Ο χαμένος πλανήτης που «γέννησε» τη ζώνη των αστεροειδών: Η θεωρία που θέλει τον Άρη να ήταν κάποτε φεγγάρι
Η αμφιλεγόμενη υπόθεση του αστρονόμου Τομ Βαν Φλάντερν για έναν πλανήτη ανάμεσα στον Άρη και τον Δία, τα παράξενα χαρακτηριστικά του Κόκκινου Πλανήτη και οι ακόμη πιο ακραίες θεωρίες για πυρηνικό πόλεμο και έναν αρχαίο πολιτισμό
Ένας μεγάλος πλανήτης βρισκόταν κάποτε ανάμεσα στον Άρη και τον Δία, καταστράφηκε βίαια και άφησε πίσω του εκατομμύρια συντρίμμια που σήμερα σχηματίζουν τη ζώνη των αστεροειδών. Ο Άρης δεν ήταν καν πλανήτης, αλλά δορυφόρος αυτού του χαμένου κόσμου, πριν η καταστροφή τον εκτοξεύσει στη σημερινή τροχιά του.
σχετικά άρθρα
Αυτή ήταν η εξαιρετικά αμφιλεγόμενη θεωρία που υποστήριξε ο Αμερικανός αστρονόμος Τομ Βαν Φλάντερν, ο οποίος είχε διδακτορικό από το Γέιλ και εργάστηκε για περισσότερα από 20 χρόνια στο Ναυτικό Αστεροσκοπείο των ΗΠΑ, με αντικείμενο μεταξύ άλλων τον ακριβή υπολογισμό των πλανητικών τροχιών.
Ο Βαν Φλάντερν αμφισβήτησε το καθιερωμένο μοντέλο προσαύξησης για τη δημιουργία των πλανητών. Στο μοντέλο αυτό, μετά τη δημιουργία ενός άστρου, τα υπολείμματα σκόνης και αερίων γύρω του συσσωρεύονται σταδιακά, δημιουργώντας μεγαλύτερα σώματα και τελικά πλανήτες.
Ο ίδιος θεωρούσε ότι ορισμένα χαρακτηριστικά του Ηλιακού Συστήματος δεν εξηγούνταν ικανοποιητικά με αυτόν τον τρόπο. Επικεντρωνόταν, μεταξύ άλλων, στο γεγονός ότι οι πλανήτες κινούνται περίπου στο ίδιο επίπεδο, στην κατανομή της στροφορμής ανάμεσα στον Ήλιο και τους πλανήτες και στην ύπαρξη γιγάντιων εξωπλανητών που βρίσκονται πολύ κοντά στα άστρα τους, των λεγόμενων «θερμών Διών».
Αντί για τη σταδιακή συσσώρευση ύλης, στράφηκε σε μια παλαιότερη υπόθεση: οι πλανήτες θα μπορούσαν να έχουν προέλθει από τον ίδιο τον Ήλιο, μέσα από μια διαδικασία κατά την οποία ένας νεαρός και ταχύτατα περιστρεφόμενος Ήλιος απέβαλε τεράστιες ποσότητες υπέρθερμου πλάσματος. Αυτές στη συνέχεια ψύχθηκαν και συμπυκνώθηκαν δημιουργώντας πλανήτες.
Στην υπόθεση αυτή, το κοινό επίπεδο των πλανητικών τροχιών θα προέκυπτε επειδή τα σώματα εκτοξεύθηκαν από την περιοχή του ηλιακού ισημερινού, ενώ η στροφορμή τους θα αποτελούσε «κληρονομιά» από τον Ήλιο.
Ο Βαν Φλάντερν πίστευε επίσης ότι υπήρχε ένα μοτίβο δημιουργίας πλανητών σε ζεύγη. Η Γη και η Αφροδίτη έχουν παρόμοιο μέγεθος, ενώ ο Δίας και ο Κρόνος αποτελούν δύο τεράστιους αέριους κόσμους. Ο Άρης, όμως, δεν ταίριαζε εύκολα στο σχήμα που προσπαθούσε να κατασκευάσει.
Η εξήγηση που πρότεινε ήταν ριζοσπαστική: ο Άρης ήταν κάποτε φεγγάρι ενός πολύ μεγαλύτερου πλανήτη, ο οποίος καταστράφηκε.
Τα απομεινάρια εκείνου του κόσμου, υποστήριζε, βρίσκονται ακόμη μπροστά μας: είναι η ζώνη των αστεροειδών.
Ο «χαμένος πλανήτης» ανάμεσα στον Άρη και τον Δία
Η ιδέα ενός άγνωστου πλανήτη σε εκείνη την περιοχή του Ηλιακού Συστήματος είναι πολύ παλαιότερη από τον Βαν Φλάντερν.
