Πώς ξεκίνησε ο Ψυχρός Πόλεμος – Από τις ατομικές βόμβες του 1945 στο Τείχος του Βερολίνου το 1961
Η σύγκρουση ΗΠΑ και Σοβιετικής Ένωσης, ο διαχωρισμός της Ευρώπης, ο πόλεμος στην Κορέα και η πυρηνική απειλή που κράτησε τον κόσμο σε διαρκή αγωνία
Το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου το 1945 δεν έφερε την ειρήνη που περίμενε ο κόσμος. Αντίθετα, μέσα σε λίγα χρόνια, οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Σοβιετική Ένωση βρέθηκαν αντιμέτωπες σε μια νέα παγκόσμια σύγκρουση, η οποία δεν εξελίχθηκε σε ολοκληρωτικό πόλεμο μεταξύ τους, αλλά επηρέασε σχεδόν κάθε περιοχή του πλανήτη.
σχετικά άρθρα
Από τις ατομικές βόμβες στη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι μέχρι την κατασκευή του Τείχους του Βερολίνου το 1961, ο Ψυχρός Πόλεμος άλλαξε τις διεθνείς ισορροπίες. Η Ευρώπη χωρίστηκε σε δύο αντίπαλα στρατόπεδα, η Κορέα μετατράπηκε σε πεδίο αιματηρής σύγκρουσης, η Κίνα πέρασε στον κομμουνισμό και η Κούβα βρέθηκε στο επίκεντρο της αντιπαράθεσης.
Παράλληλα, οι δύο υπερδυνάμεις ανέπτυξαν πυρηνικά όπλα ολοένα μεγαλύτερης ισχύος, δημιουργώντας μια πραγματικότητα στην οποία ένας νέος παγκόσμιος πόλεμος θα μπορούσε να οδηγήσει στην καταστροφή και των δύο πλευρών.
Από τη Χιροσίμα στον διαχωρισμό της Ευρώπης
Τον Μάιο του 1945, η ναζιστική Γερμανία παραδόθηκε, όμως ο πόλεμος στον Ειρηνικό συνεχιζόταν. Ο Αμερικανός πρόεδρος Χάρι Τρούμαν αποφάσισε να χρησιμοποιήσει το νέο όπλο που είχε αναπτύξει η χώρα του.
Στις 6 Αυγούστου 1945, η πρώτη ατομική βόμβα έπληξε τη Χιροσίμα, σκοτώνοντας ακαριαία έως και 70.000 ανθρώπους. Τρεις ημέρες αργότερα, μια δεύτερη βόμβα έπεσε στο Ναγκασάκι.
Η χρήση των πυρηνικών όπλων παραμένει αντικείμενο ιστορικής διαφωνίας. Από τη μία πλευρά, υποστηρίζεται ότι επιτάχυνε το τέλος του πολέμου, αποτρέποντας μια αιματηρή εισβολή στην Ιαπωνία. Από την άλλη, προβάλλεται η άποψη ότι η είσοδος της Σοβιετικής Ένωσης στον πόλεμο εναντίον της Ιαπωνίας αποτέλεσε τον καθοριστικό παράγοντα για την παράδοσή της.
Την ίδια χρονιά ιδρύθηκε ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών, με 50 χώρες να υπογράφουν τον καταστατικό του χάρτη στο Σαν Φρανσίσκο. Στόχος ήταν να αποτραπεί μια νέα παγκόσμια καταστροφή.
Ωστόσο, η συμμαχία που είχε νικήσει τον ναζισμό άρχισε να διαλύεται.
Στη Διάσκεψη της Γιάλτας, οι νικητές είχαν συμφωνήσει στη διαίρεση της Γερμανίας σε ζώνες κατοχής. Η Σοβιετική Ένωση, υπό τον Ιωσήφ Στάλιν, είχε ήδη αποκτήσει καθοριστική επιρροή στην Ανατολική Ευρώπη, όπου βρισκόταν ο Κόκκινος Στρατός.
Στα επόμενα χρόνια, κομμουνιστικά καθεστώτα εγκαθιδρύθηκαν σε χώρες της περιοχής, ενώ οι υποσχέσεις για ελεύθερες εκλογές δεν τηρήθηκαν. Η Πολωνία και η Ουγγαρία αποτέλεσαν χαρακτηριστικά παραδείγματα της επέκτασης της σοβιετικής επιρροής.
