Το γεωπολιτικό πόκερ του Πούτιν στις Κουρίλες νήσους και η σκιώδης κινεζική παρέμβαση
Πώς η αναζωπύρωση μιας εδαφικής διαμάχης με την Ιαπωνία εξυπηρετεί τα στρατηγικά συμφέροντα του Πεκίνου στον Ειρηνικό Ωκεανό, δημιουργώντας νέα δεδομένα στον παγκόσμιο ναυτιλιακό χάρτη.
Ο Βλαντιμίρ Πούτιν προχωρά το τελευταίο διάστημα σε μια σειρά από φαινομενικά παράδοξες γεωπολιτικές κινήσεις, οι οποίες αποκτούν ιδιαίτερο ενδιαφέρον αν αναλυθούν κάτω από το πρίσμα των ευρύτερων μακροοικονομικών και στρατηγικών ισορροπιών. Στο επίκεντρο αυτών των κινήσεων βρίσκεται η Ιαπωνία και συγκεκριμένα οι Κουρίλες νήσοι, ένα απομακρυσμένο νησιωτικό σύμπλεγμα στα ανοιχτά των ανατολικών ακτών της Ρωσίας. Η απόφαση της Μόσχας να υιοθετήσει μια επιθετική ρητορική γύρω από το συγκεκριμένο ζήτημα, σε μια περίοδο που οι ρωσικές δυνάμεις είναι πλήρως απορροφημένες στο ουκρανικό μέτωπο, εγείρει σοβαρά ερωτήματα.
σχετικά άρθρα
Οι κινήσεις αυτές εμπεριέχουν σημαντικά βραχυπρόθεσμα και μεσοπρόθεσμα ρίσκα για τη ρωσική πλευρά, με ελάχιστα προφανή οφέλη. Η ανάληψη ενός τέτοιου γεωπολιτικού ρίσκου, εν μέσω μιας εξαντλητικής πολεμικής σύγκρουσης, οδηγεί στο συμπέρασμα ότι τα πραγματικά κίνητρα πίσω από τη στρατηγική του Κρεμλίνου υπερβαίνουν τις διμερείς ρωσο-ιαπωνικές σχέσεις. Στην πραγματικότητα, το νησιωτικό αυτό σύμπλεγμα αποτελεί μια από τις πιο διαφιλονικούμενες περιοχές του πλανήτη, λειτουργώντας ως ρυθμιστής για την κυριαρχία στον Ειρηνικό και τις παγκόσμιες θαλάσσιες εμπορικές διαδρομές.
Το ιστορικό ρήγμα και η σοβιετική προέλαση στον Ειρηνικό
Για να γίνει κατανοητή η σημερινή κλιμάκωση, απαιτείται μια αναδρομή στις ρίζες της σύγκρουσης, οι οποίες εντοπίζονται στο τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Η διαμάχη είναι τόσο βαθιά, που ουσιαστικά εμπόδισε τη Σοβιετική Ένωση και την Ιαπωνία να υπογράψουν ποτέ μια επίσημη συνθήκη ειρήνης, ένα εντυπωσιακό ιστορικό παράδοξο που παραμένει ενεργό μέχρι σήμερα. Παρά τις δεκαετίες διαφωνιών, οι δύο πλευρές είχαν βρει μια άτυπη φόρμουλα συνύπαρξης, καταλήγοντας σε μια συμφωνία διαφωνίας που απέτρεπε την κλιμάκωση.
Η ρίζα του προβλήματος βασίζεται σε αυτό που το Τόκιο θεωρεί ιστορική προδοσία. Προς το τέλος του πολέμου, παρά το υπάρχον σύμφωνο μη επίθεσης μεταξύ Μόσχας και Τόκιο, οι σοβιετικές δυνάμεις εκμεταλλεύτηκαν την αμερικανική προέλαση και την αδυναμία της ιαπωνικής άμυνας, καταλαμβάνοντας τις Κουρίλες νήσους. Οι Ιάπωνες, αντιμέτωποι με την απειλή της σοβιετικής επέκτασης, επέλεξαν τη συνθηκολόγηση με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Ενώ οι αμερικανικές δυνάμεις αποχώρησαν σταδιακά από τα ιαπωνικά εδάφη, η Σοβιετική Ένωση διατήρησε τα κατεχόμενα νησιά ως λάφυρα πολέμου, εκτοπίζοντας δεκάδες χιλιάδες Ιάπωνες κατοίκους. Αυτή η διαφορά στην προσέγγιση εξηγεί τη βαθιά καχυποψία του Τόκιο απέναντι σε κάθε ρωσική δραστηριότητα στην περιοχή.
Η πρόσφατη κλιμάκωση και το διπλωματικό αδιέξοδο με το Τόκιο
Μέχρι πρόσφατα, το ζήτημα παρέμενε διπλωματικά «ανοιχτό». Ωστόσο, ο Βλαντιμίρ Πούτιν αποφάσισε να ανατρέψει το status quo, προβαίνοντας ίσως στις πιο προκλητικές δηλώσεις στην ιστορία της εδαφικής διαμάχης. Αντιμετωπίζοντας το ζήτημα ως οριστικά λήξαν, το Κρεμλίνο δήλωσε ότι η ρωσική κυριαρχία επί των νήσων είναι αδιαμφισβήτητη και πως οποιαδήποτε ιαπωνική διεκδίκηση ισοδυναμεί με αξίωση επί ρωσικού εδάφους.
