Η σιωπηρή αποστασιοποίηση των δυτικών συμμάχων από τις ΗΠΑ και η γεωστρατηγική του Καναδά
Πώς η εκτίναξη των αμερικανικών ομολόγων και η πολιτική της Ουάσιγκτον οδηγούν Ευρώπη και Καναδά σε ιστορικές συμφωνίες ανεξαρτητοποίησης σε άμυνα και ενέργεια.
Η εβδομάδα που μόλις ολοκληρώθηκε υπήρξε απολύτως καθοριστική για το παγκόσμιο οικονομικό και γεωπολιτικό σκηνικό, αναδεικνύοντας μια σειρά από τεκτονικές αλλαγές κάτω από την επιφάνεια της καθημερινής ειδησεογραφίας. Σε ένα περιβάλλον όπου η αμερικανική οικονομία δείχνει σημάδια υπερθέρμανσης και το γεωπολιτικό ρήγμα βαθαίνει, οι στενότεροι σύμμαχοι των Ηνωμένων Πολιτειών προχωρούν σε μια άνευ προηγουμένου, σιωπηρή αλλά απόλυτα στοχευμένη στρατηγική αντιστάθμισης κινδύνου (hedging). Το φαινόμενο αυτό δεν αφορά απλώς την οικοδόμηση ευρωπαϊκών εναλλακτικών λύσεων, αλλά τη συνειδητή απόφαση των συμμάχων της Αμερικής να μειώσουν την εξάρτησή τους από την Ουάσιγκτον σε κάθε πιθανή διάσταση ταυτόχρονα: χρηματοπιστωτική, στρατιωτική, διπλωματική και εμπορική.
σχετικά άρθρα
Η αρχιτεκτονική του διεθνούς συστήματος, που μέχρι πρότινος βασιζόταν αποκλειστικά στην αμερικανική ομπρέλα για άμυνα, τεχνολογία νέφους (cloud), ενέργεια και διπλωματία, δείχνει πλέον να μεταβάλλεται δραστικά. Οι αριθμοί και οι κινήσεις στη διεθνή σκακιέρα δεν αφήνουν περιθώρια παρερμηνειών, καθώς τα δεδομένα επιβεβαιώνουν μια συστηματική αναδιάταξη ισχύος και πόρων.
Η πορεία των αμερικανικών ομολόγων και το ρεκόρ χρέους
Στο επίκεντρο αυτής της αλλαγής βρίσκεται η αγορά των αμερικανικών ομολόγων, όπου η πίεση είναι πλέον ορατή στους πάντες. Η απόδοση του 10ετούς αμερικανικού κρατικού ομολόγου ξεπέρασε το 5,2%, αγγίζοντας το υψηλότερο επίπεδο από το 2007. Αντίστοιχα, η απόδοση του 30ετούς έφτασε το 5,5%, επίπεδο που είχε να καταγραφεί από το 2004. Η αντίδραση του Αμερικανού προέδρου, Ντόναλντ Τραμπ, μέσα από τα κοινωνικά δίκτυα, περιέγραφε την κατάσταση με κεφαλαία γράμματα ως «την πιο καυτή οικονομία στον κόσμο». Ωστόσο, στην οικονομική ορολογία, μια «καυτή» οικονομία σημαίνει πρωτίστως ότι χρειάζεται επειγόντως ψύξη, κατά κανόνα μέσω υψηλότερων επιτοκίων – μια προοπτική που ο ίδιος αποστρέφεται.
Ο δείκτης υπευθύνων προμηθειών (PMI) της S&P Global για τον Σεπτέμβριο έδειξε ότι η επιχειρηματική δραστηριότητα επιταχύνεται με τον ταχύτερο ρυθμό των τελευταίων πέντε ετών. Το μοντέλο GDP Now της Fed της Ατλάντα προβλέπει ετησιοποιημένη ανάπτυξη 5,1% για το τρίτο τρίμηνο, ενώ το δολάριο έχει ενισχυθεί κατά 1,5% έναντι των βασικών νομισμάτων. Σύμφωνα με αναλυτές, ο πόλεμος στο Ιράν άλλαξε άρδην τη δυναμική του πληθωρισμού, μετατρέποντας έναν κύκλο νομισματικής χαλάρωσης σε κύκλο αυξήσεων. Ο «καλός» πληθωρισμός της οικονομικής ζήτησης συνδυάζεται πλέον με τον «κακό» πληθωρισμό του αυξανόμενου ενεργειακού κόστους.
