Η νέα Μέση Ανατολή γεννιέται στον Κόλπο: Τι σημαίνει για τις ΗΠΑ, την Ευρώπη και την παγκόσμια ισορροπία ισχύος
Ο πόλεμος στη Γάζα, η σύγκρουση με το Ιράν και η σταδιακή υποχώρηση της αμερικανικής μονοκρατορίας επιταχύνουν μια ιστορική μετατόπιση ισχύος. Η Σαουδική Αραβία, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και το Κατάρ εξελίσσονται σε νέους γεωπολιτικούς και οικονομικούς πόλους με παγκόσμια επιρροή.
Τα κράτη του Κόλπου μετατρέπονται σταδιακά στο νέο κέντρο οικονομικής και γεωπολιτικής ισχύος της Μέσης Ανατολής.
Η Μέση Ανατολή βρίσκεται στη σημαντικότερη καμπή της από το τέλος του Ψυχρού Πολέμου. Για δεκαετίες, οι ισορροπίες της περιοχής καθορίζονταν από ένα σχετικά σταθερό σύστημα: η στρατιωτική παρουσία των Ηνωμένων Πολιτειών, η σημασία του πετρελαίου, ο αραβοϊσραηλινός ανταγωνισμός και η διαρκής αντιπαράθεση με το Ιράν διαμόρφωναν το περιφερειακό περιβάλλον.
σχετικά άρθρα
Σήμερα, όμως, οι παλιές βεβαιότητες καταρρέουν. Η περιφερειακή ισχύς μετακινείται από τα παραδοσιακά κέντρα του αραβικού κόσμου προς τον Περσικό Κόλπο. Το Κάιρο, η Βαγδάτη και η Δαμασκός δεν καθορίζουν πλέον τις εξελίξεις. Στη θέση τους αναδεικνύονται το Ριάντ, το Άμπου Ντάμπι και η Ντόχα.
Η αλλαγή αυτή δεν αφορά μόνο τη Μέση Ανατολή. Επηρεάζει άμεσα τις Ηνωμένες Πολιτείες, την Ευρώπη, την Κίνα, τις παγκόσμιες αγορές ενέργειας και τη νέα αρχιτεκτονική ισχύος που διαμορφώνεται στον 21ο αιώνα.
Το τέλος των παλιών κέντρων ισχύος
Για μεγάλο μέρος του 20ού αιώνα, η Αίγυπτος αποτελούσε το πολιτικό και πολιτιστικό κέντρο του αραβικού κόσμου. Το Ιράκ διέθετε σημαντικό στρατιωτικό και οικονομικό εκτόπισμα, ενώ η Συρία λειτουργούσε ως κομβικός γεωπολιτικός παίκτης στην Ανατολική Μεσόγειο.
Οι πόλεμοι, οι εσωτερικές κρίσεις και οι οικονομικές δυσκολίες αποδυνάμωσαν σταδιακά αυτές τις χώρες.
Η Συρία εξήλθε από δεκαετή εμφύλια σύγκρουση με σοβαρές καταστροφές στις υποδομές και στην οικονομία της. Το Ιράκ εξακολουθεί να αντιμετωπίζει πολιτική αστάθεια και θεσμικές αδυναμίες. Η Αίγυπτος προσπαθεί να ισορροπήσει ανάμεσα σε δημοσιονομικές πιέσεις, πληθωρισμό και αυξανόμενο δημόσιο χρέος.
Το κενό που δημιουργήθηκε δεν έμεινε ακάλυπτο.
Η άνοδος της Σαουδικής Αραβίας και των ΗΑΕ
Τα κράτη του Κόλπου αξιοποίησαν τον ενεργειακό τους πλούτο για να μετασχηματίσουν τις οικονομίες τους.
Η Σαουδική Αραβία μέσω του προγράμματος Vision 2030 επιχειρεί να μειώσει την εξάρτησή της από το πετρέλαιο και να επενδύσει σε τεχνολογία, τουρισμό, τεχνητή νοημοσύνη, υποδομές και logistics.
Τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα ακολούθησαν παρόμοια στρατηγική. Το Ντουμπάι και το Άμπου Ντάμπι εξελίχθηκαν σε παγκόσμια χρηματοοικονομικά και επιχειρηματικά κέντρα, προσελκύοντας επενδύσεις, πολυεθνικές εταιρείες και τεχνολογικούς κολοσσούς.
