Ένα ΝΑΤΟ του σουνιτικού κόσμου: Τουρκία, Σαουδική Αραβία και Πακιστάν χτίζουν νέα συμμαχία στη σκιά του Ιράν και του Ισραήλ

Τρεις χώρες με μουσουλμανική πλειοψηφία υπέγραψαν ιστορική αμυντική συμφωνία. Η τελετή έγινε στη Μέκκα, την ιερότερη πόλη του Ισλάμ. Δηλαδή, στη Σαουδική Αραβία, με την υπογραφή του διαδόχου του θρόνου, του Τούρκου προέδρου και του πρωθυπουργού του Πακιστάν. Μάλιστα, η συμφωνία ορίζει ότι επίθεση εναντίον μιας χώρας θα θεωρείται επίθεση εναντίον και των τριών. Ωστόσο, πίσω από αυτή τη νέα τριμερή μορφή κρύβεται ένα πολύ παλαιότερο, πιο ευαίσθητο προηγούμενο. Έτσι, η «Συμφωνία της Μέκκας» αξίζει ανάγνωση πολύ πέρα από την επίσημη ανακοίνωσή της.

σχετικά άρθρα

Δύο πετρελαιοφόρα σε μία μέρα: η κλιμάκωση Χούθι-Σαουδικής Αραβίας στην Ερυθρά Θάλασσα

Συντεταγμένες συμφωνήθηκαν, ο πόλεμος συνεχίζεται: τι κρύβει η νέα συμφωνία Ιράν-Ομάν για τον Ορμούζ

136 εναντίον 13: η Βουλγαρία μπαίνει στη σκιά του πολέμου με το Ιράν — στα σύνορα με την Ελλάδα

Τι υπογράφηκε

Ας δούμε πρώτα τα ίδια τα γεγονότα με ακρίβεια. Ήρθαν μετά από μακρά προετοιμασία. Πρώτον, τη συμφωνία υπέγραψαν ο πρίγκιπας διάδοχος Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν, ο πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν και ο πρωθυπουργός Σεχμπάζ Σαρίφ. Δεύτερον, αποτέλεσε αποτέλεσμα σχεδόν ενός έτους διαπραγματεύσεων. Μάλιστα, η νομική της βάση στηρίζεται στο άρθρο 51 του Χάρτη του ΟΗΕ, το ίδιο άρθρο που θεμελιώνει και τη συλλογική άμυνα του ΝΑΤΟ. Επιπλέον, η ονομασία της διαφέρει ελαφρώς ανάλογα με την πηγή, με σαουδαραβικά μέσα να τη λένε «Κοινή Αμυντική Συμφωνία» και άλλα «Κοινή Συμφωνία Αποτροπής». Ωστόσο, η ουσία παραμένει ίδια σε όλες τις εκδοχές. Γι’ αυτό πρόκειται αναμφίβολα για ένα από τα σημαντικότερα διπλωματικά γεγονότα της περιοχής φέτος.

Η πυρηνική ομπρέλα που κανείς δεν ονομάζει έτσι

Το πιο αποκαλυπτικό στοιχείο, όμως, δεν βρίσκεται στη σημερινή ανακοίνωση. Βρίσκεται ένα χρόνο πίσω. Καταρχάς, τον Σεπτέμβριο του 2025 η Σαουδική Αραβία είχε ήδη υπογράψει διμερή αμυντική συμφωνία με το Πακιστάν. Έπειτα, η συμφωνία εκείνη ήρθε αμέσως μετά από ισραηλινό πλήγμα στο Κατάρ, γειτονική χώρα του Κόλπου. Μάλιστα, αναλυτές την ερμήνευσαν τότε ως σαφές μήνυμα προς το Ισραήλ, το μοναδικό κράτος της περιοχής που θεωρείται πυρηνική δύναμη χωρίς επίσημη παραδοχή. Επιπλέον, η συμφωνία εκείνη περιέγραφε το Πακιστάν, τη μοναδική μουσουλμανική πυρηνική δύναμη, ως εγγυητή της σαουδαραβικής ασφάλειας. Ωστόσο, η ίδια η κειμενική διατύπωση δεν ανέφερε ποτέ ρητά πυρηνικά όπλα. Γι’ αυτό δημιουργήθηκε αυτό που πολλοί αποκάλεσαν «άτυπη πυρηνική ομπρέλα», χωρίς κανείς να τη χαρακτηρίσει επίσημα έτσι.

