ίτε το πιστεύετε είτε όχι, το επόμενο μεγάλο οικονομικό σοκ έχει ήδη ξεκινήσει, αλλά τα κεντρικά δελτία ειδήσεων σπάνια λένε ολόκληρη την αλήθεια. Αναφέρομαι, φυσικά, στην κλιμάκωση της έντασης στη Μέση Ανατολή, με επίκεντρο το Ιράν, και την αλυσιδωτή οικονομική αντίδραση που ήδη πυροδοτεί. Ακόμη και αν η κατάσταση στο στρατιωτικό πεδίο φαίνεται κατά διαστήματα να εξομαλύνεται, οι πραγματικές οικονομικές συνέπειες δεν έχουν χτυπήσει ακόμη με πλήρη σφοδρότητα τον μέσο πολίτη.
σχετικά άρθρα
Όταν αυτό συμβεί, η πίεση στα οικονομικά των νοικοκυριών θα είναι ασφυκτική και οι περισσότεροι δεν θα το δουν να έρχεται παρά μόνο όταν θα είναι πλέον αργά. Είναι κρίσιμο να κατανοήσουμε τι ακριβώς συμβαίνει κάτω από την επιφάνεια, να αναλύσουμε τις άμεσες επιπτώσεις στην καθημερινότητά μας και να δούμε πώς μπορούμε να προστατευτούμε από την καταιγίδα που πλησιάζει. Έχετε παρατηρήσει ότι οι τίτλοι των ειδήσεων φαίνονται συχνά αντιφατικοί; Είναι λες και η συνεχή ροή πληροφοριών λειτουργεί περισσότερο ως θόρυβος παρά ως ενημέρωση, εμποδίζοντάς μας να συνδέσουμε τα κομμάτια του παζλ. Ας ξεκαθαρίσουμε το τοπίο.
Δεξαμενόπλοιο στο Στενό του Ορμούζ, όπου ο πόλεμος στο Ιράν έχει διαταράξει τις θαλάσσιες μεταφορές και αυξήσει το κόστος ενέργειας.
Τα Στενά του Ορμούζ και ο «Αόρατος» Φόρος
Όταν οι συγκρούσεις κορυφώθηκαν και είδαμε εκατοντάδες πλήγματα να ανταλλάσσονται, η κίνηση που πραγματικά ταρακούνησε την παγκόσμια οικονομία ήταν ο κίνδυνος κλεισίματος του Στενού του Ορμούζ. Φανταστείτε το σαν τον μοναδικό αυτοκινητόδρομο από τον οποίο πρέπει να περάσει το 20% του παγκόσμιου πετρελαίου καθημερινά, χωρίς καμία απολύτως εναλλακτική διαδρομή. Μέσα σε λίγες μόνο εβδομάδες από την έναρξη της κρίσης, οι τιμές του πετρελαίου εκτοξεύτηκαν από τα περίπου 61 δολάρια ανά βαρέλι, αγγίζοντας σχεδόν τα διπλάσια. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο απότομη άνοδος των τελευταίων 40 ετών.
Παρόλο που μετέπειτα πολιτικές παρεμβάσεις ή προσωρινές εκεχειρίες έφεραν μια πρόσκαιρη ανακούφιση στις αγορές, η αβεβαιότητα παραμένει. Η παγκόσμια ναυτιλία—και εδώ η ελληνική πλοιοκτησία έχει πρωταγωνιστικό ρόλο και γνώση του κινδύνου—εξακολουθεί να αντιμετωπίζει τη διαδρομή με τεράστια επιφύλαξη, καθώς η απειλή παραμένει ασύμμετρη. Αλλά το ζήτημα δεν είναι στρατιωτικό· είναι βαθιά οικονομικό. Το σοκ έχει ήδη διοχετευτεί στο σύστημα. Η μεγαλύτερη πλάνη αυτή τη στιγμή είναι η πεποίθηση ότι, επειδή τα όπλα σίγησαν, οι λογαριασμοί ρεύματος, οι τιμές των τροφίμων και τα κόστη μεταφοράς θα μειωθούν άμεσα. Το πετρέλαιο είναι το αόρατο συστατικό σε ό,τι αγοράζουμε. Κάθε προϊόν στα ράφια των ελληνικών σούπερ μάρκετ έχει καλλιεργηθεί, επεξεργαστεί, συσκευαστεί και μεταφερθεί με ενέργεια. Όταν αυτό το κόστος ανεβαίνει, η αύξηση μετακυλίεται βήμα-βήμα, μέχρι να καταλήξει στην απόδειξη του ταμείου μας.
