Οι αμερικανικές εισβολές σε Αφγανιστάν και Ιράκ το 2001 και το 2003 ανέδειξαν τους κινδύνους των πολέμων «αλλαγής καθεστώτος». Ωστόσο, σε σύγκριση με τη σημερινή επίθεση ΗΠΑ και Ισραήλ κατά του Ιράν, εκείνες οι επιχειρήσεις έμοιαζαν σχολαστικά σχεδιασμένες.
σχετικά άρθρα
Τότε, οι Ηνωμένες Πολιτείες και οι σύμμαχοί τους ήταν έτοιμοι να αναπτύξουν χερσαίες δυνάμεις, πρώτα για να ανατρέψουν τις κυβερνήσεις και στη συνέχεια για να αποκαταστήσουν την τάξη και να επιβλέψουν τη μετάβαση σε νέο πολιτικό σύστημα, καταγράφουν οι FT. Η εμπειρία των πολέμων αυτών – το κόστος σε αμερικανικές ζωές και η αποτυχία της ανοικοδόμησης κρατών – φαίνεται ότι έπεισε τον πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ πως θα ήταν λάθος να στείλει αμερικανικά στρατεύματα στο ιρανικό έδαφος.
Αυτό, όμως, σημαίνει ότι η Ουάσιγκτον έχει πλέον δεσμευτεί σε μια διαδικασία χωρίς ουσιαστικό προηγούμενο: την επιδίωξη αλλαγής καθεστώτος μέσω αεροπορικής ισχύος και μόνο.
Η εξόντωση του Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ και σειράς κορυφαίων στρατιωτικών και πολιτικών στελεχών του Ιράν από την πρώτη ημέρα του πολέμου άφησε το καθεστώς σε κατάσταση σοκ. Δεν απαντά, όμως, στο κρίσιμο ερώτημα για το τι ακολουθεί.
«Καταθέστε τα όπλα», ήταν το μήνυμα του Τραμπ προς τους Φρουρούς της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC). «Πάρτε τον έλεγχο της κυβέρνησής σας», ήταν η προτροπή του προς τον ιρανικό λαό. Οι παραινέσεις αυτές στερούνται συγκεκριμένου σχεδίου. Οι IRGC δέχονται σφοδρούς αεροπορικούς βομβαρδισμούς. Ακόμη κι αν αποφάσιζαν να εγκαταλείψουν τα όπλα, δεν υπάρχει σαφής εναλλακτική αρχή ή δύναμη εντός Ιράν στην οποία θα μπορούσαν να τα παραδώσουν.
Αντίστοιχα, οι Ιρανοί που έχουν διαμαρτυρηθεί κατά του ισλαμικού καθεστώτος ενδέχεται να αναρωτιούνται πώς ακριβώς καλούνται να «αναλάβουν» την εξουσία. Ο Τραμπ διαβεβαίωσε ότι «όταν τελειώσουμε… θα είναι δικό σας να το πάρετε». Ωστόσο, η υπόθεση ότι η αποκεφαλιστική επίθεση κατά της ηγεσίας και η καταστροφή της στρατιωτικής ισχύος του καθεστώτος θα οδηγήσουν αυθόρμητα σε μια οργανική πολιτική μετάβαση, χωρίς περαιτέρω αμερικανική εμπλοκή, δεν στηρίζεται σε σαφή προηγούμενα.
Ο Ισραηλινός πρωθυπουργός Μπενιαμίν Νετανιάχου έχει επίσης απευθύνει επανειλημμένες εκκλήσεις στον ιρανικό λαό να ανατρέψει την κυβέρνησή του. Ωστόσο, το Ισραήλ εστιάζει πρωτίστως στην εξουδετέρωση ενός αντιπάλου που θεωρεί υπαρξιακή απειλή, λόγω της στήριξης της Τεχεράνης προς τη Χαμάς και τη Χεζμπολάχ. Για την ισραηλινή κυβέρνηση, η παρούσα συγκυρία συνιστά ιστορική ευκαιρία αποδυνάμωσης του βασικού της εχθρού. Είναι επίσης εξαιρετικά απίθανο να αναπτυχθούν ισραηλινά στρατεύματα στο ιρανικό έδαφος, γεγονός που σημαίνει ότι άλλοι θα κληθούν να διαχειριστούν τις συνέπειες ενός ενδεχόμενου χάους.
