Η τέχνη του… ξεπλύματος: Η αδιαφάνεια παραμένει, η ΕΕ καθησυχάζει και η Europol προειδοποιεί
Η Κομισιόν εξετάζει την υποβάθμιση της αξιολόγησης από υψηλή σε μέτρια, παρά τα ερωτήματα για την προέλευση κεφαλαίων και τη διαφάνεια στις συναλλαγές έργων εκατομμυρίων ευρώ
Την ώρα που οι μεγάλες δημοπρασίες διακινούν έργα αξίας δεκάδων εκατομμυρίων και οι κλοπές από ευρωπαϊκά μουσεία εξακολουθούν να προκαλούν ανησυχία, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ετοιμάζεται να επανεκτιμήσει προς τα κάτω τον κίνδυνο ξεπλύματος χρήματος στην αγορά τέχνης και αρχαιοτήτων. Η σχεδιαζόμενη αλλαγή προκαλεί ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς έρχεται σε μια περίοδο κατά την οποία οι ευρωπαϊκές αρχές επιχειρούν να ενισχύσουν τη διαφάνεια στις συναλλαγές υψηλής αξίας.
σχετικά άρθρα
Σύμφωνα με τους Financial Times, η Κομισιόν προσανατολίζεται στην κατάταξη του συγκεκριμένου κλάδου στη βαθμίδα του «μέτριου» κινδύνου, έναντι της «υψηλής» αξιολόγησης που είχε αποδοθεί το 2022. Η μεταβολή περιλαμβάνεται στις προπαρασκευαστικές εργασίες για τη νέα υπερεθνική αξιολόγηση κινδύνων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η οποία εξετάζει τις απειλές που συνδέονται με το ξέπλυμα χρήματος και τη χρηματοδότηση της τρομοκρατίας.
Η διαδικασία δεν έχει ολοκληρωθεί και η νέα κατάταξη δεν αποτελεί ακόμη οριστική απόφαση. Ωστόσο, τα πρακτικά συνεδρίασης εμπειρογνωμόνων στις Βρυξέλλες, τον Ιανουάριο του 2026, αποκαλύπτουν την κατεύθυνση που εξετάζουν οι ευρωπαϊκές υπηρεσίες.
Γιατί οι Βρυξέλλες επανεξετάζουν την απειλή
Το βασικό επιχείρημα πίσω από την προτεινόμενη υποβάθμιση είναι ότι τα διαθέσιμα ευρωπαϊκά στοιχεία δεν τεκμηριώνουν στον αναμενόμενο βαθμό τη σύνδεση της εμπορίας έργων και αρχαιοτήτων με δραστηριότητες νομιμοποίησης παράνομων εσόδων ή χρηματοδότησης της τρομοκρατίας.
Η διαπίστωση, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι η αγορά θεωρείται απαλλαγμένη από κινδύνους. Η ίδια η Επιτροπή αναγνωρίζει ότι η διακριτικότητα των συναλλαγών, η περιορισμένη δημοσιοποίηση των πραγματικών αγοραστών και οι διαφορετικές δικαιοδοσίες δημιουργούν ευκαιρίες για παράνομες χρηματοοικονομικές δραστηριότητες.
Ιδιαίτερη προσοχή συγκεντρώνει η δευτερογενής αγορά, δηλαδή η μεταπώληση έργων που έχουν ήδη αλλάξει ιδιοκτησία. Σε αντίθεση με μια αγορά απευθείας από τον δημιουργό, οι διαδοχικές μεταβιβάσεις μπορούν να περιπλέξουν την παρακολούθηση της προέλευσης των χρημάτων και της πραγματικής κυριότητας.
Η αξιολόγηση του 2022 είχε ήδη χαρακτηρίσει μέτρια την επιμέρους απειλή που συνδεόταν με τη νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες. Η συνολική κατάταξη, όμως, παρέμενε υψηλή, επειδή συνυπολογίζονταν οι σημαντικές ευπάθειες του κλάδου. Συνεπώς, η σημερινή συζήτηση δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι οι σχετικές εγκληματικές δραστηριότητες έχουν περιοριστεί.
Στην αντίθετη πλευρά βρίσκονται στελέχη των διωκτικών αρχών, που επισημαίνουν ότι η απουσία πολλών καταγεγραμμένων υποθέσεων δεν συνεπάγεται αναγκαστικά χαμηλή πραγματική έκθεση. Ο Jean-Yves Goriou, επικεφαλής της μονάδας οργανωμένου εγκλήματος της Europol, προειδοποιεί ότι η παραδοσιακή μυστικότητα του χώρου και οι αδυναμίες στον έλεγχο της προέλευσης κεφαλαίων δημιουργούν πρόσφορο έδαφος για οικονομικό έγκλημα.
