Υπάρχει ένα συγκεκριμένο «playbook» για την πτώση των αυτοκρατοριών. Έχει χρησιμοποιηθεί στο παρελθόν και χρησιμοποιείται ξανά αυτή τη στιγμή. Το πραγματικά ανησυχητικό είναι ότι οι άνθρωποι που ζουν μέσα σε αυτές τις αυτοκρατορίες, εκείνοι που βιώνουν την παρακμή, σχεδόν ποτέ δεν την αναγνωρίζουν όσο συμβαίνει. Είναι πολύ κοντά στα γεγονότα, πολύ βολεμένοι με το δικό τους μεγαλείο και πεπεισμένοι ότι ό,τι τους έκανε ισχυρούς στην αρχή, θα συνεχίσει να λειτουργεί για πάντα.
σχετικά άρθρα
Τον 17ο αιώνα, ένα μικρό έθνος στην άκρη της βορειοδυτικής Ευρώπης έκανε κάτι που δεν είχε ξαναγίνει: εφηύρε τον σύγχρονο καπιταλισμό. Η Ολλανδική Δημοκρατία δημιούργησε το χρηματιστήριο, τις ανώνυμες εταιρείες, την έννοια της κεντρικής τράπεζας και το πρώτο παγκόσμιο αποθεματικό νόμισμα. Στην κορύφωσή της, διαχειριζόταν πάνω από το ένα τρίτο του παγκόσμιου εμπορίου με πληθυσμό μικρότερο από δύο εκατομμύρια ανθρώπους. Σήμερα, βλέπουμε τις ΗΠΑ να ακολουθούν μια τροχιά που μοιάζει λιγότερο με σύμπτωση και περισσότερο με δομική αντιγραφή.
Η διάβρωση αντί της καταστροφής
Οι αυτοκρατορίες δεν καταρρέουν ποτέ μονομιάς. Διαβρώνονται. Η σήψη εμφανίζεται πρώτα στις άκρες: μικροί συμβιβασμοί, μικρές ήττες, η αργή άμβλυνση του ανταγωνιστικού ενστίκτου, τα συσσωρευμένα χρέη και η διεύρυνση των ανισοτήτων. Στο τέλος, εμφανίζεται μια πολιτική τάξη που ενδιαφέρεται περισσότερο για την προστασία του πλούτου του χθες παρά για την οικοδόμηση του αύριο.
Η ολλανδική πτώση δεν ήταν μια ξαφνική καταστροφή, αλλά η κορύφωση αποφάσεων ενός αιώνα που η κάθε μία φαινόταν λογική μεμονωμένα. Για εμάς στην Ελλάδα, που έχουμε βιώσει τι σημαίνει δημοσιονομική ασφυξία και θεσμική δυσλειτουργία, οι παραλληλισμοί είναι παραπάνω από διδακτικοί. Το γκίλντερ πέθανε από τα πολεμικά χρέη και την θεσμική υπερέκταση. Το δολάριο σήμερα βλέπει το μερίδιό του στα παγκόσμια αποθέματα να πέφτει από το 70% στις αρχές του 2000 στο 58% και συνεχίζει να διολισθαίνει.
Η γέννηση του πρώτου κολοσσού
Για να καταλάβουμε τι χάνεται, πρέπει να καταλάβουμε τι χτίστηκε. Το 1602, η VOC (Ολλανδική Εταιρεία Ανατολικών Ινδιών) συγχώνευσε επτά ανταγωνιστικές εταιρείες σε μία οντότητα με κρατική χάρτα. Δεν ήταν απλώς μια εταιρεία· ήταν ένα κράτος εν κράτει. Είχε το δικαίωμα να υπογράφει συνθήκες, να κηρύσσει πολέμους, να διατηρεί στρατό και να κόβει νόμισμα.