Η επίσημη άρνηση

Η σημερινή σαουδαραβική τοποθέτηση, πάντως, απορρίπτει ρητά αυτή ακριβώς την ερμηνεία. Και το κάνει με σαφήνεια. Πρώτον, ο υφυπουργός δημόσιας διπλωματίας Ραγιέντ Κρίμλι δήλωσε ότι η συμφωνία «δεν συνδέεται με πυρηνικές φιλοδοξίες». Δεύτερον, διαβεβαίωσε ότι δεν στοχεύει στη δημιουργία στρατιωτικού άξονα ούτε σεκταριστικού μπλοκ. Μάλιστα, το ίδιο το Πακιστάν είχε υποβαθμίσει πέρυσι τέτοιες εκτιμήσεις, δηλώνοντας ότι τα πυρηνικά όπλα «δεν βρίσκονται στην ατζέντα». Επιπλέον, καμία επίσημη διατύπωση, ούτε τότε ούτε τώρα, αναφέρει ρητά πυρηνική προστασία. Ωστόσο, το ιστορικό προηγούμενο του 2025, με το ξεκάθαρο μήνυμα προς το Ισραήλ, παραμένει αδιαμφισβήτητο γεγονός. Γι’ αυτο η επίσημη άρνηση συνυπάρχει με μια πραγματικότητα που πολλοί αναλυτές διαβάζουν διαφορετικά.

Ένα ΝΑΤΟ του σουνιτικού κόσμου

Πέρα από την πυρηνική διάσταση, η ίδια η δομή της συμφωνίας θυμίζει ευρύτερη συμμαχία. Με σαφή κατανομή ρόλων. Καταρχήν, η Τουρκία συνεισφέρει τον δεύτερο μεγαλύτερο στρατό ολόκληρου του ΝΑΤΟ. Ακολούθως, η Σαουδική Αραβία προσφέρει την οικονομική ισχύ ενός από τους μεγαλύτερους εξαγωγείς πετρελαίου παγκοσμίως. Μάλιστα, το Πακιστάν συνεισφέρει τη μοναδική πυρηνική ικανότητα σε ολόκληρο τον μουσουλμανικό κόσμο. Επιπλέον, η κοινή δήλωση επικαλείται «ιστορικούς δεσμούς» και «ισλαμική αλληλεγγύη» ανάμεσα στις τρεις χώρες. Ωστόσο, πολλαπλά διεθνή μέσα το περιέγραψαν ρητά ως «συμμαχία συλλογικής άμυνας τύπου ΝΑΤΟ». Γι’ αυτο η σύγκριση με τη δυτική συμμαχία δεν είναι υπερβολή αναλυτών, αλλά περιγραφή της ίδιας της αρχιτεκτονικής.

Οι ήδη υπαρκτοί δεσμοί

Η συμφωνία αυτή, εξάλλου, δεν χτίζεται στο κενό. Στηρίζεται σε δεκαετίες στρατιωτικής συνεργασίας. Πρώτον, το Πακιστάν παρέχει εδώ και δεκαετίες εκπαίδευση και τεχνική βοήθεια στις σαουδαραβικές ένοπλες δυνάμεις. Δεύτερον, διαθέτει ήδη περίπου οκτώ χιλιάδες στρατιώτες, μαχητικά αεροσκάφη, μη επανδρωμένα και σύστημα αεράμυνας αναπτυγμένα στο βασίλειο. Μάλιστα, η Τουρκία και το Πακιστάν έχουν ανταλλάξει στο παρελθόν πολεμικά πλοία και εκπαιδευτικά αεροσκάφη. Επιπλέον, το 2023 η Σαουδική Αραβία υπέγραψε με την Τουρκία το μεγαλύτερο αμυντικό εξαγωγικό συμβόλαιο στην ιστορία της, για αγορά μη επανδρωμένων. Ωστόσο, το Πακιστάν βρίσκεται τώρα και σε διαπραγματεύσεις με το Κουβέιτ, για ασφάλεια με αντάλλαγμα ενεργειακή συνεργασία. Γι’ αυτο το δίκτυο αυτών των δεσμών επεκτείνεται συνεχώς πέρα από τις τρεις υπογράφουσες χώρες.