Οι στρατηγικοί υπολογισμοί για τα κράτη του Κόλπου και τις ΗΠΑ είναι πιο σύνθετοι. Η Σαουδική Αραβία, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, το Κατάρ και το Μπαχρέιν έχουν οικοδομήσει την εικόνα ασφαλών επενδυτικών και οικονομικών κέντρων. Ωστόσο, έχουν δεχθεί ή βρεθεί στο στόχαστρο ιρανικών πυραύλων. Αν η σύγκρουση λήξει γρήγορα ή αν το Ιράν εξαντλήσει τα αποθέματά του σε πυραύλους και drones, οι χώρες αυτές ενδέχεται να αντιμετωπίσουν την κρίση ως παροδικό επεισόδιο. Αν όμως η σύγκρουση παραταθεί, το καθεστώς «ασφαλούς καταφυγίου» τους κινδυνεύει να διαβρωθεί.
Τα τελευταία χρόνια, στη Μέση Ανατολή συνυπήρχαν δύο διαφορετικές πραγματικότητες: χώρες όπως η Συρία, η Λιβύη και ο Λίβανος βυθίζονταν σε συγκρούσεις, ενώ τα κράτη του Κόλπου γνώριζαν οικονομική άνθηση. Η κυβέρνηση Τραμπ επιδίωξε να επεκτείνει το μοντέλο σταθερότητας και ευημερίας του Κόλπου στην ευρύτερη περιοχή, με τη διπλωματική εξομάλυνση σχέσεων με το Ισραήλ ως βασικό άξονα. Ο κίνδυνος πλέον είναι η αντίστροφη πορεία: η βία και η αστάθεια να διαχυθούν προς τα εύπορα και σταθερά κράτη.
Για τις Ηνωμένες Πολιτείες, οι κίνδυνοι είναι επίσης υψηλοί. Ο Τραμπ δεν έχει δείξει διάθεση για μακροχρόνια σύγκρουση. Ωστόσο, αν οι σύμμαχοι του Κόλπου απειληθούν σοβαρά ή αν το Ιράν βυθιστεί σε παρατεταμένο χάος, η Ουάσιγκτον θα βρεθεί υπό πίεση να αυξήσει την εμπλοκή της. Ήδη ο Αμερικανός πρόεδρος έχει προειδοποιήσει για χρήση «δύναμης που δεν έχει ξαναφανεί», σε περίπτωση συνέχισης των ιρανικών αντιποίνων.
Στο εσωτερικό των ΗΠΑ, το πολιτικό ρίσκο είναι σημαντικό. Μετά τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου, η αμερικανική κοινή γνώμη στήριξε συντριπτικά τους πολέμους στο Αφγανιστάν και στο Ιράκ, με ποσοστά υποστήριξης που έφτασαν περίπου το 90% και το 70% αντίστοιχα. Σήμερα, η εικόνα είναι διαφορετική. Δημοσκόπηση της YouGov κατέγραψε μόλις 27% υποστήριξη στη χρήση στρατιωτικής βίας κατά του Ιράν, ενώ Δημοκρατικοί αλλά και ορισμένοι Ρεπουμπλικανοί του κινήματος Maga ασκούν έντονη κριτική.
Η αμερικανική κοινωνία φαίνεται να έχει αντλήσει διδάγματα από το Ιράκ και το Αφγανιστάν – ακόμη κι αν η πολιτική ηγεσία επιλέγει μια νέα, αχαρτογράφητη στρατηγική, όπου η «αλλαγή καθεστώτος» επιχειρείται από τον αέρα, χωρίς σαφή εικόνα για το τι θα προκύψει στο έδαφος.