Ο Ουίνστον Τσόρτσιλ περιέγραψε τη νέα πραγματικότητα με τον όρο «Σιδηρούν Παραπέτασμα», αναφερόμενος στον διαχωρισμό της ευρωπαϊκής ηπείρου.
Οι ΗΠΑ επιχείρησαν να ενισχύσουν οικονομικά τη Δυτική Ευρώπη μέσω του Σχεδίου Μάρσαλ, προσφέροντας βοήθεια και στις χώρες της Ανατολής. Ο Στάλιν απέρριψε την πρόταση και οι χώρες που βρίσκονταν στη σοβιετική σφαίρα επιρροής ακολούθησαν την ίδια στάση.
Η οικονομική διαίρεση ήρθε να προστεθεί στην πολιτική και στρατιωτική αντιπαράθεση.
Στο μεταξύ, οι ΗΠΑ συνέχισαν τις πυρηνικές δοκιμές. Το 1946, στην ατόλη Μπικίνι του Ειρηνικού, πραγματοποιήθηκαν δύο νέες εκρήξεις, η μία από αυτές υποβρύχια.
Η αμερικανική πυρηνική υπεροχή δημιουργούσε ένα νέο είδος αποτροπής, αλλά ταυτόχρονα ενίσχυε τον φόβο ότι η ανθρωπότητα βρισκόταν μπροστά σε έναν ακόμη πιο καταστροφικό πόλεμο.
Η Ελλάδα αποτέλεσε ένα από τα πρώτα μεγάλα πεδία αντιπαράθεσης του Ψυχρού Πολέμου. Από το 1946, ο Εμφύλιος Πόλεμος έφερε αντιμέτωπες τις κυβερνητικές δυνάμεις με τους κομμουνιστές αντάρτες, οι οποίοι δέχονταν βοήθεια από γειτονικές χώρες, μεταξύ των οποίων η Γιουγκοσλαβία, η Αλβανία και η Βουλγαρία.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες παρείχαν χρήματα, όπλα και στρατιωτικούς συμβούλους στην ελληνική κυβέρνηση, επιδιώκοντας να εμποδίσουν την περαιτέρω εξάπλωση του κομμουνισμού.
Οι μάχες, ιδιαίτερα στις ορεινές περιοχές της βόρειας Ελλάδας, συνοδεύτηκαν από εκτεταμένη βία, εκτελέσεις και εκτοπισμούς αμάχων. Ο πόλεμος ολοκληρώθηκε το 1949 με την ήττα των κομμουνιστικών δυνάμεων.
Την ίδια χρονιά, στην άλλη πλευρά του κόσμου, ο Μάο Τσετούνγκ ανακήρυξε την Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας, έπειτα από τον εμφύλιο πόλεμο εναντίον των εθνικιστών του Τσιάνγκ Κάι Σεκ, τους οποίους υποστήριζαν οι ΗΠΑ.
Η επικράτηση των κομμουνιστών στην Κίνα άλλαξε δραματικά τις παγκόσμιες ισορροπίες.
Στην Ευρώπη, μια άλλη κρίση είχε ήδη φέρει τις υπερδυνάμεις κοντά σε άμεση σύγκρουση. Το 1948, η Σοβιετική Ένωση απέκλεισε τις χερσαίες προσβάσεις προς το Δυτικό Βερολίνο, αντιδρώντας στις κινήσεις οικονομικής ενοποίησης των δυτικών ζωνών της Γερμανίας.
Οι Αμερικανοί και οι Βρετανοί απάντησαν με τη γέφυρα αεροπορικού ανεφοδιασμού του Βερολίνου, μεταφέροντας τρόφιμα, καύσιμα και άλλα εφόδια με αεροσκάφη.
Οι πτήσεις πραγματοποιούνταν συνεχώς, ακόμη και μέσα στον χειμώνα, επιτρέποντας στον πληθυσμό να επιβιώσει.
Στις 12 Μαΐου 1949, ο αποκλεισμός τερματίστηκε χωρίς να ξεσπάσει πόλεμος.
Το ίδιο έτος ιδρύθηκε το ΝΑΤΟ, με 12 χώρες να συγκροτούν μια αμυντική συμμαχία απέναντι στη σοβιετική απειλή.
Λίγους μήνες αργότερα, στις 29 Αυγούστου 1949, η Σοβιετική Ένωση πραγματοποίησε την πρώτη επιτυχημένη δοκιμή ατομικής βόμβας στο σημερινό Καζακστάν.
