Ο μύθος των αρχαίων κρατών και η αιματηρή γέννηση της σύγχρονης Μέσης Ανατολής το 1948
Μια ψύχραιμη γεωπολιτική ανάλυση που καταρρίπτει τα ιστορικά στερεότυπα για τη σύγκρουση του 1948, τις ευθύνες των εμπλεκομένων, τις εκατέρωθεν εθνοκαθάρσεις και την αποτυχία ίδρυσης παλαιστινιακού κράτους.
Στον συχνά ανιστόρητο και απλουστευτικό δημόσιο διάλογο που κυριαρχεί γύρω από το ζήτημα της Μέσης Ανατολής, επαναλαμβάνεται συχνά μια συγκεκριμένη παραδοχή: ότι το Ισραήλ αποτελεί ένα εντελώς νέο και τεχνητό κράτος που δεν υπήρξε ποτέ πριν, το οποίο ήρθε να επιβληθεί σε μια περιοχή γεμάτη από αρχαία και παγιωμένα αραβικά έθνη. Η ιστορική πραγματικότητα, ωστόσο, διαψεύδει κατηγορηματικά αυτή την αφήγηση. Η γεωπολιτική σκακιέρα εκείνης της περιόδου δεν διέθετε «αρχαία κράτη». Αντιθέτως, όλες οι εμπλεκόμενες χώρες ήταν πολιτικές οντότητες που είχαν μόλις δημιουργηθεί.
σχετικά άρθρα
Ο αραβοϊσραηλινός πόλεμος του 1948 δεν ήταν μια σύγκρουση ανάμεσα σε έναν νεοφερμένο εισβολέα και σε αιωνόβια κράτη, αλλά ένας σκληρός πόλεμος επιβίωσης ανάμεσα σε εντελώς νέες χώρες, με νέους και συχνά άπειρους στρατούς, οι οποίοι υφίσταντο μόλις για λίγους μήνες.
Τα νεοσύστατα κράτη και η γεωπολιτική ψευδαίσθηση
Για να κατανοήσει κανείς το μέγεθος αυτής της ιστορικής παρερμηνείας, αρκεί να ρίξει μια ματιά στον χάρτη της εποχής. Η Συρία και ο Λίβανος ήταν κράτη που είχαν μόλις επινοηθεί και δημιουργηθεί από τη γαλλική διοίκηση. Η Ιορδανία μετρούσε μόλις είκοσι χρόνια ζωής ως οντότητα. Η Αίγυπτος είχε μόλις αποκτήσει την πλήρη ανεξαρτησία της από τη Μεγάλη Βρετανία, ενώ το Ιράκ αποτελούσε μια εντελώς νεόκοπη χώρα, σχεδιασμένη στα χαρτιά, η οποία δεν είχε υπάρξει ποτέ ξανά στο παρελθόν με αυτή τη μορφή.
Όλα αυτά τα κράτη είχαν αποκτήσει την ανεξαρτησία τους μεταξύ του 1945 και του 1946. Επομένως, όταν μιλάμε για την επίθεση εναντίον του νεοσύστατου κράτους του Ισραήλ, η πραγματική εικόνα είναι ότι «αρχαία κράτη» με ζωή μόλις 18 μηνών εισέβαλαν σε μια χώρα που μετρούσε κυριολεκτικά 12 ώρες ζωής. Ήταν ένα εκρηκτικό μείγμα εθνικισμών, πολιτικής αστάθειας και ελλιπούς στρατιωτικής εμπειρίας.
Η ασυντόνιστη αραβική εισβολή και η μάχη της επιβίωσης
Με την κήρυξη του πολέμου, οι εβραϊκές δυνάμεις βρέθηκαν αντιμέτωπες με τον απόλυτο εφιάλτη τους: την ταυτόχρονη εισβολή από πολλαπλά μέτωπα. Στις πρώτες ώρες της σύγκρουσης, η συντριβή του Ισραήλ φάνταζε ως το πιθανότερο σενάριο. Ωστόσο, η πραγματικότητα στο πεδίο της μάχης ήταν διαφορετική. Στο στρατόπεδο των αραβικών δυνάμεων επικρατούσε απόλυτο χάος και παντελής έλλειψη συντονισμού, καθώς κάθε κράτος εξυπηρετούσε τη δική του ατζέντα.
