Το γαλλικό εκπαιδευτικό σύστημα καταρρέει – H οργή των μαθητών και η πολιτική πόλωση
Οι πρωτοφανείς διαδηλώσεις στα λύκεια της Γαλλίας αποκαλύπτουν μια βαθιά κρίση υποχρηματοδότησης, αστυνομικής βίας και σκληρής πολιτικής εκμετάλλευσης ενόψει των προεδρικών εκλογών του 2027.
Μπορεί να μοιάζει με μια επαναλαμβανόμενη «Ημέρα της Μαρμότας» για όσους παρακολουθούν στενά τις πολιτικές και κοινωνικές εξελίξεις, αλλά η Γαλλία βρίσκεται για άλλη μια φορά στη δίνη μαζικών κοινωνικών αναταραχών. Μόνο που αυτή τη φορά, τη σκυτάλη από τους συνταξιούχους, τα συνδικάτα και τα «Κίτρινα Γιλέκα» έχουν πάρει οι εξοργισμένοι μαθητές. Τις τελευταίες εβδομάδες, πρωτοφανείς μαθητικές διαδηλώσεις έχουν παραλύσει το Παρίσι και τα προάστιά του, ενώ το κύμα οργής έχει εξαπλωθεί ταχύτατα σε άλλες μεγάλες πόλεις της περιφέρειας, όπως το Μονπελιέ, η Λυών και η Μασσαλία.
σχετικά άρθρα
Οι νέοι αντιδρούν απέναντι σε αυτό που περιγράφουν ως μια βαθιά συστημική κρίση, διεκδικώντας τα αυτονόητα για την καθημερινότητά τους. Διαμαρτύρονται εντόνως για τις υπερπλήρεις σχολικές τάξεις, τα εξαντλητικά ωράρια, τις σοβαρές ελλείψεις εκπαιδευτικών και τη γενικότερη εγκατάλειψη της δημόσιας παιδείας. Ως μέσο πίεσης, έχουν προχωρήσει σε μαζικές καταλήψεις, μπλοκάροντας τις εισόδους των σχολείων και οργανώνοντας δυναμικές πορείες στους δρόμους των πόλεων. Τα νούμερα που βλέπουν το φως της δημοσιότητας είναι απολύτως ενδεικτικά του μεγέθους της κρίσης: τα μαθήματα έχουν ανασταλεί, ολικά ή μερικά, σε περίπου 400 με 500 λύκεια σε ολόκληρη τη χώρα, σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία του υπουργείου Παιδείας. Μάλιστα, καταγράφεται ότι 24 σχολεία έχουν υποστεί εμπρησμούς ή βανδαλισμούς από την αρχή των κινητοποιήσεων, ενώ ο υπουργός Δικαιοσύνης της χώρας επιβεβαίωσε ότι 735 από τα συνολικά 3.700 σχολεία της Γαλλίας έχουν επηρεαστεί άμεσα, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, από το κύμα των μαθητικών αντιδράσεων.
Η πραγματικότητα των ρημαγμένων σχολικών κτιρίων
Η εικόνα που μεταδίδεται από τα γαλλικά μέσα ενημέρωσης και τα κοινωνικά δίκτυα απέχει παρασάγγας από το σύγχρονο ευρωπαϊκό ιδεώδες. Το βασικότερο αίτημα των μαθητών δεν είναι αμιγώς ιδεολογικό, αλλά άκρως πρακτικό, καθώς αφορά την έλλειψη χρηματοδότησης και την τραγική κατάσταση των κτιριακών υποδομών, παράγοντες που υποβαθμίζουν δραματικά τις συνθήκες μάθησης. Μέσα από δεκάδες βίντεο και φωτογραφίες που αναρτούν στο διαδίκτυο, οι μαθητές αποκαλύπτουν μια ζοφερή καθημερινότητα: ρημαγμένα σχολικά συγκροτήματα, μουχλιασμένοι τοίχοι, διαρροές νερού οροφών, σπασμένα παντζούρια, τεράστιες ελλείψεις σε θρανία και καρέκλες, μέχρι και την παρουσία κατσαρίδων και αρουραίων μέσα στις ίδιες τις σχολικές αίθουσες.
