής της στην περιοχή, ιδιαίτερα εάν συνδυαστεί με τη Σαουδική Αραβία και με μια φιλοτουρκική κυβέρνηση στη Συρία.
Υπό αυτές τις συνθήκες, η Άγκυρα θα μπορούσε μελλοντικά να αποκτήσει μεγαλύτερη δυνατότητα να επηρεάζει ακόμη και τη συμπεριφορά του Ισραήλ σε ζητήματα όπως οι Παλαιστίνιοι.
Το κρίσιμο στοιχείο, ωστόσο, είναι ότι το Ισραήλ δεν θα έχει πολλές επιλογές απέναντι σε μια τέτοια εξέλιξη. Για μεγάλο χρονικό διάστημα είχε συνηθίσει να λειτουργεί σε ένα περιφερειακό περιβάλλον στο οποίο η στρατιωτική υπεροχή του ήταν τόσο μεγάλη, ώστε ελάχιστες χώρες μπορούσαν ή επιθυμούσαν να το αμφισβητήσουν ευθέως.
Η ανάδυση μιας ισχυρότερης Τουρκίας μεταβάλλει αυτή την πραγματικότητα. Η ισραηλινή στρατηγική παραδοσιακά στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στην πρόληψη και στην προετοιμασία για το χειρότερο δυνατό σενάριο. Απέναντι στην Τουρκία, όμως, μια τέτοια προσέγγιση συναντά διαφορετικούς περιορισμούς.
Το Ισραήλ δεν διαθέτει τη στρατιωτική δυνατότητα να επιτεθεί στην Τουρκία και να θεωρεί δεδομένο ότι μπορεί να επικρατήσει. Η γεωγραφική απόσταση αποτελεί έναν παράγοντα, ενώ ο δεύτερος είναι η ίδια η στρατιωτική και πολιτική ισχύς της Τουρκίας.
Παράλληλα, η Άγκυρα έχει τα δικά της συμφέροντα και δεν παρουσιάζεται ως σύμμαχος οργανώσεων όπως η Χεζμπολάχ. Επομένως, η εμφάνιση της Τουρκίας ως μεγάλης περιφερειακής δύναμης δεν σημαίνει αυτομάτως ότι θα υπάρξει στρατιωτική σύγκρουση με το Ισραήλ.
Αντιθέτως, δημιουργεί την ανάγκη για διαφορετική ισραηλινή στρατηγική, βασισμένη περισσότερο στην προσαρμογή στους νέους συσχετισμούς και λιγότερο στην υπόθεση ότι το Ισραήλ μπορεί να επιβάλει μονομερώς τη θέλησή του.
Από τη στρατιωτική υπεροχή στην αναγκαστική προσαρμογή
Σε αυτό το περιβάλλον, ιδιαίτερη σημασία θα μπορούσε να αποκτήσει η Σαουδική Αραβία, η οποία εκτιμάται ότι μπορεί να λειτουργήσει ως ένας από τους σημαντικότερους παράγοντες για τη θέση του Ισραήλ μέσα στη νέα περιφερειακή αρχιτεκτονική.
Η πραγματικότητα αυτή θα υποχρέωνε το Ισραήλ να αλλάξει όχι μόνο τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζει την Τουρκία, αλλά συνολικά τη θέση του στη Μέση Ανατολή. Το Ισραήλ έχει τη δυνατότητα να χρησιμοποιεί στρατιωτική ισχύ εναντίον πολύ μικρότερων αντιπάλων ή κρατών που αντιμετωπίζουν σοβαρές εσωτερικές αδυναμίες. Μπορεί να κινηθεί επιθετικά απέναντι στον Λίβανο ή στη Συρία, ενώ ιστορικά έχει αντιμετωπίσει στρατιωτικά και την Αίγυπτο.
Η Τουρκία, όμως, αποτελεί εντελώς διαφορετική περίπτωση.
Αυτό σημαίνει ότι υπάρχει απόσταση ανάμεσα στην πολιτική που ενδεχομένως θα ήθελε να ακολουθήσει το Ισραήλ και σε εκείνη που θα του επιτρέψουν οι πραγματικοί συσχετισμοί ισχύος. Ανεξάρτητα από τις προθέσεις της ισραηλινής ηγεσίας, η εμφάνιση μιας πολύ ισχυρότερης Τουρκίας δημιουργεί ένα περιβάλλον στο οποίο η προσαρμογή μπορεί να μετατραπεί σε στρατηγική αναγκαιότητα.
Το Ισραήλ, επομένως, θα μπορούσε να παραμείνει μια ισχυρή στρατιωτικά, τεχνολογικά προηγμένη και οικονομικά παραγωγική χώρα, χωρίς όμως να διατηρεί την ίδια περιφερειακή βαρύτητα που είχε όταν οι περισσότεροι από τους αντιπάλους γύρω του ήταν σημαντικά ασθενέστεροι.
Το νέο τοπίο δεν συνεπάγεται απαραίτητα μεγαλύτερη ανασφάλεια. Θα μπορούσε να συμβεί ακριβώς το αντίθετο. Εάν περιοριστούν η ιρανική επιρροή και οι μη κρατικοί ένοπλοι δρώντες που το Ισραήλ θεωρεί βασικές απειλές για την ασφάλειά του, η χώρα θα μπορούσε να γίνει ασφαλέστερη.
Το τίμημα όμως θα ήταν η απώλεια μέρους της δυνατότητάς της να λειτουργεί ως ένας από τους απόλυτους πρωταγωνιστές της Μέσης Ανατολής. Σε μια περιοχή όπου η Τουρκία αναδεικνύεται σε ισχυρότερο πόλο, η Σαουδική Αραβία αποκτά μεγαλύτερο βάρος και ενδεχομένως η Αίγυπτος εντάσσεται σε μια νέα περιφερειακή ισορροπία, το Ισραήλ θα πρέπει να αποδεχθεί ότι υπάρχουν δυνάμεις τις οποίες δεν μπορεί απλώς να αντιμετωπίσει στρατιωτικά.
Έτσι, η μεγάλη αλλαγή για το Ισραήλ μπορεί να μην είναι μια νέα πολεμική απειλή, αλλά η μετάβαση από την περιφερειακή στρατιωτική κυριαρχία σε μια εποχή αναγκαστικών ισορροπιών. Σε αυτό το σενάριο, το Ισραήλ δεν εξαφανίζεται από το γεωπολιτικό παιχνίδι ούτε παύει να αποτελεί ισχυρό κράτος. Αλλά γίνεται μια μικρή χώρα μέσα σε μια πολύ διαφορετική Μέση Ανατολή: ενδεχομένως ασφαλέστερη, αλλά ταυτόχρονα λιγότερο καθοριστική για όσα συμβαίνουν γύρω της.