Ενάντια σε ποιον;

Το πιο περίπλοκο ερώτημα αφορά τον πραγματικό στόχο της συμφωνίας. Και οι απαντήσεις διαφέρουν. Καταρχάς, αναλύτρια ασφαλείας του βρετανικού think tank RUSI υποστήριξε ότι η συμφωνία εστιάζει στην αντιμετώπιση ιρανικής ηγεμονίας και στην ενίσχυση αποτροπής έναντι του Ισραήλ. Έπειτα, τόνισε ρητά ότι ο στόχος είναι «σε πολύ μεγάλο βαθμό το αντίθετο» από πορεία προς αντιπαράθεση με την Τεχεράνη. Μάλιστα, η Τουρκία δήλωσε επίσημα ότι η συμφωνία «δεν στοχεύει κάποια συγκεκριμένη χώρα». Επιπλέον, το ίδιο το Ιράν δεν σχολίασε άμεσα, ενώ το γραφείο του Νετανιάχου αρνήθηκε να απαντήσει. Ωστόσο, η ίδια η συγκυρία, με το Ιράν να έχει πλήξει σχεδόν κάθε χώρα του Κόλπου και το Ισραήλ να θεωρείται περιφερειακή πυρηνική δύναμη, αφήνει τη συμφωνία ανοιχτή σε πολλαπλές αναγνώσεις. Γι’ αυτο ο διπλός στόχος, απέναντι και στην Τεχεράνη και στο Τελ Αβίβ, φαντάζει η πιο ρεαλιστική ερμηνεία.

Η αναξιοπιστία της αμερικανικής ομπρέλας

Το βαθύτερο αίτιο πίσω από τη συμφωνία, ωστόσο, αφορά την ίδια την Ουάσιγκτον. Και τη διαπίστωση αδυναμίας της. Πρώτον, τρία χρόνια συνεχούς αναταραχής στη Μέση Ανατολή έχουν θέσει σε κίνδυνο τις σαουδαραβικές εξαγωγές πετρελαίου. Δεύτερον, το ίδιο διάστημα έθεσε σοβαρά ερωτήματα για την αξιοπιστία της μακροχρόνιας αμερικανικής ομπρέλας ασφαλείας. Μάλιστα, το Ιράν και οι σύμμαχοί του έχουν πλήξει Σαουδική Αραβία, Κουβέιτ, Μπαχρέιν, Κατάρ, Εμιράτα, Ομάν, Ιορδανία, ακόμη και το ίδιο το Ισραήλ. Επιπλέον, οι επιθέσεις αυτές αποκλείουν παράλληλα κρίσιμες ενεργειακές μεταφορές, πυροδοτώντας παγκόσμια ενεργειακή κρίση. Ωστόσο, οι ΗΠΑ δυσκολεύονται να περιορίσουν αυτή την περιφερειακή αναταραχή, παρά τη μακρόχρονη συμμαχική τους σχέση με όλες σχεδόν τις εμπλεκόμενες χώρες. Γι’ αυτο τρεις παλιοί σύμμαχοι της Ουάσιγκτον επιλέγουν πλέον να χτίσουν δική τους, ανεξάρτητη ασπίδα.

Η φωνή των Χούθι

Η αντίδραση από τη μεριά του Ιράν και των συμμάχων του ήρθε γρήγορα, αν και όχι από την ίδια την Τεχεράνη. Ήταν απειλητική. Καταρχήν, οι αντάρτες Χούθι της Υεμένης δήλωσαν ότι η Σαουδική Αραβία «και οι υποστηρικτές της» δεν θα έχουν ασφάλεια. Ακολούθως, η δήλωση ήρθε μετά από σαουδαραβική επίθεση στην πόλη Μάριμπ, με δύο νεκρούς αμάχους σύμφωνα με αναφορές. Μάλιστα, οι Χούθι προειδοποίησαν ρητά όποιον καταδικάζει τις επιχειρήσεις τους, καλώντας τον να «ανοίξει τη χώρα του» για σαουδαραβικά στρατόπεδα. Επιπλέον, η φράση «υποστηρικτές της» διαβάζεται ευρέως ως έμμεση απειλή προς Τουρκία και Πακιστάν πλέον. Ωστόσο, ούτε η Τουρκία ούτε το Πακιστάν έχουν δεχτεί μέχρι στιγμής σημαντικά άμεσα πλήγματα στο δικό τους έδαφος. Γι’ αυτο η απειλή παραμένει προς το παρόν ρητορική, όχι πράξη.