Η πραγματική καινοτομία όμως ήταν η έκδοση μετοχών στο κοινό. Για πρώτη φορά, απλοί πολίτες –έμποροι, τεχνίτες, ακόμη και χήρες– μπορούσαν να επενδύσουν σε μια παγκόσμια εμπορική αυτοκρατορία. Η VOC εφηύρε τη σύγχρονη εταιρεία και την κεφαλαιαγορά ταυτόχρονα. Στο απόγειό της, η αξία της υπολογίζεται σε 7,9 τρισεκατομμύρια δολάρια σε σημερινές τιμές, ξεπερνώντας τη συνολική αξία όλων των εταιρειών του S&P 500 μαζί.
Το αποθεματικό νόμισμα ως γλώσσα
Το ολλανδικό γκίλντερ έγινε το πρώτο de facto παγκόσμιο αποθεματικό νόμισμα. Η Τράπεζα του Άμστερνταμ, που ιδρύθηκε το 1609, προσέφερε σταθερότητα σε έναν κόσμο χάους. Αν ήσουν έμπορος στη Γένοβα και έκανες δουλειές με το Λονδίνο, δεν χρησιμοποιούσες ιταλικά ή αγγλικά νομίσματα· χρησιμοποιούσες γκίλντερ.
Το Άμστερνταμ ήταν η οικονομική πρωτεύουσα του κόσμου και το γκίλντερ η οικονομική του γλώσσα. Αυτό το σύστημα, βασισμένο σε μια μονοπωλιακή εταιρεία, δημόσιες επενδύσεις και ένα σταθερό νόμισμα, λειτούργησε άψογα για το μεγαλύτερο μέρος του 17ου αιώνα. Οι ολλανδικές επιστήμες, οι τέχνες με τον Ρέμπραντ και τον Βερμέερ, και η φιλοσοφία του Σπινόζα, όλα χρηματοδοτήθηκαν από αυτόν τον κύκλο πλούτου.
Όταν η ευημερία γίνεται παγίδα
Η επιτυχία, όμως, αποδείχθηκε η δική της παγίδα. Οι ίδιες δυναμικές που δημιούργησαν τη Χρυσή Εποχή δημιούργησαν και τις συνθήκες της καταστροφής της. Η οικονομική πολυπλοκότητα επέτρεψε την απόκρυψη της θεσμικής σήψης για δεκαετίες. Η VOC, από μια ευέλικτη επιχειρηματική οντότητα, μετατράπηκε σε έναν γραφειοκρατικό γίγαντα που ήταν αδύνατο να κυβερνηθεί έντιμα.
Στις αρχές του 1700, η διαφθορά στην Ασία έγινε δομική. Οι αξιωματούχοι της εταιρείας στην Μπατάβια (σημερινή Τζακάρτα) δημιούργησαν ένα παράλληλο σύστημα εκβιασμών και προσωπικού πλουτισμού. Όταν η διαφθορά γίνεται δομική, δεν κλέβει μόνο χρήματα· καταστρέφει την πληροφορία. Η διοίκηση στο Άμστερνταμ λάμβανε παραποιημένα οικονομικά στοιχεία και συνέχιζε να πληρώνει μερίσματα δανειζόμενη κεφάλαια, ενώ η εταιρεία ήταν ουσιαστικά χρεοκοπημένη.
Η χρηματοπιστωτική στροφή
Ενώ η VOC σάπιζε εσωτερικά, η ολλανδική οικονομία υπέστη μια άλλη κρίσιμη αλλαγή: τη μετατόπιση από τις παραγωγικές επενδύσεις στη χρηματοπιστωτική κερδοσκοπία. Οι πλούσιοι Ολλανδοί επενδυτές άρχισαν να τοποθετούν τα κεφάλαιά τους σε βρετανικά κρατικά ομόλογα αντί για την εγχώρια βιομηχανία.