Φυσικά, οι συνθήκες αυτές διαφέρουν σημαντικά από περιοχή σε περιοχή, αλλά αυτές οι ντροπιαστικές εικόνες εκλαμβάνονται από την κοινή γνώμη ως συμπτώματα μιας ευρύτερης θεσμικής παρακμής που πλήττει το δημόσιο σχολικό σύστημα. Όπως είναι αναμενόμενο σε τέτοιες περιπτώσεις, τα δημόσια σχολεία στα φτωχότερα προάστια των μεγάλων πόλεων είναι αυτά που δέχονται το μεγαλύτερο πλήγμα. Το πρόβλημα, ωστόσο, δεν είναι χθεσινό. Ήδη από το 2023, ο υπουργός Παιδείας είχε παραδεχτεί σε συνέντευξή του στην εφημερίδα Le Monde ότι το ποσοστό των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων που παρουσιάζουν σημαντικές και επικίνδυνες φθορές βρίσκεται σε σταθερά ανοδική πορεία, αγγίζοντας πλέον το 10%. Την ίδια χρονιά, μια λεπτομερής έκθεση της Εθνοσυνέλευσης που αξιολόγησε 60.000 δημόσια και ιδιωτικά σχολικά κτίρια σε όλη την επικράτεια, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η σχολική περιουσία βρίσκεται γενικά σε κακή κατάσταση.
Το σοκ των επιδόσεων και τα εξαντλητικά ωράρια
Είναι χαρακτηριστικό της έλλειψης εκσυγχρονισμού ότι πάνω από τα μισά σχολικά κτίρια της Γαλλίας χρονολογούνται είτε πριν από το 1914, είτε προέρχονται από το μαζικό κύμα ανοικοδόμησης αμέσως μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Όμως, η φθορά δεν περιορίζεται στους τοίχους και στα κτίρια. Οι μαθητές καταγγέλλουν ραγδαία πτώση της ποιότητας της διδασκαλίας και των επιπέδων εκπαίδευσης, η οποία αποδίδεται άμεσα στη χρόνια υποχρηματοδότηση. Αυτές οι καταγγελίες επιβεβαιώνονται απόλυτα από τα πιο πρόσφατα δεδομένα του προγράμματος PISA που δημοσιεύθηκαν από τον ΟΟΣΑ τον περασμένο Σεπτέμβριο.
Τα αποτελέσματα του PISA, που θεωρούνται το «χρυσό πρότυπο» διεθνώς για τη συγκριτική αξιολόγηση των εκπαιδευτικών συστημάτων, υπήρξαν καταπέλτης για το Παρίσι. Οι Γάλλοι μαθητές κατέγραψαν βαθιά πτώση σε όλες τις κατηγορίες εξετάσεων, με μια πρωτοφανή και ανησυχητική κατάρρευση στις επιδόσεις τους στα μαθηματικά. Αν και είναι αλήθεια ότι η Γαλλία δεν αποτελεί απόλυτη εξαίρεση, καθώς σχεδόν όλες οι χώρες είδαν τις βαθμολογίες τους να πέφτουν μετά το σοκ της πανδημίας, αυτό δεν αναιρεί τη σοβαρότητα του προβλήματος. Η συνοδευτική έκθεση του ΟΟΣΑ για το γαλλικό σύστημα ανέδειξε ακριβώς τα ίδια ζητήματα για τα οποία διαδηλώνουν οι μαθητές: χρόνιες ελλείψεις δασκάλων, κακές συνθήκες στις τάξεις και διευρυνόμενες ανισότητες μεταξύ πλούσιων και φτωχών μαθητών.
