Η Ευρώπη στο σταυροδρόμι του προστατευτισμού και ο κίνδυνος της κατακερματισμένης παγκόσμιας οικονομίας
Ο Βάλντις Ντομπρόβσκις αναλύει στο "The dip" πώς η ευρωπαϊκή οικονομία απαντά στις εμπορικές πιέσεις των ΗΠΑ, της Κίνας, τον ενεργειακό εκβιασμό και την υπερρύθμιση
Η Κίνα μπορεί να περιορίσει την πρόσβαση σε κρίσιμα ορυκτά. Η Αμερική απειλεί να αυξήσει τους δασμούς. Ένα νέο ενεργειακό σοκ είναι ικανό να παραλύσει ξανά τα ευρωπαϊκά εργοστάσια. Η Ευρώπη επιδιώκει πλέον να γίνει λιγότερο ευάλωτη, αλλά η οικοδόμηση εναλλακτικών λύσεων κοστίζει δισεκατομμύρια. Ο προστατευτισμός απειλεί να εκτινάξει τις τιμές σε μια περίοδο ήδη τεράστιων πιέσεων στο κόστος ζωής. Το ερώτημα που τίθεται επιτακτικά στις Βρυξέλλες είναι σαφές: Μπορεί η Γηραιά Ήπειρος να προστατεύσει την οικονομία της χωρίς να μετακυλίσει το βαρύ τίμημα στους απλούς πολίτες;
σχετικά άρθρα
Μιλώντας στο πλαίσιο του Berlin Global Dialogue και στο podcast “The dip”, ο Ευρωπαίος επίτροπος Οικονομίας, Βάλντις Ντομπρόβσκις, έδωσε το στίγμα της ευρωπαϊκής στρατηγικής. Έχοντας μεγαλώσει στη Σοβιετική Λετονία, ο Ντομπρόβσκις γνωρίζει από πρώτο χέρι τις συνέπειες μιας δυσλειτουργικής, κεντρικά σχεδιασμένης οικονομίας. Η εμπειρία αυτή τον κάνει βαθύτατα επιφυλακτικό απέναντι στην τάση κρατικού ελέγχου κάθε πτυχής της οικονομικής δραστηριότητας, προτάσσοντας το ευρωπαϊκό μοντέλο της κοινωνικής οικονομίας της αγοράς ως το αποτελεσματικότερο ανάχωμα.
Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις του ΔΝΤ, ο παγκόσμιος οικονομικός κατακερματισμός θα μπορούσε να στοιχίσει στον πλανήτη το 7% του παγκόσμιου ΑΕΠ — μέγεθος που ισοδυναμεί με την πλήρη διαγραφή των οικονομιών της Γαλλίας και της Γερμανίας αθροιστικά. Αυτό το καταστροφικό σενάριο προβλέπει τη συγκέντρωση του εμπορίου σε στεγανά οικονομικά μπλοκ, μια εξέλιξη απέναντι στην οποία η ΕΕ αντιτάσσει το μοντέλο του ανοιχτού εμπορίου, βασισμένο στους κανόνες του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου (ΠΟΕ).
Η ρωσική ενεργειακή ομηρία και η στρατηγική απεξάρτηση
Για δεκαετίες, κυριαρχούσε η πεποίθηση ότι το διεθνές εμπόριο εξασφαλίζει τη γεωπολιτική σταθερότητα. Το αφήγημα προέβλεπε πως η αγορά κινεζικών ηλεκτρονικών και ρωσικού πετρελαίου θα σφυρηλατούσε στέρεες, αδιάρρηκτες συμμαχίες. Τα διαδοχικά γεωπολιτικά σοκ των τελευταίων ετών διέλυσαν αυτή την ψευδαίσθηση. Η Ευρώπη καλείται πλέον να πλοηγηθεί σε ένα σαφώς πιο συγκρουσιακό περιβάλλον.
Όταν η Ρωσία ξεκίνησε την πλήρους κλίμακας εισβολή της στην Ουκρανία το 2022, επιχείρησε να μετατρέψει την ευρωπαϊκή εξάρτηση από το φυσικό της αέριο σε εργαλείο οικονομικού εκβιασμού. Η ΕΕ αναγκάστηκε να πάρει τη στρατηγική απόφαση της απεξάρτησης. Όπως υπογραμμίζει ο Ντομπρόβσκις, σε αυτή την περίπτωση εφαρμόστηκε η τακτική της πλήρους αποσύνδεσης (decoupling) από τα ρωσικά ορυκτά καύσιμα, μια δύσκολη αλλά αναγκαία διαδικασία η οποία έχει σε μεγάλο βαθμό ολοκληρωθεί. Το πάθημα αυτό υπήρξε καθοριστικό για την αναθεώρηση ολόκληρου του ευρωπαϊκού δόγματος οικονομικής ασφάλειας.