Το Κατάρ, αξιοποιώντας τα τεράστια αποθέματα φυσικού αερίου, απέκτησε σημαντική οικονομική επιρροή και εξελίχθηκε σε διαμεσολαβητή σε πολλές περιφερειακές κρίσεις.
Η επιτυχία τους δεν στηρίζεται πλέον μόνο στους υδρογονάνθρακες. Στηρίζεται στην ενσωμάτωσή τους στην παγκόσμια οικονομία.
Η τεχνολογία αντικαθιστά το πετρέλαιο ως εργαλείο επιρροής
Το σημαντικότερο στοιχείο της νέας εποχής είναι ότι τα κράτη του Κόλπου δεν επενδύουν απλώς σε πετρελαϊκές εγκαταστάσεις.
Επενδύουν σε data centers, τεχνητή νοημοσύνη, cloud computing, κυβερνοασφάλεια και προηγμένες υποδομές.
Οι συνεργασίες με αμερικανικούς τεχνολογικούς κολοσσούς όπως η Microsoft, η Google και άλλες εταιρείες τεχνητής νοημοσύνης ενισχύουν τον ρόλο τους ως αναδυόμενων τεχνολογικών κόμβων.
Η στρατηγική είναι σαφής. Τα κράτη του Κόλπου επιδιώκουν να αποτελέσουν αναντικατάστατο τμήμα της παγκόσμιας οικονομίας ακόμη και μετά την εποχή του πετρελαίου.
Οι Συμφωνίες Αβραάμ άλλαξαν τη γεωπολιτική εξίσωση
Οι Συμφωνίες Αβραάμ του 2020 αποτέλεσαν σημείο καμπής.
Για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες, αραβικά κράτη προχώρησαν σε ομαλοποίηση των σχέσεών τους με το Ισραήλ χωρίς να προηγηθεί οριστική λύση του Παλαιστινιακού.
Η κίνηση αυτή σηματοδότησε μια βαθιά αλλαγή προτεραιοτήτων.
Οι κυβερνήσεις του Κόλπου έκριναν ότι τα οικονομικά, τεχνολογικά και στρατηγικά οφέλη της συνεργασίας με το Ισραήλ υπερτερούν του πολιτικού κόστους.
Παρά τον πόλεμο στη Γάζα, οι συμφωνίες άντεξαν. Αυτό δείχνει ότι η περιφερειακή ολοκλήρωση βασίζεται πλέον σε ευρύτερα συμφέροντα και όχι αποκλειστικά στο Παλαιστινιακό.
Ο πόλεμος στη Γάζα και η σύγκρουση με το Ιράν
Οι επιθέσεις της 7ης Οκτωβρίου 2023 και οι εξελίξεις που ακολούθησαν επιτάχυναν τις αλλαγές.
Το Ισραήλ κατάφερε να πλήξει σημαντικά τη Χαμάς και να περιορίσει τις δυνατότητες της Χεζμπολάχ. Ωστόσο, η πλήρης στρατηγική επικράτηση παραμένει αμφισβητούμενη.
Η Γάζα εξακολουθεί να αποτελεί εστία αστάθειας. Ο Λίβανος παραμένει εύθραυστος. Το Ιράν συνεχίζει να διαθέτει σημαντικές δυνατότητες επιρροής μέσω δικτύων και συμμαχιών στην περιοχή.
Αυτό σημαίνει ότι η ασφάλεια του Ισραήλ έχει βελτιωθεί σε τακτικό επίπεδο, όχι όμως απαραίτητα σε στρατηγικό βάθος χρόνου.
Το μεγάλο ερώτημα του Ιράν
Η μεγαλύτερη αβεβαιότητα αφορά το μέλλον της Τεχεράνης.
Αν το Ιράν εξέλθει αποδυναμωμένο από τις συγκρούσεις και περιορίσει σημαντικά την περιφερειακή του επιρροή, τότε η μετατόπιση ισχύος προς τον Κόλπο θα επιταχυνθεί.
Αν όμως διατηρήσει τη δυνατότητα να επηρεάζει κρίσιμες θαλάσσιες οδούς, όπως το Στενό του Ορμούζ, τότε θα εξακολουθήσει να αποτελεί καθοριστικό παράγοντα για την ενεργειακή ασφάλεια και την περιφερειακή σταθερότητα.