Ένα επιπλέον αγκάθι είναι το υπερφορτωμένο σχολικό πρόγραμμα. Σε αντίθεση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες, η σχολική μέρα στη Γαλλία ξεκινά συνήθως στις 8:00 το πρωί και τελειώνει συχνά γύρω στις 6:00 το απόγευμα, λειτουργώντας εν πολλοίς ως αντιστάθμισμα για τις μεγαλύτερες περιόδους σχολικών διακοπών. Παράλληλα, οι μαθητές ζητούν επιτακτικά την κατάργηση των κρατικών ψηφιακών πλατφορμών εισαγωγής στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, θεωρώντας τες άδικα, αδιαφανή και υπερβολικά αυστηρά εργαλεία επιλογής.
Σκηνικό πολέμου, ανήλικοι στα κρατητήρια και αστυνομική βία
Όπως συμβαίνει σχεδόν πάντα με τα νεανικά κινήματα διαμαρτυρίας, η ατζέντα των διεκδικήσεων διευρύνθηκε γρήγορα, απορροφώντας και άλλα, διεθνή ή κοινωνικά ζητήματα, όπως οι ανησυχίες για την τεχνητή νοημοσύνη ή η διεθνής κρίση στην Παλαιστίνη. Ωστόσο, αυτές οι διαδηλώσεις, που ξεκίνησαν με αμιγώς εκπαιδευτικά αιτήματα, ίσως να μην κυριαρχούσαν στον παγκόσμιο κύκλο ειδήσεων αν δεν είχαν πάρει εξαιρετικά βίαιη τροπή σε ορισμένες ευαίσθητες περιοχές. Σύμφωνα με το υπουργείο Παιδείας, τουλάχιστον 170 μαθητές και 78 μέλη του εκπαιδευτικού προσωπικού έχουν τραυματιστεί από την πρώτη στιγμή που ξέσπασαν οι ταραχές.
Η βία φαίνεται να κλιμακώνεται επικίνδυνα μέρα με τη μέρα. Σε ένα σοκαριστικό περιστατικό που καταγράφηκε από τον τοπικό Τύπο στη βόρεια Γαλλία, ένας 15χρονος μαθητής έχασε το χέρι του όταν επιχείρησε να μαζέψει από το έδαφος μια βομβίδα κρότου-λάμψης της αστυνομίας. Τα στοιχεία που έδωσε στη δημοσιότητα το υπουργείο Εσωτερικών προκαλούν κυριολεκτικά ίλιγγο: περισσότερα από 5.000 άτομα έχουν συλληφθεί μέσα σε μόλις μία εβδομάδα, εκ των οποίων το συντριπτικό 85% είναι ανήλικοι μαθητές.
Αν και οι εικόνες των πυρπολημένων σχολείων έχουν προκαλέσει σφοδρή κριτική στην ευρύτερη κοινωνία, την ίδια στιγμή πολλοί παρακολουθούν με αποτροπιασμό την υπέρμετρη βία των δυνάμεων ασφαλείας. Η Διεθνής Αμνηστία έχει κατηγορήσει ανοιχτά και ευθέως τη γαλλική αστυνομία για χρήση δυσανάλογης και επικίνδυνης βίας εναντίον ανηλίκων, καταγγέλλοντας την εκτεταμένη χρήση γκλομπ, ασφυξιογόνων αερίων και πλαστικών σφαιρών μεγάλης ισχύος.
Η εργαλειοποίηση της κρίσης και το βλέμμα στο 2027
Ο άλλος βασικός λόγος που οι μαθητικές κινητοποιήσεις λαμβάνουν τόσο μεγάλη προβολή είναι η άμεση διασύνδεσή τους με την εσωτερική πολιτική σκακιέρα, ενόψει των κρίσιμων προεδρικών εκλογών του Απριλίου 2027. Πολιτικοί από όλα τα κόμματα έχουν περάσει την τελευταία εβδομάδα ανταλλάσσοντας βαριές κατηγορίες, επιχειρώντας να εργαλειοποιήσουν πολιτικά το κοινωνικό ξέσπασμα. Στο στόχαστρο των περισσότερων βρίσκεται ο ηγέτης της ριζοσπαστικής αριστεράς, Ζαν Λικ Μελανσόν, ο οποίος, σύμφωνα με τις τρέχουσες δημοσκοπήσεις, θα είναι πιθανότατα ο αντίπαλος της Μαρίν Λεπέν σε έναν σκληρό δεύτερο γύρο.