Η Συμπίεση της Αγοράς και ο Κίνδυνος για την Εργασία
Αν η τρέχουσα οικονομική σας κατάσταση δεν είναι απολύτως σταθερή, το επόμενο διάστημα απαιτεί εξαιρετική προσοχή, διότι η ασφάλεια του εισοδήματός σας μπορεί να είναι πιο εύθραυστη απ’ όσο νομίζετε. Όταν οι λογαριασμοί αυξάνονται, η κατανάλωση μειώνεται. Αυτό δημιουργεί μια εξίσωση που αναπόφευκτα κάπου πρέπει να σπάσει.
Οι επιχειρήσεις, από τις μεγάλες βιομηχανίες μέχρι τις μικρομεσαίες ελληνικές επιχειρήσεις, πιέζονται από δύο πλευρές ταυτόχρονα. Από τη μία, βλέπουν τα λειτουργικά τους έξοδα (μεταφορικά, ρεύμα, πρώτες ύλες) να εκτοξεύονται. Από την άλλη, βλέπουν τους καταναλωτές να περιορίζουν τις αγορές τους. Βρίσκονται, δηλαδή, στη μέση μιας οικονομικής μέγγενης. Όταν συμβαίνει αυτό, οι αποφάσεις είναι γρήγορες και σκληρές. Ξεκινά με πάγωμα προσλήψεων, περικοπή υπερωριών και, αν η κρίση βαθύνει, καταλήγει σε απολύσεις. Αν και η αγορά εργασίας μπορεί να φαίνεται ανθεκτική προσώρας, ιστορικά, τα ενεργειακά σοκ λειτουργούν ως επιταχυντές μιας ύφεσης που ίσως ήδη σιγόβραζε.
Η λύση για τον καθένα μας δεν είναι ο πανικός, αλλά η στρατηγική προετοιμασία. Αποφύγετε τις μεγάλες οικονομικές δεσμεύσεις θεωρώντας ότι «τα πράγματα θα φτιάξουν γρήγορα». Γίνετε πιο απαραίτητοι στον εργασιακό σας χώρο ή, ακόμη καλύτερα, εξερευνήστε εναλλακτικές πηγές εισοδήματος. Η ψηφιακή εποχή προσφέρει ευκαιρίες ανάπτυξης δεξιοτήτων που μπορούν να θωρακίσουν το πορτοφόλι σας, ανεξάρτητα από τις διαθέσεις του παραδοσιακού εργοδότη.
Το Τρύπιο Δίχτυ Ασφαλείας και η Κρίση του Χρέους
Η φυσική μας τάση, χτισμένη μέσα από τις απανωτές κρίσεις του 2008 αλλά και της πρόσφατης πανδημίας, είναι να πιστεύουμε ότι τελικά «κάποιος θα παρέμβει». Περιμένουμε από το κράτος ή τις κεντρικές τράπεζες να σώσουν την παρτίδα μοιράζοντας επιδόματα, κόβοντας τα επιτόκια ή τυπώνοντας χρήμα. Αυτή τη φορά, όμως, το δίχτυ ασφαλείας έχει τεράστιες τρύπες.