Αυτό εξηγεί γιατί οι εξελίξεις γύρω από το Ιράν παρακολουθούνται τόσο στενά από την Ουάσιγκτον, τις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες και τις αγορές ενέργειας.
Η Κίνα εισέρχεται στο παιχνίδι
Ενώ οι περισσότερες αναλύσεις επικεντρώνονται στις Ηνωμένες Πολιτείες, ένας άλλος παίκτης αυξάνει σταθερά την επιρροή του.
Η Κίνα.
Το Πεκίνο αποτελεί πλέον τον μεγαλύτερο εισαγωγέα ενέργειας από τη Μέση Ανατολή και επενδύει συστηματικά σε λιμάνια, υποδομές και logistics μέσω της πρωτοβουλίας Belt and Road.
Σε αντίθεση με τις Ηνωμένες Πολιτείες, η Κίνα αποφεύγει τη στρατιωτική εμπλοκή και επικεντρώνεται στην οικονομική συνεργασία.
Αυτή η προσέγγιση γίνεται όλο και πιο ελκυστική για πολλές χώρες της περιοχής που επιδιώκουν να διατηρήσουν ισορροπία ανάμεσα στις μεγάλες δυνάμεις.
Τι σημαίνει η νέα Μέση Ανατολή για την Ευρώπη
Η Ευρώπη ίσως είναι ο παίκτης που επηρεάζεται περισσότερο από όλους.
Η ενεργειακή κρίση μετά τον πόλεμο στην Ουκρανία αποκάλυψε πόσο ευάλωτη παραμένει η ευρωπαϊκή οικονομία στις διαταραχές της Μέσης Ανατολής.
Το πετρέλαιο, το LNG, οι θαλάσσιες μεταφορές και οι εμπορικοί διάδρομοι που συνδέουν την Ασία με την Ευρώπη εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τη σταθερότητα της περιοχής.
Ταυτόχρονα, η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν διαθέτει το στρατιωτικό αποτύπωμα των Ηνωμένων Πολιτειών ούτε την οικονομική ευελιξία της Κίνας.
Έτσι, η Ευρώπη βρίσκεται σε μια ιδιόμορφη θέση. Επηρεάζεται άμεσα από τις εξελίξεις αλλά διαθέτει περιορισμένη δυνατότητα να τις διαμορφώσει.
Τι σημαίνει για την Ελλάδα
Η Ελλάδα βρίσκεται σε κομβική γεωγραφική θέση ανάμεσα στην Ευρώπη, τη Μέση Ανατολή και την Ανατολική Μεσόγειο.
Η ενίσχυση του ρόλου των κρατών του Κόλπου δημιουργεί νέες ευκαιρίες σε επενδύσεις, ενέργεια, ναυτιλία και υποδομές.
Παράλληλα, η Αθήνα διατηρεί ισχυρές σχέσεις με το Ισραήλ, τα ΗΑΕ και τη Σαουδική Αραβία, γεγονός που ενισχύει τη γεωπολιτική της σημασία.
Ωστόσο, κάθε νέα κρίση στον Περσικό Κόλπο ή στο Στενό του Ορμούζ επηρεάζει άμεσα το ενεργειακό κόστος, τις θαλάσσιες μεταφορές και την ευρωπαϊκή οικονομία, άρα και την ελληνική.
Η Μέση Ανατολή ως εργαστήριο της νέας παγκόσμιας τάξης
Η μεγαλύτερη αλλαγή ίσως δεν αφορά καμία συγκεκριμένη χώρα.
Αφορά το ίδιο το διεθνές σύστημα.
Για πρώτη φορά μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, η Μέση Ανατολή δεν οργανώνεται αποκλειστικά γύρω από την αμερικανική ισχύ.
Τα κράτη του Κόλπου αποκτούν μεγαλύτερη αυτονομία, η Κίνα διευρύνει την οικονομική της παρουσία και η Ευρώπη αναζητά νέο ρόλο.
Το αποτέλεσμα είναι μια πιο πολύπλοκη και πολυπολική περιοχή.
Και ίσως εκεί βρίσκεται το σημαντικότερο συμπέρασμα. Η νέα Μέση Ανατολή δεν αποτελεί απλώς περιφερειακή εξέλιξη. Αποτελεί πρόγευση του κόσμου που διαμορφώνεται μετά την εποχή της αδιαμφισβήτητης αμερικανικής κυριαρχίας.