Το αμερικανικό μονοπώλιο στα πυρηνικά όπλα είχε τελειώσει.
Η Κορέα, η πυρηνική κούρσα και το Τείχος του Βερολίνου
Τον Ιούνιο του 1950, η Βόρεια Κορέα εισέβαλε στη Νότια Κορέα, μετατρέποντας την αντιπαράθεση των δύο υπερδυνάμεων σε ανοιχτό πόλεμο μέσω των συμμάχων τους.
Οι βορειοκορεατικές δυνάμεις κατέλαβαν γρήγορα τη Σεούλ, ενώ ο ΟΗΕ συγκρότησε στρατιωτική δύναμη υπό αμερικανική ηγεσία για να υποστηρίξει τον Νότο.
Στον πόλεμο συμμετείχαν στρατιώτες από 16 χώρες-μέλη του ΟΗΕ. Η αρχική προέλαση των Βορειοκορεατών ανατράπηκε, με τις δυνάμεις του ΟΗΕ να φτάνουν μέχρι τα σύνορα με την Κίνα.
Τότε, περίπου 300.000 Κινέζοι στρατιώτες εισήλθαν στη σύγκρουση, αναγκάζοντας τις δυνάμεις του ΟΗΕ να υποχωρήσουν.
Οι μάχες εξελίχθηκαν σε αιματοχυσία, με εκτεταμένους βομβαρδισμούς, καταστροφές πόλεων και τεράστιες απώλειες μεταξύ στρατιωτών και αμάχων.
Η πιθανότητα χρήσης πυρηνικών όπλων εξετάστηκε από την αμερικανική ηγεσία, ενώ ατομικές βόμβες μεταφέρθηκαν σε βάσεις του δυτικού Ειρηνικού. Ο Τρούμαν, ωστόσο, απέφυγε να προχωρήσει σε πυρηνικά πλήγματα, υπό τον φόβο μιας ευρύτερης σύγκρουσης με τη Σοβιετική Ένωση.
Παράλληλα, Σοβιετικοί πιλότοι συμμετείχαν μυστικά σε αερομαχίες πάνω από την Κορέα, χειριζόμενοι μαχητικά MiG-15.
Μετά τον θάνατο του Στάλιν τον Μάρτιο του 1953, άνοιξε ο δρόμος για τον τερματισμό των εχθροπραξιών.
Τον Ιούλιο του 1953 υπογράφηκε ανακωχή, με την Κορέα να παραμένει διαιρεμένη και μια αποστρατιωτικοποιημένη ζώνη να χωρίζει τις δύο πλευρές.
Την ίδια περίοδο, ο Ψυχρός Πόλεμος είχε δημιουργήσει ένα εκτεταμένο δίκτυο κατασκοπείας. Η αποκάλυψη ότι σοβιετικοί πράκτορες είχαν αποκτήσει πληροφορίες για το αμερικανικό πυρηνικό πρόγραμμα προκάλεσε έντονη ανησυχία στη Δύση.
Στις ΗΠΑ, ο γερουσιαστής Τζόζεφ Μακάρθι πρωταγωνίστησε σε μια εκστρατεία διώξεων εναντίον προσώπων που θεωρούνταν ύποπτα για κομμουνιστικές συμπάθειες. Χιλιάδες άνθρωποι έχασαν τις δουλειές τους, ενώ οι έρευνες επεκτάθηκαν ακόμη και στο Χόλιγουντ.
Στο στρατιωτικό πεδίο, η ανάπτυξη της βόμβας υδρογόνου αύξησε δραματικά την καταστροφική ισχύ των πυρηνικών οπλοστασίων.
Οι δύο υπερδυνάμεις απέκτησαν πλέον τη δυνατότητα να προκαλέσουν αμοιβαία καταστροφή, διαμορφώνοντας τη λογική της «αμοιβαία εξασφαλισμένης καταστροφής», γνωστή ως MAD.
Το 1956, η Ουγγαρία επιχείρησε να αποτινάξει τη σοβιετική κυριαρχία. Η εξέγερση στη Βουδαπέστη αρχικά δημιούργησε ελπίδες για αλλαγή, αλλά η επέμβαση σοβιετικών αρμάτων μάχης κατέστειλε την επανάσταση.
Παρά τις εκκλήσεις για βοήθεια, η Δύση δεν επενέβη στρατιωτικά, καθώς μια άμεση σύγκρουση με τη Μόσχα θα μπορούσε να οδηγήσει σε πυρηνικό πόλεμο.