Σε μια κανονική κρίση, οι κεντρικές τράπεζες, όπως η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (ΕΚΤ) ή η αμερικανική Fed, μειώνουν τα επιτόκια για να κάνουν τον δανεισμό φθηνότερο, δίνοντας ανάσα στην αγορά. Όμως, δεν μπορείς να μειώσεις τα επιτόκια όταν ο πληθωρισμός καλπάζει, διότι ρίχνοντας φθηνό χρήμα στην αγορά, απλώς ρίχνεις λάδι στη φωτιά των ανατιμήσεων. Αντίστοιχα, δεν μπορείς απλώς να «τυπώσεις» χρήμα επ’ άπειρον. Οι ΗΠΑ, για παράδειγμα, κάθονται πάνω σε ένα χρέος 39 τρισεκατομμυρίων δολαρίων, ξοδεύοντας σχεδόν 1 τρισεκατομμύριο τον χρόνο μόνο για τόκους. Στην Ευρώπη και ιδιαίτερα στην Ελλάδα, παρότι τα δημοσιονομικά έχουν μαζευτεί, ο χώρος για ανεξέλεγκτες επιδοτήσεις είναι πλέον ανύπαρκτος χωρίς να διακινδυνεύσουμε νέες εθνικές περιπέτειες. Κάθε δολάριο ή ευρώ που πάει στην εξυπηρέτηση χρέους, αφαιρείται από την υγεία, την παιδεία και τις υποδομές. Οι κυβερνήσεις έχουν μείνει από “πολεμοφόδια”.
Το Φάντασμα του Στασιμοπληθωρισμού Επιστρέφει
Όταν συνδυάσουμε τις αυξανόμενες τιμές, τη συμπιεσμένη αγορά εργασίας και τις κυβερνήσεις με δεμένα χέρια, οδηγούμαστε σε ένα σενάριο που προκαλεί τρόμο στους οικονομολόγους: τον στασιμοπληθωρισμό (stagflation).
Φανταστείτε να ξυπνάτε ένα πρωί, να μαθαίνετε ότι η δουλειά σας κινδυνεύει λόγω περικοπών, και την ίδια μέρα ο λογαριασμός του ρεύματος να έρχεται αυξημένος κατά 30%. Σε μια τυπική ύφεση, η οικονομία συρρικνώνεται, αλλά τουλάχιστον οι τιμές πέφτουν λόγω μειωμένης ζήτησης. Στον στασιμοπληθωρισμό, η οικονομία παγώνει, αλλά οι τιμές συνεχίζουν να ανεβαίνουν. Είναι ο απόλυτος οικονομικός βάλτος: τα εργαλεία για να χτυπήσεις τον πληθωρισμό (αύξηση επιτοκίων) κάνουν την ύφεση χειρότερη, και τα εργαλεία για να βγεις από την ύφεση (παροχές, φθηνό χρήμα) κάνουν τον πληθωρισμό ανεξέλεγκτο. Κορυφαία μοντέλα πρόβλεψης, βασισμένα σε δεκαετίες οικονομικών δεδομένων, δείχνουν τις πιθανότητες μιας τέτοιας παγκόσμιας ύφεσης να βρίσκονται σε οριακό σημείο, και αυτό πριν καν υπολογιστεί πλήρως το σοκ από το Ιράν.
Όσοι επιβίωσαν οικονομικά από την αντίστοιχη κρίση της δεκαετίας του ’70, το έκαναν εστιάζοντας σε πραγματικά περιουσιακά στοιχεία που διατηρούν την αξία τους, αποφεύγοντας την απόλυτη εξάρτηση από τα μετρητά που τα τρώει ο πληθωρισμός ή τις υπερβολικά ρισκαδόρικες μετοχές.
Ο Παγκόσμιος Νομισματικός Χάρτης και ο Χρυσός
Καθώς οι κυβερνήσεις παλεύουν να βρουν λύσεις, το ίδιο το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα αρχίζει να μετατοπίζεται. Το αμερικανικό δολάριο, το απόλυτο αποθεματικό νόμισμα του κόσμου, βάλλεται. Όταν οι ΗΠΑ αναγκάζονται είτε να κρατούν τα επιτόκια ψηλά στραγγαλίζοντας την ανάπτυξη, είτε να τυπώνουν χρήμα αποδυναμώνοντας την αγοραστική τους δύναμη, άλλες ισχυρές δυνάμεις αρχίζουν να αναρωτιούνται αν πρέπει να απεξαρτηθούν από το δολάριο.