Αυτή η ρητορική προκάλεσε άμεσα την έντονη αντίδραση της ιαπωνικής κυβέρνησης. Το διπλωματικό επεισόδιο που ακολούθησε ήταν οξύ: το Τόκιο κάλεσε τον Ρώσο πρέσβη για αυστηρές συστάσεις, με τη Μόσχα να απαντά με την ίδια ακριβώς κίνηση προς τον Ιάπωνα ομόλογό του. Για το Τόκιο, η αδιάλλακτη στάση στο ζήτημα των Κουρίλων δεν αφορά μόνο την επιστροφή των εδαφών, αλλά αποτελεί κυρίως μια σαφή δήλωση κατά του ρωσικού επεκτατισμού. Η ιαπωνική διπλωματία γνωρίζει από ιστορική εμπειρία ότι η παραμικρή υποχώρηση απέναντι σε τακτικές αναθεωρητισμού ανοίγει την όρεξη για περαιτέρω παραβιάσεις του διεθνούς δικαίου. Οι δηλώσεις και η πρόσφατη επίσκεψη Πούτιν στις Κουρίλες εκλαμβάνονται, συνεπώς, ως σαφή προειδοποιητικά σημάδια.
Η στρατηγική και ναυτιλιακή σημασία του νησιωτικού συμπλέγματος
Πέρα από το συμβολικό και ιστορικό βάρος, οι Κουρίλες νήσοι διαθέτουν τεράστια σύγχρονη γεωστρατηγική αξία. Το σύμπλεγμα σχηματίζει μια εκτεταμένη αλυσίδα που προστατεύει την πρόσβαση σε ολόκληρη τη ρωσική ακτογραμμή του Ειρηνικού. Εκεί βρίσκεται η βάση του πυρηνικού στόλου της Μόσχας, καθιστώντας τον έλεγχο των νήσων ζήτημα ζωτικής εθνικής ασφάλειας. Η Ρωσία θεωρεί ιστορικά ότι η απώλεια των Κουρίλων θα την καθιστούσε ευάλωτη απέναντι στον αμερικανικό στόλο ή στην Κίνα.
Ακόμη πιο κρίσιμα, ωστόσο, είναι τα τέσσερα νοτιότερα νησιά –αυτά ακριβώς που διεκδικεί η Ιαπωνία. Πρόκειται για τα μοναδικά σημεία που παραμένουν απαλλαγμένα από πάγους καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους, εξασφαλίζοντας σταθερή ναυτιλιακή διέλευση από και προς τις ανατολικές ακτές της Ρωσίας. Παράλληλα, η περιοχή είναι πλούσια σε φυσικούς πόρους και αλιεύματα, αν και η Μόσχα έχει κατά καιρούς παραχωρήσει γενναιόδωρα αλιευτικά δικαιώματα στο Τόκιο, αποδεικνύοντας ότι ο βασικός στόχος παραμένει ο γεωστρατηγικός έλεγχος και όχι η οικονομική εκμετάλλευση καθαυτή. Το ερώτημα λοιπόν παραμένει: αφού ο ρωσικός έλεγχος δεν απειλείται άμεσα από την Ιαπωνία, γιατί ο Πούτιν αναζωπυρώνει την κρίση τώρα;
Ο ρόλος της Κίνας και οι αθόρυβες ρωσικές παραχωρήσεις
Για να απαντηθεί το παραπάνω ερώτημα, οφείλουμε να διευρύνουμε το αναλυτικό κάδρο, εντάσσοντας τον παράγοντα Κίνα. Καθώς ο πόλεμος στην Ουκρανία παρατείνεται, η οικονομική και διπλωματική εξάρτηση της Ρωσίας από το Πεκίνο γιγαντώνεται. Σε αυτό το πλαίσιο, η Μόσχα έχει αρχίσει να προβαίνει σε τεράστιες παραχωρήσεις προς την Κίνα, τις οποίες απέφευγε πεισματικά επί δεκαετίες. Οι υποχωρήσεις αυτές σχετίζονται άμεσα με τις Κουρίλες νήσους, εξυπηρετώντας μακροπρόθεσμα κινεζικά –και όχι ρωσικά– στρατηγικά συμφέροντα.
Ενδεικτικό παράδειγμα αποτελεί η ενεργειακή συνεργασία. Ενώ η Ρωσία πιέζει απεγνωσμένα για την κατασκευή του αγωγού φυσικού αερίου «Power of Siberia 2», το Πεκίνο κωλυσιεργεί, εκβιάζοντας για εξαιρετικά χαμηλές τιμές αγοράς. Την ίδια στιγμή, όμως, προχωρούν αθόρυβα κοινά έργα υποδομών και εμβάθυνσης ποταμών στη ρωσική Άπω Ανατολή. Τα έργα αυτά, που διασχίζουν περιοχές υπό ρωσικό έλεγχο αλλά ιστορικού κινεζικού ενδιαφέροντος, ενώνουν τα κινεζικά ποτάμια συστήματα με τον Ειρηνικό Ωκεανό. Η Ρωσία, λόγω της διεθνούς της απομόνωσης, έχει πλέον μετατραπεί σε πρόθυμο εκτελεστή των κινεζικών σχεδιασμών στην περιοχή.
