Ο μύθος της Τροίας και τα αρχεία των Χετταίων – Τι δείχνει η σύγχρονη έρευνα
Μια ενδελεχής ανάλυση για το αν οι γραπτές πηγές της Εποχής του Χαλκού επιβεβαιώνουν τελικά τα επικά γεγονότα που περιγράφει η Ιλιάδα.
Η αναζήτηση της ιστορικής αλήθειας πίσω από τον Τρωικό Πόλεμο αποτελεί διαχρονικά ένα από τα μεγαλύτερα στοιχήματα της αρχαιολογίας και της ιστορικής έρευνας. Στην προσπάθειά τους να αποδείξουν την ιστορικότητα της θρυλικής σύγκρουσης, πολλοί μελετητές στρέφουν το βλέμμα τους στα σύγχρονα με την εποχή αρχεία των Χετταίων. Εξάλλου, διασώζεται ένας σημαντικός όγκος εγγράφων από την Εποχή του Χαλκού, τα οποία περιγράφουν με λεπτομέρεια διάφορες συγκρούσεις και γεωπολιτικά γεγονότα στη δυτική Ανατολία, συμπεριλαμβανομένης της ευρύτερης περιοχής της Τρωάδας.
σχετικά άρθρα
Αν λοιπόν ο Τρωικός Πόλεμος συνέβη πράγματι σε εκείνη τη χρονική περίοδο, φαντάζει απολύτως λογικό να αναζητήσουμε τα ίχνη του στα αρχεία αυτής της πανίσχυρης αυτοκρατορίας. Σύμφωνα μάλιστα με ορισμένους αναλυτές, μέσα από αυτά τα αρχαία κείμενα μπορούμε να ταυτοποιήσουμε ακόμη και συγκεκριμένα πρόσωπα από τους ομηρικούς μύθους. Κατά πόσο όμως ευσταθεί αυτή η προσέγγιση; Μια προσεκτική εξέταση των στοιχείων αποκαλύπτει μια πολύ διαφορετική και πιο περίπλοκη πραγματικότητα.
Οι Αχαιοί, οι Χετταίοι και η λεηλασία της δυτικής Ανατολίας
Ένα από τα βασικότερα επιχειρήματα όσων υποστηρίζουν τη σύνδεση των αρχείων με την Ιλιάδα, αφορά τις συχνές αναφορές των Χετταίων σε ένα έθνος με την ονομασία Αχιγιάβα (Ahhiyawa). Σύμφωνα με τα κείμενα, το έθνος αυτό εισέβαλε, κατέκτησε και λεηλάτησε διάφορες περιοχές της δυτικής Ανατολίας. Η κυρίαρχη ακαδημαϊκή συναίνεση υποστηρίζει ότι η λέξη Ahhiyawa αποτελεί την απόδοση της ελληνικής λέξης Αχαιοί στη γλώσσα των Χετταίων. Η γλωσσολογική αυτή ταύτιση οδηγεί στο συμπέρασμα ότι τα έγγραφα περιγράφουν ουσιαστικά τις στρατιωτικές επιχειρήσεις των Μυκηναίων Ελλήνων.
Με μια πρώτη ματιά, αυτή η συνθήκη φαίνεται να επιβεβαιώνει το βασικό πλαίσιο του Τρωικού Πολέμου. Ο μύθος, άλλωστε, δεν περιορίζεται αποκλειστικά στην πολιορκία της πόλης της Τροίας. Κατά τη διάρκεια των δέκα ετών που διήρκεσε ο πόλεμος, οι ελληνικές δυνάμεις φέρεται να επιτέθηκαν σε μια τεράστια έκταση γύρω από τη δυτική Ανατολία, προκειμένου να αποδυναμώσουν τους συμμάχους της Τροίας. Συνεπώς, η στρατιωτική κινητικότητα των Αχαιών που καταγράφεται στα αρχεία, ταιριάζει απόλυτα με το γενικότερο σκηνικό που στήνει ο Όμηρος.
Η πόλη της Βιλούσας και η επίμαχη επιστολή του 1250 π.Χ.
Η σύνδεση φαίνεται να γίνεται ακόμη πιο ισχυρή όταν εξετάζουμε ένα συγκεκριμένο έγγραφο: μια διπλωματική επιστολή μεταξύ του βασιλιά των Χετταίων και του ηγεμόνα των Αχαιών. Το κείμενο αναφέρεται σε μια διένεξη που αφορούσε τον οικισμό Βιλούσα (Wilusa). Οι σύγχρονοι ερευνητές συμφωνούν πλέον ότι η Βιλούσα ταυτίζεται με τον οικισμό στον λόφο του Χισαρλίκ, δηλαδή την ίδια την Τροία. Το όνομα θεωρείται η χεττιτική απόδοση του τοπωνυμίου Ίλιος, της δεύτερης ονομασίας που χρησιμοποιείται για την πόλη στα έπη.