Οι Αιγύπτιοι έστειλαν μια δύναμη κατά μήκος των ακτών με στόχο το Τελ Αβίβ, ενώ μια άλλη κατευθύνθηκε προς την Ιερουσαλήμ σε έναν άτυπο αγώνα δρόμου για να προλάβουν τους Ιορδανούς. Την ίδια στιγμή, οι Ιρακινοί διέσχισαν την Ιορδανία και κατέλαβαν την Τζενίν και τμήματα της βόρειας Δυτικής Όχθης. Οι Ιορδανοί επικεντρώθηκαν στον νότο και έδωσαν σκληρές μάχες για την Ιερουσαλήμ, ενώ οι δυνάμεις του βορρά (Συρία και Λίβανος) άνοιξαν το δικό τους μέτωπο. Αφού οι Ισραηλινοί κατάφεραν να επιβιώσουν από αυτό το αρχικό, αποδιοργανωμένο κύμα της επίθεσης, ξεκίνησαν τη δική τους αντεπίθεση.
Το αμφιλεγόμενο σχέδιο Ντάλετ και οι εκατέρωθεν σφαγές
Ο πόλεμος του 1948 ήταν μια εξαιρετικά «βρώμικη» και χαοτική σύγκρουση. Κατά τη διάρκειά του, σημειώθηκαν ακρότητες και σφαγές αμάχων από όλες τις πλευρές. Το να αναζητά κανείς σήμερα ποια εθνοτική ομάδα ξεκίνησε πρώτη τις σφαγές αποτελεί περισσότερο μια άγονη ιδεολογική άσκηση παρά ιστορική έρευνα. Υπήρξαν πολλές σφαγές τόσο από την αραβική όσο και από την εβραϊκή πλευρά.
Όταν οι εβραϊκές δυνάμεις ανέλαβαν την πρωτοβουλία των κινήσεων, εφάρμοσαν το περιβόητο Σχέδιο Ντάλετ (Σχέδιο Δ). Το σχέδιο αυτό αποτελεί μέχρι σήμερα κόκκινο πανί στην αντισιωνιστική ρητορική. Ωστόσο, στην πράξη, ήταν μια απεγνωσμένη και απολύτως αναγκαία στρατιωτική κίνηση για να διασφαλιστεί ο έλεγχος των βασικών οδικών αρτηριών της Παλαιστίνης και να ανακάμψει το κράτος από την αρχική εισβολή. Οι διαταγές του σχεδίου παρείχαν μεγάλη ελευθερία κινήσεων στους τοπικούς διοικητές: αν ένα αραβικό χωριό πρόβαλλε ένοπλη αντίσταση, οι δυνάμεις μπορούσαν να το καταλάβουν και να διώξουν τον πληθυσμό του. Αντιθέτως, αν το χωριό παραδινόταν, οι διαταγές προέβλεπαν τον διορισμό Αράβων ηγετών για την τοπική διοίκηση και την παραμονή των κατοίκων.
Η στρατηγική εθνοκάθαρση και το ανθρωπιστικό δράμα
Αυτή η αποκέντρωση των αποφάσεων οδήγησε σε εντελώς διαφορετικές καταστάσεις ανά περιοχή. Σε πόλεις όπως η Χάιφα, η Γιάφα, η Τιβεριάδα και το Σαφέντ, οι Ισραηλινοί αξιωματούχοι κυριολεκτικά παρακαλούσαν τον αραβικό πληθυσμό να παραμείνει στις εστίες του. Στον αντίποδα, κυρίως στο κεντρικό τμήμα της χώρας —όπου η εδαφική επικράτεια του Ισραήλ ήταν ασφυκτικά μικρή, φτάνοντας μόλις τα 14 χιλιόμετρα σε πλάτος— η κατάσταση ήταν αμείλικτη.
Εκεί, υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις για προφορικές εντολές του Νταβίντ Μπεν Γκουριόν για την εκδίωξη του αραβικού πληθυσμού από πόλεις όπως η Ράμλα και η Λοντ (Lydda). Το αποτέλεσμα ήταν ο βίαιος ξεριζωμός περισσότερων από 40.000 Παλαιστινίων Αράβων. Πρόκειται για μια αναμφισβήτητη ιστορική αλήθεια, μια αδιαγχώρητη αγριότητα που με τα σημερινά δεδομένα ορίζεται ξεκάθαρα ως εθνοκάθαρση και έγκλημα πολέμου. Στρατηγικά, η κίνηση αυτή υπαγορεύτηκε από το γεγονός ότι τα σύνορα σε εκείνο το σημείο ήταν πρακτικά μη υπερασπίσιμα, αλλά σε ανθρωπιστικό επίπεδο άφησε μια ανεξίτηλη πληγή.