Η κινεζική πρόκληση και το δόγμα της μείωσης ρίσκου
Το μάθημα της ρωσικής κρίσης έφερε στο προσκήνιο άλλα “σημεία ασφυξίας” (choke points) της ευρωπαϊκής βιομηχανίας. Στα κρίσιμα ορυκτά και τις σπάνιες γαίες, το Πεκίνο ελέγχει πάνω από το 90% της παγκόσμιας προσφοράς, αποδεικνύοντας έμπρακτα τη διάθεσή του να εργαλειοποιήσει αυτή την κυριαρχία. Η αντίδραση της Ευρώπης, σε συνεργασία με τη G7, είναι η ταχεία διαφοροποίηση των αλυσίδων εφοδιασμού.
Απέναντι στην Κίνα, η ευρωπαϊκή στρατηγική δεν επιδιώκει την αποσύνδεση, αλλά τη μείωση ρίσκου (de-risking). Η βασική επιδίωξη είναι η εξισορρόπηση των εμπορικών σχέσεων, δεδομένου ότι πέρυσι το εμπορικό έλλειμμα της ΕΕ έναντι της Κίνας άγγιξε τα 360 δισεκατομμύρια ευρώ, δηλαδή σχεδόν ένα δισεκατομμύριο ευρώ την ημέρα. Αυτή η ανισορροπία δεν είναι τυχαία· προκύπτει εν πολλοίς από τις κινεζικές κρατικές επιδοτήσεις. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η ραγδαία διείσδυση των κινεζικών ηλεκτρικών οχημάτων (EVs) στην ευρωπαϊκή αγορά, η οποία κατέστη δυνατή χάρη σε αθέμιτες κρατικές ενισχύσεις. Οι δασμοί που επιβλήθηκαν μετά από σχετική έρευνα μείωσαν τις εισαγωγές στο ήμισυ, δείχνοντας ότι η Ευρώπη είναι αποφασισμένη να προστατεύσει τους ισότιμους όρους ανταγωνισμού. Παρά τις αιτιάσεις του Πεκίνου ότι στοχοποιείται, η πραγματικότητα είναι πως αν καταρρεύσει η ευρωπαϊκή βιομηχανία, οι συνέπειες για τους εργαζομένους και το κόστος ζωής θα είναι δραματικές.
Εκεί ακριβώς εντοπίζεται και ο πυρήνας της κριτικής. Για τον μέσο καταναλωτή, ένα φθηνότερο κινεζικό αυτοκίνητο φαντάζει ελκυστικό εν μέσω πληθωριστικών πιέσεων. Όμως η μακροπρόθεσμη ευημερία απαιτεί τη διατήρηση των βιομηχανικών δυνατοτήτων εντός της ηπείρου. Δυστυχώς, την ώρα που οι Βρυξέλλες χαράσσουν κοινή στρατηγική, συγκεκριμένα κράτη-μέλη -με την Ισπανία να αποτελεί το πλέον πρόσφατο παράδειγμα- ακολουθούν δικό τους δρόμο, προσελκύοντας διμερώς κινεζικά κεφάλαια και περιπλέκοντας την ενιαία στάση της Ένωσης.
Ο αμερικανικός παράγοντας και οι απειλές εκατέρωθεν
Στον αντίποδα, η σχέση με τις Ηνωμένες Πολιτείες παραμένει ο κρισιμότερος πυλώνας της ευρωπαϊκής οικονομίας, αν και δεν στερείται τριβών. Οι δασμοί της εποχής Τραμπ άφησαν βαθιές πληγές στην εμπιστοσύνη, και παρότι έχει επιτευχθεί προσωρινή συμφωνία για την αποφυγή εμπορικού πολέμου, η κατάσταση παραμένει εύθραυστη.
Ο Ντομπρόβσκις υπεραμύνεται των χειρισμών της ΕΕ απέναντι στην Ουάσιγκτον, υποστηρίζοντας ότι η υφιστάμενη συμφωνία προσφέρει την απαιτούμενη προβλεψιμότητα για τις επιχειρήσεις και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού. Ωστόσο, το μήνυμα είναι σαφές: η Ευρώπη διατηρεί ρήτρες διασφάλισης. Εάν οι ΗΠΑ αθετήσουν τις δεσμεύσεις τους, οι Βρυξέλλες έχουν θεσμικά το δικαίωμα και τη νομική βάση να επαναφέρουν εμπόδια. Προφανώς, η ενεργοποίηση τέτοιων ρητρών θα ήταν επιζήμια για τη μεγαλύτερη εμπορική σχέση παγκοσμίως, εξ ου και η Κομισιόν επιλέγει τη διπλωματία και όχι τη βεβιασμένη ρήξη.