Η ίδια η κυβέρνηση του Εμανουέλ Μακρόν έχει κατηγορήσει ανοιχτά το αριστερό κόμμα «Ανυπότακτη Γαλλία» (La France Insoumise) ότι υποκινεί και στηρίζει τις ακραίες διαδηλώσεις για μικροπολιτικά οφέλη. Σε πρόσφατη συνέντευξή του, ο υπουργός Παιδείας υποστήριξε ότι ακτιβιστές της άκρας αριστεράς διείσδυσαν μεθοδικά στο μαθητικό κίνημα, το «έκλεψαν» από τους ίδιους τους μαθητές και προκάλεσαν εσκεμμένα την ακραία βία.
Καθόλου εκπληκτική δεν ήταν η στάση της ακροδεξιάς ηγέτιδας Μαρίν Λεπέν, η οποία υιοθέτησε παρόμοια, αλλά πιο σκληρή ρητορική. «Αυτές δεν είναι πλέον μαθητικές διαδηλώσεις. Είναι ταραχές οργανωμένες από επαγγελματίες και καθοδηγούμενες από βουλευτές του κόμματος του Μελανσόν», δήλωσε χαρακτηριστικά, απαιτώντας μάλιστα τη θέσπιση ενός νέου αυστηρού νομοθετικού πλαισίου κατά των ταραχών. Από την πλευρά του, ο Μελανσόν απάντησε καλώντας μεν σε ειρηνικές διαδηλώσεις, αλλά απέδωσε εξ ολοκλήρου το χάος στην κυβερνητική πολιτική. Χαρακτήρισε τις κινητοποιήσεις ως μια απόλυτα δικαιολογημένη και φυσιολογική αντίδραση στην αξιοθρήνητη κατάσταση του εθνικού εκπαιδευτικού συστήματος που, όπως υποστηρίζει, δημιούργησε μεθοδικά ο πρόεδρος Μακρόν.
Ο προϋπολογισμός λιτότητας ρίχνει λάδι στη φωτιά
Το κρίσιμο ερώτημα που προκύπτει μέσα σε αυτή τη χαοτική κατάσταση είναι τι ακριβώς κάνει η γαλλική κυβέρνηση για να κατευνάσει τα πνεύματα και να λύσει το πρόβλημα. Η απάντηση είναι μάλλον απογοητευτική: σχεδόν τίποτα. Σε αντίθεση με παλαιότερα κινήματα διαμαρτυρίας που ζητούσαν απλώς την άμεση απόσυρση ενός νομοσχεδίου ή την αλλαγή ενός νόμου, το τωρινό κίνημα απαιτεί μακροπρόθεσμες, δομικές πολιτικές που προϋποθέτουν άφθονο χρόνο και, κυρίως, πολύ χρήμα.
Αυτό καθιστά την κατάσταση εξαιρετικά περίπλοκη, ίσως και αδιέξοδη, για μια κυβέρνηση που βρίσκεται εγκλωβισμένη στα πιεσμένα δημόσια οικονομικά της Γαλλίας, υπό την ηγεσία ενός προέδρου που βρίσκεται στην ουσία στη δύση της θητείας του. Τα περιθώρια δημοσιονομικής ευελιξίας είναι σχεδόν ανύπαρκτα. Ο νέος κρατικός προϋπολογισμός του 2027, τον οποίο τα μέλη του κοινοβουλίου καλούνται να εγκρίνουν τις επόμενες ημέρες, περιλαμβάνει σκληρές περικοπές δαπανών ύψους πολλών δισεκατομμυρίων ευρώ.