Χιλιάδες Ούγγροι εγκατέλειψαν τη χώρα, περνώντας στην Αυστρία.
Στην Καραϊβική, η επανάσταση του Φιντέλ Κάστρο ανέτρεψε το καθεστώς του Φουλχένσιο Μπατίστα την 1η Ιανουαρίου 1959.
Η νέα κυβέρνηση προχώρησε σε μεταρρυθμίσεις στην υγεία, την εκπαίδευση και την αγροτική ιδιοκτησία, αλλά και σε εκτελέσεις αντιπάλων και εθνικοποιήσεις επιχειρήσεων.
Οι σχέσεις με τις ΗΠΑ επιδεινώθηκαν ραγδαία. Τον Απρίλιο του 1961, περίπου 1.400 Κουβανοί εξόριστοι, εκπαιδευμένοι από τη CIA, αποβιβάστηκαν στον Κόλπο των Χοίρων, επιχειρώντας να ανατρέψουν τον Κάστρο.
Η επιχείρηση απέτυχε μέσα σε λίγες ημέρες, προκαλώντας σοβαρό πλήγμα στο κύρος της Ουάσιγκτον.
Η αντιπαράθεση είχε πλέον επεκταθεί και στο Διάστημα.
Στις 4 Οκτωβρίου 1957, η Σοβιετική Ένωση εκτόξευσε τον Σπούτνικ, τον πρώτο τεχνητό δορυφόρο της Γης. Η επιτυχία προκάλεσε ανησυχία στις ΗΠΑ, καθώς αποδείκνυε τις σοβιετικές δυνατότητες στην πυραυλική τεχνολογία.
Οι Αμερικανοί απάντησαν με την εκτόξευση του Explorer, ενώ στις 12 Απριλίου 1961 ο Γιούρι Γκαγκάριν έγινε ο πρώτος άνθρωπος που ταξίδεψε στο Διάστημα.
Στο μεταξύ, ένα νέο επεισόδιο κατασκοπείας είχε επιβαρύνει τις σχέσεις των υπερδυνάμεων. Το 1960, οι Σοβιετικοί κατέρριψαν αμερικανικό κατασκοπευτικό αεροσκάφος U-2, συλλαμβάνοντας τον πιλότο Φράνσις Γκάρι Πάουερς, ο οποίος καταδικάστηκε σε δέκα χρόνια φυλάκισης.
Η σημαντικότερη κρίση στην Ευρώπη, όμως, εκδηλώθηκε ξανά στο Βερολίνο.
Μέχρι το 1961, περίπου 3,5 εκατομμύρια Ανατολικογερμανοί είχαν εγκαταλείψει την Ανατολική Γερμανία, πολλοί περνώντας μέσω του Βερολίνου στη Δύση.
Η μαζική φυγή, ιδιαίτερα ειδικευμένων εργαζομένων και επιστημόνων, αποτελούσε σοβαρό πρόβλημα για το ανατολικογερμανικό καθεστώς.
Τον Αύγουστο του 1961, οι αρχές έκλεισαν τα περάσματα μεταξύ Ανατολικού και Δυτικού Βερολίνου, τοποθετώντας αρχικά συρματοπλέγματα και στη συνέχεια κατασκευάζοντας ένα τείχος από σκυρόδεμα.
Το Τείχος του Βερολίνου χώρισε οικογένειες, φίλους και γειτονιές, μετατρέποντας την πόλη στο πιο χαρακτηριστικό σύμβολο του Ψυχρού Πολέμου.
Παρά τους ένοπλους φρουρούς και τις εντολές για πυροβολισμούς, πολλοί Ανατολικογερμανοί συνέχισαν να επιχειρούν να διαφύγουν, χρησιμοποιώντας αυτοσχέδιες διαδρομές και σήραγγες.
Μέσα σε μόλις 16 χρόνια, από το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ο κόσμος είχε χωριστεί σε δύο αντίπαλα στρατόπεδα με πυρηνικά οπλοστάσια, στρατιωτικές συμμαχίες και συγκρούσεις σε διαφορετικές ηπείρους.
Το Τείχος του Βερολίνου δεν αποτέλεσε το τέλος αυτής της αντιπαράθεσης. Αντίθετα, έγινε το ορατό σύνορο ενός κόσμου που εξακολουθούσε να ζει υπό την απειλή μιας νέας παγκόσμιας καταστροφής.