Αυτό μεταφράζεται σε ευχάριστα νέα μόνο για όσους κατέχουν περιουσιακά στοιχεία (μετοχές, ακίνητα), ενώ οι υπόλοιποι αντιμετωπίζουν δυσβάσταχτα στεγαστικά επιτόκια. Την ίδια στιγμή, το καθαρό χρέος των ΗΠΑ έχει ξεπεράσει το ιλιγγιώδες ποσό των 40 τρισεκατομμυρίων δολαρίων και ο δείκτης προσωπικών καταναλωτικών δαπανών (PCE) κινείται στο 3,7%, σχεδόν διπλάσιος από τον στόχο του 2% της κεντρικής τράπεζας.
Η ρευστοποίηση αμερικανικού χρέους από τους παραδοσιακούς συμμάχους
Μέσα σε αυτό το ασφυκτικό δημοσιονομικό πλαίσιο, τα δεδομένα του αμερικανικού υπουργείου Οικονομικών για τον Ιούλιο αποκαλύπτουν μια ενδιαφέρουσα τάση. Οι συνολικές ξένες διακρατήσεις αμερικανικών κρατικών ομολόγων μειώθηκαν στα 9,25 τρισεκατομμύρια δολάρια, στο χαμηλότερο επίπεδο των τελευταίων 9 μηνών. Παραδόξως, οι μεγαλύτερες ρευστοποιήσεις δεν προήλθαν από την Κίνα, της οποίας τα ομόλογα μειώθηκαν κατά περίπου 15 δισ. δολάρια. Η Γαλλία μείωσε τις θέσεις της κατά 42 δισ. δολάρια και ο Καναδάς κατά 33 δισ. δολάρια μέσα σε έναν μόλις μήνα.
Παρότι το υπουργείο επισημαίνει ότι τα νούμερα αυτά βασίζονται συχνά στο πού φυλάσσονται οι τίτλοι, και παρά το γεγονός ότι στο σύνολο του μήνα καταγράφηκε καθαρή εισροή 84 δισ. δολαρίων στις ΗΠΑ (με το Ηνωμένο Βασίλειο να αυξάνει τις θέσεις του κατά 58 δισ.), το μήνυμα είναι σαφές. Δύο στενοί σύμμαχοι στο ΝΑΤΟ δεν μείωσαν τα χαρτοφυλάκιά τους κατά 75 δισ. δολάρια αθροιστικά απλώς για να αγοράσουν αμερικανικό χρέος από άλλες πηγές. Το πραγματικό σήμα βρίσκεται στις κινήσεις τους εκτός της αγοράς ομολόγων, όπου χτίζουν αθόρυβα μια εντελώς διαφορετική, ανεξάρτητη αρχιτεκτονική.
Η ραγδαία αυτονόμηση του Καναδά και ο γαλλοκαναδικός άξονας
Κανένα κράτος δεν έχει κινηθεί ταχύτερα από τον Καναδά σε αυτή τη διαδικασία απεξάρτησης. Πρόσφατα, ο Μαρκ Κάρνεϊ συναντήθηκε με τον Γάλλο πρόεδρο Εμανουέλ Μακρόν σε γαλλικό έδαφος, μόλις 8 χιλιόμετρα από τις καναδικές ακτές. Η ατζέντα περιελάμβανε προμήθεια υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG) για την Ευρώπη, κοινές υποδομές διαστημικών εκτοξεύσεων και συνεργασία στα κρίσιμα ορυκτά (λίθιο, κοβάλτιο, νικέλιο). Ο Κάρνεϊ συνόψισε τον σκοπό της συνάντησης με τη φράση «να ζούμε τις ζωές μας όπως εμείς επιλέγουμε», μια σαφής αιχμή προς την Ουάσιγκτον και τις πρόσφατες δηλώσεις περί αμερικανικής κυριαρχίας.
Λίγες μέρες αργότερα, στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ, ο Καναδάς πρωτοστάτησε στη δημιουργία ενός Συνασπισμού για την Πολυμέρεια, μαζί με την Αυστραλία, τη Βραζιλία, την Ινδία, την ΕΕ και δεκάδες άλλες χώρες. Ο συνασπισμός αυτός εστιάζει ρητά στο διεθνές δίκαιο και στην αντίσταση απέναντι στον οικονομικό καταναγκασμό – μια διπλωματική διατύπωση που φωτογραφίζει τις απειλές δασμών από πλευράς της αμερικανικής ηγεσίας. Παράλληλα, ο Καναδάς ανακοίνωσε νέα βοήθεια 100 εκατ. δολαρίων για την Παλαιστίνη, ανεβάζοντας τη συνολική του συμβολή από τον Οκτώβριο του 2023 σε πάνω από 600 εκατ. δολάρια, διαφοροποιώντας αισθητά τη στάση του από την αμερικανική εξωτερική πολιτική.