Ο ισχυρός συμβολισμός

Η επιλογή τόπου και χρόνου για την υπογραφή, τέλος, δεν ήταν καθόλου τυχαία. Είχε τη δική της βαρύτητα. Πρώτον, ο πρωθυπουργός του Πακιστάν έφτασε στη Σαουδική Αραβία μια μέρα νωρίτερα, συνοδευόμενος από τον ισχυρό αρχηγό του στρατού. Δεύτερον, οι δύο τους πραγματοποίησαν προσκύνημα ομρά στη Μέκκα πριν από την υπογραφή. Μάλιστα, πρόεδρος σαουδαραβικού think tank χαρακτήρισε τη συνάντηση δείγμα αυξανόμενης διάθεσης περιφερειακών δυνάμεων να συντονίζονται στενότερα σε ζητήματα ασφάλειας. Επιπλέον, εκτίμησε ότι το πλαίσιο θα μπορούσε να συμβάλει στην ανάδυση αρχιτεκτονικής ασφάλειας καθοδηγούμενης περισσότερο από τις ίδιες τις χώρες της περιοχής. Ωστόσο, το κατά πόσο αυτή η αρχιτεκτονική θα αντικαταστήσει ή απλώς θα συμπληρώσει την αμερικανική παρουσία παραμένει ανοιχτό ερώτημα. Γι’ αυτο ο συμβολισμός της Μέκκας λειτουργεί ως δήλωση πρόθεσης, όχι ακόμη ως τετελεσμένη ρήξη με τη Δύση.

Το ελληνικό και ευρωπαϊκό διακύβευμα

Και τώρα η οπτική που αφορά άμεσα εμάς. Η νέα αυτή συμμαχία αγγίζει πολλαπλά ελληνικά συμφέροντα. Πρώτον, η Τουρκία, γείτονας και σύμμαχος-αντίπαλος της Ελλάδας στο ΝΑΤΟ, αποκτά νέο, ισχυρό γεωπολιτικό εργαλείο. Δεύτερον, η ενίσχυση των τουρκικών αμυντικών εξαγωγών, με τη Σαουδική Αραβία ως βασικό πελάτη, ενδυναμώνει την τουρκική αμυντική βιομηχανία γενικότερα. Μάλιστα, μια πυρηνικά «σκιαγραφημένη» περιοχή Κόλπου-Μέσης Ανατολής αλλάζει τους όρους ασφαλείας σε ολόκληρη τη γειτονιά της Ανατολικής Μεσογείου. Επιπλέον, η σταθερότητα των ενεργειακών ροών από τον Κόλπο αφορά άμεσα την ελληνική ναυτιλία και οικονομία. Ωστόσο, η Ελλάδα διαθέτει περιορισμένη άμεση επιρροή πάνω σε αυτές τις εξελίξεις. Γι’ αυτο η παρακολούθηση της νέας συμμαχίας αποκτά αυξημένη στρατηγική σημασία για την ελληνική εξωτερική πολιτική.

Το συμπέρασμα

Στο τέλος μένει μια εικόνα με πολλαπλά, αλληλένδετα επίπεδα. Μια συμφωνία, ένα προηγούμενο, ένα βαθύτερο μήνυμα. Πρώτον, τρεις ισχυρές μουσουλμανικές χώρες επισημοποίησαν δημόσια τη συλλογική τους αμυντική δέσμευση. Ωστόσο, η πυρηνική σκιά που προηγήθηκε μέσα από τη διμερή συμφωνία του 2025 δεν εξαφανίζεται με μόνη την επίσημη άρνηση. Μάλιστα, η ίδια η ανάγκη για αυτή τη συμμαχία αποκαλύπτει τη φθορά της παραδοσιακής αμερικανικής ομπρέλας ασφαλείας στην περιοχή. Γι’ αυτο η Μέκκα σηματοδοτεί κάτι πολύ μεγαλύτερο από μια τυπική διακρατική συμφωνία. Τελικά, όταν παλιοί σύμμαχοι της Ουάσιγκτον αναζητούν ασφάλεια ο ένας στον άλλον, ο χάρτης ισχύος της Μέσης Ανατολής αλλάζει ήδη, με ή χωρίς επίσημη παραδοχή.