Στη συγκεκριμένη επιστολή, υπάρχει μια φράση που παραδοσιακά ενθουσιάζει τους υποστηρικτές της ιστορικότητας του μύθου. Μια πολύ διαδεδομένη μετάφραση αναφέρει: «Τώρα που καταλήξαμε σε συμφωνία για τη Βιλούσα, πάνω στην οποία πήγαμε σε πόλεμο». Η επιστολή χρονολογείται γύρω στο 1250 π.Χ., μια περίοδος που εναρμονίζεται με τις εκτιμήσεις των αρχαίων για τον χρόνο διεξαγωγής του πολέμου. Ο Ερατοσθένης τον τοποθετούσε στο 1183 π.Χ., ενώ ιστορικοί όπως ο Ηρόδοτος (με βάση τον υπολογισμό των γενεών) στο μέσο του 13ου αιώνα π.Χ. Φαινομενικά, έχουμε το απόλυτο στοιχείο: Έλληνες και Χετταίοι συγκρούστηκαν πολεμικά για την Τροία την κατάλληλη χρονική περίοδο.
Το μεταφραστικό λάθος και η πραγματική έννοια της σύγκρουσης
Ωστόσο, εδώ ακριβώς αρχίζουν να εμφανίζονται τα σοβαρά προβλήματα στη θεωρία. Το πρώτο και σημαντικότερο ρήγμα αφορά την ίδια τη λέξη που συχνά αποδίδεται ως «πόλεμος». Η εν λόγω μετάφραση, αν και δημοφιλής στο διαδίκτυο, δεν αποδίδει με ακρίβεια το αρχαίο κείμενο. Οι πιο σύγχρονες και έγκυρες φιλολογικές αναλύσεις δείχνουν ότι η λέξη περιγράφει γενικά την έννοια της «σύγκρουσης» ή των «εχθροπραξιών» και όχι απαραίτητα μιας στρατιωτικής αναμέτρησης μεγάλης κλίμακας.
Ο όρος θα μπορούσε κάλλιστα να περιγράφει μια έντονη διπλωματική τριβή, μια εμπορική διένεξη ή μια λεκτική διαμάχη μεταξύ των δύο ηγεμόνων. Δεν υπάρχει καμία απολύτως ένδειξη στο ίδιο το έγγραφο που να υποδηλώνει ότι υπήρξε πραγματική ανάπτυξη στρατευμάτων και πολιορκία. Αυτή η γλωσσολογική λεπτομέρεια αποδυναμώνει σε τεράστιο βαθμό το αφήγημα ότι το συγκεκριμένο έγγραφο αποτελεί την «απόδειξη» του δεκαετούς επικού πολέμου.
Η ειρηνική επίλυση που έρχεται σε πλήρη αντίθεση με τον μύθο
Το δεύτερο και καθοριστικότερο χτύπημα στη θεωρία προέρχεται από την αμέσως επόμενη φράση του κειμένου. Στην ίδια ακριβώς γραμμή, η επιστολή αναφέρει ξεκάθαρα πως το ζήτημα λύθηκε χωρίς αιματοχυσία. Η ακριβής μετάφραση αναφέρει: «Ο βασιλιάς του Χάτι με έπεισε για το ζήτημα της γης της Βιλούσας, για το οποίο εκείνος και εγώ ήμασταν εχθρικοί ο ένας απέναντι στον άλλον, και έχουμε συνάψει ειρήνη».
Όποια και αν ήταν η φύση της διαφωνίας για την Τροία —είτε εμπορική, είτε διπλωματική, είτε οριακά στρατιωτική— έληξε ειρηνικά. Το γεγονός αυτό έρχεται σε μετωπική σύγκρουση με τον πυρήνα του ομηρικού έπους. Το τέλος του Τρωικού Πολέμου ταυτίζεται ιστορικά και μυθολογικά με την ολοκληρωτική ήττα της πόλης, την άλωση και την ισοπέδωσή της μέσα στις φλόγες. Το γεγονός ότι η εν λόγω σύγκρουση λύθηκε με διπλωματική συμφωνία αποδεικνύει περίτρανα ότι η επιστολή του 1250 π.Χ. δεν περιγράφει τα γεγονότα της Ιλιάδας.
Τα αρχαιολογικά ευρήματα και η χρονολόγηση της καταστροφής
Ακόμη και αν κάποιος επιχειρούσε να υπερβεί το παραπάνω εμπόδιο, εικάζοντας ότι η ειρήνη ήταν προσωρινή και ακολούθησε ο καταστροφικός πόλεμος, η ίδια η αρχαιολογική σκαπάνη δεν αφήνει περιθώρια για τέτοιες υποθέσεις. Τα στρώματα καταστροφής που έχουν βρεθεί στον αρχαιολογικό χώρο της Τροίας δεν ταιριάζουν με τη χρονολογία της επιστολής.