Η συζήτηση αποκτά μεγαλύτερη ένταση μετά τις πρόσφατες κλοπές πολύτιμων αντικειμένων από ευρωπαϊκά μουσεία. Παρότι η κλοπή ενός έργου δεν ταυτίζεται με το ξέπλυμα χρήματος, τα κλεμμένα αντικείμενα μπορούν να αξιοποιηθούν σε παράνομα δίκτυα, ως μέσα ανταλλαγής ή εξασφαλίσεις άλλων συναλλαγών.
Οι υποχρεώσεις για εμπόρους και οίκους δημοπρασιών
Για τις επιχειρήσεις του κλάδου, το σημαντικότερο στοιχείο είναι ότι μια ενδεχόμενη χαμηλότερη αξιολόγηση δεν συνεπάγεται αυτόματη κατάργηση των υποχρεώσεων συμμόρφωσης. Το ευρωπαϊκό πλαίσιο ήδη προβλέπει ελέγχους ταυτοποίησης πελατών και αναφοράς ύποπτων συναλλαγών για επαγγελματίες που εμπορεύονται έργα τέχνης, όταν η αξία μιας συναλλαγής ή συνδεδεμένων συναλλαγών φτάνει τις 10.000 ευρώ. Οι υποχρεώσεις αυτές αφορούν, μεταξύ άλλων, γκαλερί και οίκους δημοπρασιών.
Παράλληλα, το νέο ευρωπαϊκό κανονιστικό πλαίσιο κατά του ξεπλύματος χρήματος, που εγκρίθηκε το 2024 και του οποίου οι βασικές διατάξεις θα εφαρμοστούν από τον Ιούλιο του 2027, επεκτείνει και εναρμονίζει τους κανόνες για επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται σε αγαθά μεγάλης αξίας, συμπεριλαμβανομένων πολιτιστικών αντικειμένων.
Το ίδιο πλαίσιο θεσπίζει ανώτατο όριο 10.000 ευρώ για πληρωμές σε μετρητά σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης, επιτρέποντας στα κράτη-μέλη να διατηρούν αυστηρότερα εθνικά όρια. Πρόκειται για διαφορετική ρύθμιση από το χρηματικό κατώφλι που ενεργοποιεί τις υποχρεώσεις ελέγχου των επαγγελματιών της αγοράς τέχνης.
Επομένως, ακόμη και αν η Κομισιόν καταλήξει στη βαθμίδα του μέτριου κινδύνου, οι επαγγελματίες θα εξακολουθήσουν να οφείλουν να εξετάζουν την ταυτότητα των πελατών τους, τους πραγματικούς δικαιούχους και τις ύποπτες κινήσεις κεφαλαίων, σύμφωνα με τις εφαρμοστέες διατάξεις.
Η αλλαγή θα μπορούσε να επηρεάσει περισσότερο τις εποπτικές προτεραιότητες, τις κατευθυντήριες οδηγίες και τον τρόπο με τον οποίο οι ευρωπαϊκές αρχές κατανέμουν τους ελεγκτικούς πόρους. Δεν υπάρχει, ωστόσο, τεκμηριωμένη βάση για να υποστηριχθεί ότι οι συναλλαγές έργων υψηλής αξίας θα γίνουν αυτομάτως ευκολότερες ή λιγότερο ελεγχόμενες.
Για την αγορά τέχνης, το ουσιαστικό ερώτημα παραμένει κατά πόσο η χαμηλότερη αξιολόγηση αντανακλά μια πραγματικά περιορισμένη απειλή ή κυρίως την έλλειψη επαρκών στοιχείων για έναν κλάδο όπου η ιδιωτικότητα αποτελεί διαχρονικό χαρακτηριστικό των συναλλαγών.
Η τελική έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής θα δείξει εάν η σχεδιαζόμενη μεταβολή θα συνοδευτεί από διαφορετικές εποπτικές συστάσεις. Μέχρι τότε, η συζήτηση αποκαλύπτει την αντίφαση ανάμεσα στην επιδίωξη αναλογικότερων ελέγχων και στη δυσκολία των αρχών να παρακολουθήσουν μια διεθνή αγορά όπου η αξία, η ιδιοκτησία και η προέλευση των κεφαλαίων δεν είναι πάντοτε δημόσια γνωστές.