Αυτό ήταν ορθολογικό σε ατομικό επίπεδο, αλλά συλλογικά σήμαινε ότι οι Ολλανδοί χρηματοδοτούσαν τον μελλοντικό τους αντικαταστάτη. Η Βρετανία βρισκόταν στην αρχή της Βιομηχανικής Επανάστασης και οι Ολλανδοί της παρείχαν τα καύσιμα. Είναι μια εικόνα που θυμίζει έντονα τη σημερινή αποβιομηχάνιση της Δύσης προς όφελος αναδυόμενων δυνάμεων που προσφέρουν υψηλότερες βραχυπρόθεσμες αποδόσεις.
Η μοιραία σύγκρουση
Η χαριστική βολή ήρθε από τους πολέμους. Ο Τέταρτος Αγγλο-Ολλανδικός Πόλεμος (1780-1784) δεν ήταν μια τυχαία σύγκρουση. Ξεκίνησε επειδή οι Ολλανδοί, αναζητώντας κέρδος, υποστήριξαν κρυφά την Αμερικανική Επανάσταση, προμηθεύοντας τους επαναστάτες με όπλα μέσω της Καραϊβικής.
Η Βρετανία δεν επεδίωξε να κατακτήσει την Ολλανδία, αλλά να την στραγγαλίσει οικονομικά. Μέσα σε λίγες εβδομάδες, κατέλαβαν πάνω από 200 εμπορικά πλοία. Τα έσοδα της VOC σταμάτησαν, η Τράπεζα του Άμστερνταμ αναγκάστηκε να τυπώσει νόμισμα χωρίς αντίκρισμα και η εμπιστοσύνη στο γκίλντερ εξατμίστηκε. Η ιστορία μας διδάσκει ότι το κύρος ενός νομίσματος χτίζεται σε έναν αιώνα και καταστρέφεται σε μήνες.
Το δολάριο στην εντατική;
Σήμερα, ο Ray Dalio και άλλοι αναλυτές επισημαίνουν ότι οι ΗΠΑ δείχνουν όλα τα συμπτώματα: το χρέος έχει φτάσει σε επίπεδα ρεκόρ (πάνω από 37 τρισεκατομμύρια δολάρια), η εκπαιδευτική ποιότητα φθίνει και ο πολιτικός κατακερματισμός παραλύει τη λήψη αποφάσεων.
Η «εργαλειοποίηση» του δολαρίου μέσω κυρώσεων (όπως ο αποκλεισμός της Ρωσίας από το Swift) επιτάχυνε την αποδολαριοποίηση. Χώρες όπως η Κίνα, η Ρωσία και η Σαουδική Αραβία αναζητούν ήδη εναλλακτικές. Όπως το γκίλντερ δεν κατέρρευσε επειδή κάποιος του επιτέθηκε μια συγκεκριμένη μέρα, έτσι και το δολάριο χάνει την κυριαρχία του επειδή ο κόσμος παύει να το θεωρεί «ασφαλές καταφύγιο».
Συμπεράσματα για το σήμερα
Η ολλανδική ιστορία δεν είναι προφητεία, είναι προειδοποίηση. Η ισχύς ενός αποθεματικού νομίσματος είναι η συνέπεια της ισχύος, όχι η αιτία της. Αν η παραγωγική βάση ατονήσει και η πολιτική συνοχή χαθεί, κανένα νόμισμα δεν μπορεί να επιβληθεί με το ζόρι.
Στην Ελλάδα, έχουμε μάθει με τον σκληρό τρόπο ότι η ιστορία δεν κάνει εκπτώσεις. Η μετάβαση από τη μονοπολική κυριαρχία σε έναν πολυπολικό κόσμο θα είναι επώδυνη. Το ερώτημα δεν είναι αν οι ΗΠΑ θα υποχωρήσουν, αλλά αν η υποχώρηση αυτή θα είναι ομαλή –όπως της Βρετανίας– ή χαοτική, αφήνοντας πίσω της ένα κενό ισχύος που θα κληθούμε να διαχειριστούμε όλοι μας.