Ο ρόλος της Ιορδανίας και ο εβραϊκός ξεριζωμός
Η ισραηλινή αντεπίθεση στέφθηκε τελικά με επιτυχία κυρίως χάρη στην ιδιοφυΐα των διοικητών της που πολεμούσαν με την πλάτη στον τοίχο, αλλά και χάρη στην ύπαρξη μιας ενιαίας κεντρικής διοίκησης — κάτι που οι Άραβες στερούνταν παντελώς. Μέχρι τα τέλη του 1948, όλες οι αραβικές δυνάμεις είχαν ηττηθεί, με τους Αιγυπτίους να καταλήγουν εγκλωβισμένοι στη Λωρίδα της Γάζας.
Η μοναδική αραβική δύναμη που κατέγραψε ουσιαστικές στρατιωτικές επιτυχίες ήταν η Αραβική Λεγεώνα του Βασιλείου της Ιορδανίας. Οι Ιορδανοί κατάφεραν να καταλάβουν και να κρατήσουν ολόκληρη τη Δυτική Όχθη, καθώς και την Παλιά Πόλη της Ιερουσαλήμ. Και εδώ, το νόμισμα της εθνοκάθαρσης είχε δύο όψεις. Όπως οι Ισραηλινοί έδιωξαν τους Άραβες από τη Ράμλα, έτσι ακριβώς οι Αιγύπτιοι και οι Ιορδανοί εκκαθάρισαν πλήρως όλους τους εβραϊκούς οικισμούς από τα εδάφη που κατέλαβαν. Ιστορικές κοινότητες, όπως αυτή της Χεβρώνας, η οποία διατηρούσε αδιάλειπτη εβραϊκή παρουσία για 2.000 χρόνια, ξεριζώθηκαν ολοκληρωτικά.
Η χαμένη ευκαιρία και ο δρόμος προς το 1967
Ο απολογισμός του 1948 διαμόρφωσε τον χάρτη του δράματος που ζούμε μέχρι σήμερα. Περίπου 700.000 Παλαιστίνιοι Άραβες εκδιώχθηκαν ή τράπηκαν σε φυγή από τις εστίες τους. Το Ισραήλ εξασφάλισε την ανεξαρτησία του, η Ιορδανία προσάρτησε τη Δυτική Όχθη και την Ανατολική Ιερουσαλήμ, ενώ η Αίγυπτος κράτησε τη Λωρίδα της Γάζας, ονομάζοντάς την προσχηματικά «Προτεκτοράτο Όλης της Παλαιστίνης».
Το πιο κρίσιμο ίσως στοιχείο της μεταπολεμικής περιόδου, που συχνά αποσιωπάται, είναι το εξής: κατά τη διάρκεια των επόμενων 19 ετών, όσο η Ιορδανία και η Αίγυπτος είχαν τον πλήρη έλεγχο των παλαιστινιακών εδαφών, δεν έγινε απολύτως καμία προσπάθεια για την ίδρυση ανεξάρτητου παλαιστινιακού κράτους.
Όλες οι ειρηνευτικές πρωτοβουλίες έπεσαν στο κενό. Χαρακτηριστικό είναι ότι ο Βασιλιάς Αμπντουλάχ της Ιορδανίας δολοφονήθηκε το 1951, ακριβώς επειδή επιχείρησε να συνάψει ειρήνη με το Ισραήλ. Αυτό το γεωπολιτικό status quo, με τους Παλαιστίνιους να παραμένουν χωρίς κράτος υπό αραβική διοίκηση, διατηρήθηκε μέχρι το 1967. Τότε, υπό την απειλή μιας νέας, συντονισμένης επίθεσης από τον Αιγύπτιο πρόεδρο Γκαμάλ Αμπντέλ Νάσερ, το Ισραήλ εξαπέλυσε τον προληπτικό Πόλεμο των Έξι Ημερών, καταλαμβάνοντας τη Δυτική Όχθη και τη Γάζα και θέτοντας τις βάσεις για τη σύγχρονη πραγματικότητα της περιοχής.