Το ενεργειακό άνοιγμα στην Ασία και οι εμπορικές συμφωνίες
Την ώρα που η καναδική διπλωματία έχτιζε γέφυρες στη Νέα Υόρκη, ο υπουργός Εμπορίου της χώρας ανακοίνωνε ότι οι διαπραγματεύσεις ελεύθερου εμπορίου με τις Φιλιππίνες και την ASEAN έχουν ολοκληρωθεί κατά 90%, με στόχο την υπογραφή τους τον Νοέμβριο. Ο Καναδάς, όντας πλέον ο πέμπτος μεγαλύτερος παραγωγός φυσικού αερίου παγκοσμίως, προσφέρει ενεργειακή ασφάλεια μέσω πέντε μεγάλων έργων LNG στις ακτές του Ειρηνικού, καθώς και συνεργασίες σε υποδομές και κέντρα δεδομένων.
Έχοντας πραγματοποιήσει την πρώτη του εξαγωγή LNG μόλις τον περασμένο Ιούνιο από τις εγκαταστάσεις της Shell στη Βρετανική Κολομβία, ο Καναδάς διαπραγματεύεται πλέον μακροπρόθεσμα συμβόλαια παράδοσης τόσο με την Ευρώπη όσο και με τη Νοτιοανατολική Ασία. Η γερμανική κρατική εταιρεία Uniper έχει ήδη υπογράψει 20ετή συμφωνία αγοράς LNG από τον Καναδά. Πρόκειται ουσιαστικά για μια παγκόσμια ενεργειακή επαναχάραξη μέσω ενός δημοκρατικού συμμάχου, η οποία παρακάμπτει τα παραδοσιακά και ασταθή στενά μεταφοράς που έχουν επηρεαστεί από τις πρόσφατες συρράξεις. Αυτό δεν σημαίνει ρήξη με τις ΗΠΑ, αλλά συνειδητή επιλογή του Καναδά να μην αποτελεί πλέον η Ουάσιγκτον τον μοναδικό στρατηγικό του εταίρο.
Η ιστορική αμυντική συμφωνία του Καναδά με τη Γερμανία
Η πιο ηχηρή ίσως κίνηση ανεξαρτητοποίησης καταγράφηκε στα τέλη Σεπτεμβρίου, όταν Καναδάς και Γερμανία υπέγραψαν μια ευρεία συμφωνία ασφάλειας πληροφοριών. Η συνθήκη επιτρέπει την ασφαλή ανταλλαγή απόρρητων πληροφοριών, αμυντικών δεδομένων και ευαίσθητης τεχνολογίας. Όπως χαρακτηριστικά δήλωσε ο Γερμανός υπουργός Εξωτερικών, «σε μια εποχή που όλες οι εξαρτήσεις μετατρέπονται σε νέες ευπάθειες, είναι σημαντικό να γνωρίζουμε σε ποιον μπορούμε να βασιστούμε». Ο Καναδάς έχει υπογράψει αντίστοιχες συμφωνίες με την Ισπανία το 2025 και την Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Διαστήματος νωρίτερα φέτος.
Ο πυρήνας αυτής της συμφωνίας υποστηρίζει ένα κολοσσιαίο πρόγραμμα: την επιλογή της γερμανικής εταιρείας TKMS για τη ναυπήγηση έως και 12 υποβρυχίων Type 211 CD για το Βασιλικό Καναδικό Ναυτικό. Το κόστος ανέρχεται στα 24 δισ. δολάρια, ενώ σε βάθος χρόνου η συντήρηση θα προσεγγίσει τα 100 δισ. Πρόκειται για πετρελαιοκίνητα-ηλεκτρικά υποβρύχια με τεχνολογία κυψελών καυσίμου υδρογόνου και κύτος σε σχήμα διαμαντιού για μειωμένο αποτύπωμα σόναρ.
Τα πρώτα τέσσερα θα κατασκευαστούν στη Γερμανία με παράδοση το 2034. Καθώς η Νορβηγία παραγγέλνει έξι υποβρύχια της ίδιας κλάσης, δημιουργείται ουσιαστικά ένας κοινός στόλος (Καναδάς, Γερμανία, Νορβηγία) για την επιτήρηση της Αρκτικής και του Βόρειου Ατλαντικού. Η στρατηγική σημασία αυτής της κίνησης είναι τεράστια, καθώς κανένα αμερικανικό ναυπηγείο δεν εμπλέκεται σε ένα από τα μεγαλύτερα εξοπλιστικά προγράμματα του ΝΑΤΟ.