Συγκεκριμένα, υπάρχουν αποδείξεις για μια μεγάλη καταστροφή της πόλης γύρω στο 1300 π.Χ. και για άλλη μία γύρω στο 1180 π.Χ. Για το 1250 π.Χ., τη χρονιά δηλαδή που συντάχθηκε η επιστολή, δεν υπάρχει κανένα ίχνος καταστροφής. Αυτό επιβεβαιώνει με τον πιο σαφή τρόπο ότι το διπλωματικό επεισόδιο για τη Βιλούσα όντως έληξε ειρηνικά, ακριβώς όπως διαβεβαιώνει το κείμενο, ακυρώνοντας κάθε προσπάθεια σύνδεσής του με τον όλεθρο που περιγράφει ο μύθος.
Η ανεξήγητη απουσία της αυτοκρατορίας από την ομηρική Ιλιάδα
Ένα ακόμη αδιαπέραστο λογικό κενό είναι η παντελής απουσία των Χετταίων από την ίδια την ελληνική μυθολογία. Σε κανένα κείμενο, σε κανένα ποίημα και σε καμία ιστορική καταγραφή του Τρωικού Πολέμου —από την Ιλιάδα μέχρι τα κείμενα του Ηροδότου— δεν γίνεται η παραμικρή αναφορά στην Αυτοκρατορία των Χετταίων.
Ο Όμηρος αφιερώνει τεράστιο τμήμα του έπους στην καταγραφή των συμμάχων της Τροίας που προσέτρεξαν για να βοηθήσουν την πόλη ενάντια στους Έλληνες. Αν λοιπόν η επιστολή του 1250 π.Χ. περιέγραφε το πλαίσιο του Τρωικού Πολέμου, θα ήταν αδιανόητο να λείπει από τα κείμενα μια τέτοια υπερδύναμη της εποχής. Ορισμένοι μελετητές αντιτείνουν ότι οι Χετταίοι δεν αναφέρονται διότι η αυτοκρατορία τους είχε ήδη καταρρεύσει όταν έγινε ο πόλεμος (αν δεχθούμε τη χρονολογία του 1180 π.Χ.). Αν όμως ισχύει αυτό, τότε προφανώς η επιστολή του 1250 π.Χ. είναι άσχετη με τον Τρωικό Πόλεμο. Δεν γίνεται να ισχύουν και τα δύο ταυτόχρονα.
Συμπέρασμα: μια ιστορική σύμπτωση που δεν επιβεβαιώνει το έπος
Είναι αληθές ότι το γενικότερο γεωπολιτικό σκηνικό της εποχής ταιριάζει σε αδρές γραμμές με τις αφηγήσεις του Ομήρου. Η παρουσία και η επιθετική δραστηριότητα των Αχαιών στη δυτική Ανατολία είναι ιστορικά τεκμηριωμένη. Όμως, όπως δείχνουν τα αρχεία, αυτή η δραστηριότητα διήρκεσε για εκατοντάδες χρόνια. Οι Χετταίοι αρχίζουν να καταγράφουν την παρουσία των Μυκηναίων δύο με τρεις αιώνες πριν την παραδοσιακή χρονολογία του πολέμου, ενώ η διείσδυσή τους συνεχίστηκε μέχρι και τους Αρχαϊκούς χρόνους.
Κατά συνέπεια, η ύπαρξη στρατιωτικής ή διπλωματικής κινητικότητας των Ελλήνων στην περιοχή δεν αποτελεί αποκλειστικό προνόμιο μιας συγκεκριμένης δεκαετίας. Κάθε λεπτομέρεια που αντλούμε από τα επίσημα κρατικά αρχεία, όπως η ειρηνική διευθέτηση και οι χρόνοι των καταστροφών, όχι μόνο δεν ταυτίζεται, αλλά συχνά αντιφάσκει με τον μύθο.
Βάσει των διαθέσιμων δεδομένων, η απάντηση στο ερώτημα αν τα αρχεία των Χετταίων περιγράφουν τον Τρωικό Πόλεμο είναι ένα ξεκάθαρο «όχι». Η ιστορία της Βιλούσας φωτίζει τις πραγματικές διπλωματικές σχέσεις της Εποχής του Χαλκού, αλλά η επική άλωση της Τροίας από τον Αγαμέμνονα, όπως τουλάχιστον έφτασε στα αυτιά μας μέσω της ραψωδίας, παραμένει προς το παρόν εκτός των επίσημων κρατικών καταγραφών της εποχής.