Ο γόρδιος δεσμός της ενεργειακής μετάβασης
Το ζήτημα του ελέγχου των τιμών και του κόστους επιστρέφει διαρκώς στο πιο κρίσιμο μέτωπο: την ενέργεια. Οι πρόσφατες κρίσεις έδειξαν ότι η ραγδαία άνοδος του ενεργειακού κόστους γονατίζει άμεσα την ανταγωνιστικότητα, όπως αποδεικνύεται περίτρανα στην περίπτωση της Γερμανίας.
Η Ευρώπη οφείλει να βρει την ισορροπία μεταξύ στρατηγικής αυτάρκειας και λογικού κόστους. Όπως ξεκαθαρίζει η ευρωπαϊκή ηγεσία, η απόλυτη αυτάρκεια (autarky) δεν αποτελεί στόχο ούτε βιώσιμη λύση. Για την αντιμετώπιση της αστάθειας, το βάρος πέφτει στην απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα, την επιτάχυνση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, τον εκσυγχρονισμό των δικτύων και τον διπλασιασμό του μεριδίου ηλεκτρικής ενέργειας στο 40% της τελικής κατανάλωσης. Παρά την εντύπωση καθυστέρησης, ήδη το 70% του ευρωπαϊκού μεριδίου παραγωγής προέρχεται από εγχώριες πηγές χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών, συμπεριλαμβανομένης της πυρηνικής ενέργειας. Η επιλογή χωρών, όπως η Γερμανία, να κλείσουν τα πυρηνικά τους εργοστάσια και να τα αντικαταστήσουν με ρωσικό αέριο, αποτέλεσε ολέθριο στρατηγικό σφάλμα το οποίο πληρώνει σήμερα ολόκληρος ο βιομηχανικός ιστός.
Η ασθένεια της ευρωπαϊκής υπερρύθμισης και το μέλλον
Ένα ευρέως διαδεδομένο ρητό στις αγορές αναφέρει: “Η Αμερική καινοτομεί, η Κίνα αντιγράφει, η Ευρώπη ρυθμίζει”. Ο επίτροπος Οικονομίας αποδέχεται αυτή τη σκληρή κριτική. Η υπερρύθμιση (red tape) αποτελεί θηλιά στον λαιμό της ευρωπαϊκής επιχειρηματικότητας, γεγονός που αναγνωρίζεται πλέον επίσημα στη νέα “πυξίδα ανταγωνιστικότητας”.
Πρωτοβουλίες όπως η Οδηγία για τις συσκευασίες κατέληξαν τόσο δυσκίνητες που απαιτήθηκε η παρέμβαση του Κοινοβουλίου για την προστασία των μικρομεσαίων επιχειρήσεων. Το συμπέρασμα που εξάγεται είναι ένα: η απλοποίηση αποδεικνύεται μια εξαιρετικά περίπλοκη διαδικασία. Οι Βρυξέλλες προκρίνουν πλέον τον έλεγχο ανταγωνιστικότητας σε κάθε νέο νομοσχέδιο, ελπίζοντας να σταματήσουν την παραγωγή λαβυρινθώδους γραφειοκρατίας.
Στο πεδίο των κεφαλαιαγορών, τα εμπόδια είναι εξίσου σοβαρά. Το φιλόδοξο σχέδιο για το καθεστώς “EU Inc”, που θα επιτρέπει στις επιχειρήσεις να λειτουργούν άμεσα και στις 27 χώρες-μέλη, συγκρούεται διαρκώς με εγχώρια, οργανωμένα συμφέροντα. Η εφαρμογή του οδικού χάρτη “Μία Ευρώπη, Μία Αγορά” αποτελεί το μεγάλο στοίχημα, καθώς απαιτεί σκληρή πολιτική βούληση για να καμφθούν τα λόμπι που επωφελούνται από τα εθνικά στεγανά.
Σε βάθος δεκαετίας, το μέλλον της ευρωπαϊκής οικονομίας θα κριθεί σε δύο άξονες: την ανταγωνιστικότητα απέναντι σε προκλήσεις όπως η Τεχνητή Νοημοσύνη, και την άμυνα. Το τέλος της γεωπολιτικής αφέλειας επιβάλλει στην Ευρώπη να μετατραπεί σε υπολογίσιμη “σκληρή δύναμη” (hard power). Αν δεν επενδύσει άμεσα και αποφασιστικά στην αμυντική της βιομηχανία και τη στρατηγική της αυτονομία, κανένα εμπορικό πλεόνασμα και καμία ρυθμιστική καινοτομία δεν θα μπορέσει να διασφαλίσει το επίπεδο διαβίωσης των πολιτών της στον νέο, κατακερματισμένο κόσμο.