Η φιέστα στον Λευκό Οίκο και η διπλωματία της εικόνας
Σε πλήρη αντίθεση με τις ουσιαστικές κινήσεις των συμμάχων, την ίδια ακριβώς ημέρα ο Ντόναλντ Τραμπ φιλοξενούσε στον Λευκό Οίκο τον Κινέζο πρόεδρο Σι Τζινπίνγκ. Η επίσκεψη, η οποία περιλάμβανε υπερπτήσεις στρατηγικών βομβαρδιστικών B-2 και μαχητικών F-22, χαρακτηρίστηκε από τον διεθνή Τύπο ως ένας θρίαμβος της «πόζας έναντι της ουσίας». Ο Αμερικανός πρόεδρος έσπασε το πρωτόκολλο έξι δεκαετιών υποδεχόμενος προσωπικά τον Σι στον διάδρομο προσγείωσης, παρά το γεγονός ότι ο ίδιος δεν είχε τύχει ανάλογης υποδοχής στο Πεκίνο.
Η μόνη απτή είδηση από τη συνάντηση ήταν η δωρεά δύο πάντα (των Πινγκ Πονγκ και Φου Σουάνγκ) στον ζωολογικό κήπο της Ατλάντα. Οι ηγέτες δεν συζήτησαν καν τον πόλεμο στο Ιράν, ενώ η ανακωχή του εμπορικού πολέμου απλώς παρατάθηκε για δύο μήνες, μεταθέτοντας την κρίση για τον Ιανουάριο. Στο επίσημο δείπνο, στο οποίο παρευρέθηκαν κορυφαίοι Αμερικανοί επιχειρηματίες όπως ο Τιμ Κουκ και ο Τζένσεν Χουάνγκ –αλλά κανένα στέλεχος από την Κίνα– ο Τραμπ επέλεξε να περηφανευτεί για την ημιτελή νέα αίθουσα χορού του Λευκού Οίκου. Όπως σημείωσαν πρώην κορυφαίοι διπλωμάτες και επικριτές από το ίδιο του το κόμμα, η συνάντηση αποτέλεσε μια «χαμένη ευκαιρία», όπου ο ηγέτης του κινεζικού κομμουνιστικού κόμματος απέσπασε ακριβώς τις εικόνες υπεροχής που αναζητούσε στο εσωτερικό του.
Το τέλος της αποκλειστικής εξάρτησης και η επόμενη ημέρα
Η μεγάλη εικόνα που διαμορφώνεται είναι ξεκάθαρη και αδυσώπητη. Ο Αμερικανός πρόεδρος δανείζεται με τα υψηλότερα επιτόκια των τελευταίων δύο δεκαετιών, διαβεβαιώνοντας τους πολίτες ότι η οικονομία βρίσκεται στην απόλυτη ακμή της. Την ίδια στιγμή, οι στενότεροι σύμμαχοι μειώνουν την έκθεσή τους στο αμερικανικό χρέος κατά δεκάδες δισεκατομμύρια, κλείνουν ιστορικές αμυντικές συμφωνίες στην Ευρώπη παρακάμπτοντας την αμερικανική βιομηχανία, και δημιουργούν δίκτυα ανταλλαγής πληροφοριών και εμπορίου που λειτουργούν ανεξάρτητα από την Ουάσιγκτον.
Οι εκτιμήσεις για την επόμενη ημέρα δείχνουν ότι το πλαίσιο συνεργασίας μεταξύ Καναδά και ΕΕ θα αποφέρει μια επίσημη συμφωνία αμοιβαίας αναγνώρισης σε κρίσιμα ορυκτά και αμυντικές προμήθειες έως τα μέσα του 2027. Το εξοπλιστικό πρόγραμμα των υποβρυχίων Type 212/211 CD αναμένεται να προσελκύσει και άλλες νατοϊκές δυνάμεις, ενδεχομένως την Ολλανδία ή την Πολωνία. Στο οικονομικό μέτωπο, οι αποδόσεις των αμερικανικών 10ετών ομολόγων πιθανότατα θα παραμείνουν σταθερά πάνω από το 5%, δημιουργώντας νέα δεδομένα στις παγκόσμιες αγορές.
Το ερώτημα που πλέον κανείς δεν τολμά να θέσει ανοιχτά στην Ουάσιγκτον είναι ποιος πιστεύει πραγματικά ότι το παλιό, μονοκεντρικό σύστημα ελέγχου μπορεί να επιστρέψει. Ο δυτικός κόσμος φαίνεται πως έχει ήδη πάρει τις αποφάσεις του, χτίζοντας τα θεμέλια μιας νέας, πολυπολικής στρατηγικής πραγματικότητας, ενώ οι ΗΠΑ παραμένουν απορροφημένες στην εσωτερική τους επικοινωνιακή πολιτική.