Βλέπουμε ήδη κεντρικές τράπεζες ανά τον κόσμο να μειώνουν την έκθεσή τους σε αμερικανικά ομόλογα και να στρέφονται με μανία στην παραδοσιακή ασφάλεια: τον χρυσό. Σήμερα, ο χρυσός αποτελεί μεγαλύτερο ποσοστό των παγκόσμιων αποθεμάτων των κεντρικών τραπεζών απ’ ό,τι τα αμερικανικά κρατικά ομόλογα—μια πλήρης αντιστροφή της εικόνας σε σχέση με μια δεκαετία πριν. Τι σημαίνει αυτό για εμάς στην Ευρώπη; Όταν το αμερικανικό σύστημα κλυδωνίζεται («όταν η Αμερική φτερνίζεται, ο κόσμος κρυολογεί»), οι συναλλαγματικές ισοτιμίες και η αγοραστική δύναμη του ευρώ επηρεάζονται άμεσα. Η αποταμίευση σε ένα μόνο νόμισμα ή σε μια μόνο κατηγορία περιουσιακών στοιχείων, χωρίς καμία διαφοροποίηση, μοιάζει πλέον με επικίνδυνο τζόγο.
Η Διεύρυνση των Ανισοτήτων: Ποιος Πληρώνει τον Λογαριασμό;
Ας είμαστε ειλικρινείς, μια οικονομική κρίση δεν χτυπάει όλους το ίδιο. Για ένα νοικοκυριό υψηλού εισοδήματος, οι αυξήσεις στο σούπερ μάρκετ ή στη βενζίνη είναι ενοχλητικές, αλλά διαχειρίσιμες. Για ένα νοικοκυριό χαμηλού ή μεσαίου εισοδήματος, ωστόσο, εγείρουν θέμα επιβίωσης. Τα δεδομένα είναι αμείλικτα: τα φτωχότερα νοικοκυριά δαπανούν πολύ μεγαλύτερο ποσοστό του εισοδήματός τους για βασικά αγαθά και ενέργεια.
Και εδώ μπαίνει το μεγάλο παράδοξο των κρατικών επιδοτήσεων (κάτι που είδαμε έντονα και στην Ελλάδα με τα διάφορα “Pass”). Κατά τη διάρκεια της ενεργειακής κρίσης, οι κυβερνήσεις δαπάνησαν δισεκατομμύρια από τους φόρους μας για να συγκρατήσουν τις τιμές. Πού κατέληξαν αυτά τα χρήματα; Μεγάλο μέρος τους πήγε κατευθείαν στα ταμεία των ενεργειακών κολοσσών που κατέγραψαν υπερκέρδη, μοιράζοντάς τα στους μετόχους τους. Είναι σαν να προσπαθείς να γεμίσεις έναν κουβά με τρύπιο πάτο: ρίχνεις χρήμα για να βοηθήσεις τον πολίτη, αλλά το χρήμα ρέει κατευθείαν στους ήδη ισχυρούς. Η μεσαία τάξη συμπιέζεται μέχρι εξαφάνισης.
Το συμπέρασμα είναι σκληρό αλλά αναγκαίο: σε αυτή την καταιγίδα, η αυτοδυναμία είναι το μεγαλύτερο όπλο. Το να εξαρτόμαστε τυφλά από ένα κράτος-πατερούλη ή να περιμένουμε στωικά να πέσουν οι τιμές από μόνες τους, είναι η συνταγή της αποτυχίας. Η αναβάθμιση των γνώσεών μας, η κατανόηση του πώς κινείται το χρήμα και η προσαρμοστικότητα απέναντι στις νέες συνθήκες, είναι αυτά που θα καθορίσουν ποιοι θα βγουν αλώβητοι, και ίσως ισχυρότεροι, από την επόμενη μέρα της παγκόσμιας οικονομίας.