Μέσα σε αυτές τις περικοπές, δεσπόζει ένα μέτρο που μοιάζει εντελώς παράλογο στο τρέχον κλίμα: η κατάργηση 1.588 θέσεων εκπαιδευτικών. Η κυβέρνηση επιχειρεί τεχνοκρατικά να δικαιολογήσει αυτή την κίνηση επικαλούμενη τη δημογραφική μείωση του μαθητικού πληθυσμού. Όπως είναι απόλυτα λογικό, αυτή η απόφαση λειτουργεί ως κόκκινο πανί για τους μαθητές και τους γονείς που βρίσκονται ήδη στους δρόμους διαμαρτυρόμενοι, μεταξύ άλλων, για τις τραγικές ελλείψεις δασκάλων. Είναι προφανές ότι τέτοιες εξαγγελίες λιτότητας δεν πρόκειται επ’ ουδενί να κατευνάσουν τους διαδηλωτές, γεγονός που καθιστά δύσκολο το ενδεχόμενο άμεσης αποκλιμάκωσης της έντασης.
Το φάντασμα του Μάη του ’68
Καθώς αναλύουμε το παρόν, δεν πρέπει να παραβλέπουμε ότι οι Γάλλοι μαθητές αντλούν δύναμη από τη δική τους, βαθιά ριζωμένη παράδοση επαναστατικότητας. Έχουν μια τεράστια ιστορική έμπνευση να τροφοδοτεί τις πράξεις και την επιμονή τους. Άλλωστε, ένα από τα σημαντικότερα και πιο εμβληματικά κεφάλαια που διδάσκονται στα μαθήματα της σύγχρονης ιστορίας είναι οι θρυλικές φοιτητικές και μαθητικές εξεγέρσεις του Μάη του 1968.
Εκείνες οι ιστορικές κινητοποιήσεις, που ξεκίνησαν από τα έδρανα και επεκτάθηκαν ραγδαία σε κάθε κοινωνική τάξη, παραλίγο να ρίξουν την τότε πανίσχυρη κυβέρνηση και συνέβαλαν τα μέγιστα στο να μεταμορφωθεί η γαλλική κοινωνία σε βάθος δεκαετιών. Το συλλογικό ασυνείδητο της γαλλικής νεολαίας είναι βαθιά μπολιασμένο με την ιδέα ότι η μαζική, δυναμική κινητοποίηση στον δρόμο έχει τη δύναμη να αλλάξει τον ρου της ιστορίας, ακόμα και απέναντι σε ένα ανένδοτο και αυταρχικό κράτος.
Σήμερα, με τους δρόμους των μεγάλων γαλλικών πόλεων να φλέγονται ξανά, τα μέσα ενημέρωσης και η πολιτική τάξη παραμένουν βαθιά διχασμένα. Από τη μία πλευρά, οι θεσμοί καταδικάζουν τις ακρότητες, και από την άλλη, οι μαθητές παραμένουν αποφασισμένοι να διατηρήσουν τους αποκλεισμούς των σχολείων μέχρι να εισακουστούν ουσιαστικά τα αιτήματά τους. Το εάν η σημερινή κρίση θα αποτελέσει απλώς μια ακόμα υποσημείωση στην ταραγμένη πολιτική ιστορία της πέμπτης Γαλλικής Δημοκρατίας, ή αν θα πυροδοτήσει μια ευρύτερη, ανεξέλεγκτη κοινωνική έκρηξη λίγο πριν αλλάξει σελίδα η ηγεσία της χώρας, μένει να φανεί. Το μόνο που μοιάζει αδιαμφισβήτητο αυτή τη στιγμή, είναι ότι το πάλαι ποτέ κραταιό γαλλικό μοντέλο δημόσιας εκπαίδευσης βρίσκεται, ίσως για πρώτη φορά τόσο έκδηλα, στο χείλος του γκρεμού.