Η ναυτική στρατηγική του Πεκίνου και η παράκαμψη των στενών
Τα παραπάνω έργα υποδομής καταλήγουν στην ανατολική ρωσική ακτή, ακριβώς στην περιοχή όπου, για να βγει κανείς στην ανοιχτή θάλασσα, πρέπει να περάσει μέσα από τις Κουρίλες νήσους. Για την παγκόσμια εφοδιαστική αλυσίδα και τη ναυτική στρατηγική της Κίνας, αυτή η εξέλιξη είναι κομβικής σημασίας. Το Πεκίνο αποκτά μια πολύτιμη εναλλακτική πρόσβαση στον Ειρηνικό, παρακάμπτοντας τα παραδοσιακά «σημεία πνιγμού» (chokepoints) όπως το νησιωτικό τόξο της Ταϊβάν και, το κυριότερο, τα Στενά της Μαλάκα.
Η δυνατότητα ανεμπόδιστης διελεύσεως εμπορικών και, δυνητικά, πολεμικών πλοίων μέσα από έναν ασφαλή διάδρομο ελεγχόμενο από την «φιλική» Ρωσία, αλλάζει τα δεδομένα στο διεθνές εμπόριο. Με αυτή τη λογική, οι προκλήσεις του Πούτιν προς την Ιαπωνία αποκτούν νόημα. Το Κρεμλίνο λειτουργεί ουσιαστικά ως εντολοδόχος του Πεκίνου, εξασφαλίζοντας μέσω τεχνητών κρίσεων ότι η θαλάσσια αυτή οδός παραμένει αδιαπραγμάτευτα υπό ρωσο-κινεζικό έλεγχο, προστατεύοντας τα εμπορικά συμφέροντα της Κίνας στην περίπτωση που μια ανάφλεξη στην Ταϊβάν αποκλείσει τις νότιες διαδρομές.
Το γεωπολιτικό ρίσκο της Μόσχας και η πιθανή αντίδραση της Ιαπωνίας
Αυτή η προσέγγιση, ωστόσο, αποτελεί ένα τεράστιο ρίσκο για τη Μόσχα. Η πρόκληση του Τόκιο ενδέχεται να λειτουργήσει ως μπούμερανγκ για τις ρωσικές δυνάμεις στην Ουκρανία. Η Ιαπωνία, η οποία πρόσφατα αναθεώρησε τη νομοθεσία της επιτρέποντας υπό προϋποθέσεις τις εξαγωγές οπλισμού, παρακολουθεί με μεγάλη ανησυχία την αύξηση της ρωσικής επιθετικότητας. Η ιαπωνική ηγεσία αντιλαμβάνεται πλήρως ότι μια αποδυνάμωση της Ρωσίας στο ευρωπαϊκό μέτωπο μεταφράζεται άμεσα σε μειωμένη απειλή στον Ειρηνικό.
Υπό το πρίσμα των ρωσικών προκλήσεων στις Κουρίλες, είναι πολύ πιθανό το Τόκιο να εντείνει την υποστήριξή του προς το Κίεβο. Αναζητώντας νομικά «παράθυρα», η Ιαπωνία θα μπορούσε να αποστείλει κρίσιμο αμυντικό εξοπλισμό στην Ουκρανία –μέσω τρίτων χωρών– ή να ενισχύσει την ουκρανική αεράμυνα, όπως για παράδειγμα με πυραύλους Patriot, καλύπτοντας ένα από τα μεγαλύτερα τρωτά σημεία του Κιέβου.
Συμπερασματικά, η Μόσχα εγκλωβίζεται σε ένα γεωπολιτικό δίλημμα: αναγκάζεται να προκαλέσει την Ιαπωνία για να εξυπηρετήσει τις απαιτήσεις του Κινέζου χρηματοδότη της, κινδυνεύοντας όμως να ανοίξει έναν έμμεσο δίαυλο ιαπωνικής στρατιωτικής συνδρομής προς την Ουκρανία. Η διεθνής κοινότητα παρακολουθεί στενά, καθώς το διπλωματικό πόκερ στις Κουρίλες νήσους αποδεικνύει ότι οι τεκτονικές πλάκες της παγκόσμιας ισχύος δεν μετατοπίζονται μόνο στα χαρακώματα της Ευρώπης, αλλά και στα παγωμένα, στρατηγικά ύδατα του Ειρηνικού. Το επόμενο βήμα ανήκει στο Τόκιο, το οποίο, διαβάζοντας σωστά τις αδυναμίες της Μόσχας, καλείται να αποφασίσει αν θα αυξήσει το κόστος για τις ρωσικές γεωπολιτικές αστοχίες.