Το 1766, ο Γερμανός μαθηματικός Γιόχαν Τίτιους παρατήρησε μια αριθμητική σχέση στις αποστάσεις των πλανητών από τον Ήλιο. Όταν ο Γιόχαν Μπόντε δημοσίευσε αργότερα τον σχετικό τύπο, η σχέση έγινε γνωστή ως νόμος Τίτιους-Μπόντε.
Το μοτίβο αντιστοιχούσε περίπου στις γνωστές τροχιές του Ερμή, της Αφροδίτης, της Γης, του Άρη, του Δία και του Κρόνου, αλλά άφηνε μία κενή θέση: περίπου 2,8 αστρονομικές μονάδες από τον Ήλιο, ανάμεσα στον Άρη και τον Δία.
Η ανακάλυψη του Ουρανού το 1781, σε απόσταση που φαινόταν να συμφωνεί με την ίδια σχέση, ενίσχυσε το ενδιαφέρον για την αναζήτηση του υποτιθέμενου χαμένου πλανήτη.
Την Πρωτοχρονιά του 1801, ο Ιταλός αστρονόμος Τζουζέπε Πιάτσι ανακάλυψε τη Δήμητρα, σε απόσταση περίπου 2,77 αστρονομικών μονάδων. Ακολούθησαν η Παλλάδα, η Εστία, η Ήρα και πολλά ακόμη σώματα. Σήμερα γνωρίζουμε εκατομμύρια αντικείμενα στην περιοχή που αποκαλούμε ζώνη των αστεροειδών.
Μια εξήγηση ήταν ότι επρόκειτο για υλικό που δεν κατάφερε ποτέ να σχηματίσει πλανήτη. Μια διαφορετική υπόθεση ήθελε έναν πλανήτη να είχε πράγματι δημιουργηθεί εκεί και αργότερα να καταστράφηκε.
Το βασικό αντεπιχείρημα ήταν η μάζα: ολόκληρη η σημερινή ζώνη των αστεροειδών έχει πολύ μικρότερη μάζα από έναν μεγάλο πλανήτη.
Η απάντηση της θεωρίας ήταν ότι μετά από μια τεράστια έκρηξη μόνο ένα μικρό ποσοστό των συντριμμιών θα παρέμενε στην αρχική τροχιά. Άλλα κομμάτια θα έπεφταν στον Ήλιο, άλλα θα εκτοξεύονταν στο Διάστημα και άλλα θα διαλύονταν.
Ο Βαν Φλάντερν προσπάθησε να συνδέσει με μια τέτοια αρχαία καταστροφή και άλλες ιδιομορφίες του Ηλιακού Συστήματος, όπως την έντονη κλίση του άξονα του Ουρανού και τις ασυνήθιστες τροχιές ορισμένων σωμάτων.
Στη θεωρία εντάχθηκαν ακόμη και οι κομήτες. Ο Βαν Φλάντερν υποστήριξε ότι θα μπορούσαν να αποτελούν μεγάλα θραύσματα κατεστραμμένων πλανητών, γύρω από τα οποία εξακολουθούν να κινούνται μικρότερα συντρίμμια.
Η εμφάνιση του κομήτη Hale-Bopp τη δεκαετία του 1990 τροφοδότησε νέες συζητήσεις, ενώ η ανακάλυψη δορυφόρου γύρω από τον αστεροειδή Ίδα και η διάσπαση του Shoemaker-Levy 9 σε 21 κομμάτια πριν από την πρόσκρουσή του στον Δία χρησιμοποιήθηκαν από τους υποστηρικτές της θεωρίας ως ενδείξεις ότι μικρότερα σώματα μπορούν να ταξιδεύουν μαζί.
Τίποτε από αυτά, ωστόσο, δεν αποδεικνύει ότι η ζώνη των αστεροειδών προήλθε από την έκρηξη ενός πλανήτη.
Το επόμενο βήμα της θεωρίας ήταν ακόμη πιο τολμηρό: ο Άρης ήταν το φεγγάρι αυτού του χαμένου κόσμου.
Οι υποστηρικτές της επικεντρώθηκαν στη λεγόμενη αρειανή διχοτομία. Το βόρειο ημισφαίριο του Άρη αποτελείται σε μεγάλο βαθμό από χαμηλές και σχετικά ομαλές πεδιάδες, ενώ το νότιο είναι υψηλότερο, παλαιότερο και γεμάτο κρατήρες.
Στην εικόνα προστίθενται το Olympus Mons, το μεγαλύτερο ηφαίστειο του Ηλιακού Συστήματος, η περιοχή Tharsis και το τεράστιο σύστημα φαραγγιών Valles Marineris.
Ο Ρίτσαρντ Χόγκλαντ συνέδεσε αυτά τα χαρακτηριστικά με την υπόθεση ότι ο Άρης ήταν κάποτε παλιρροϊκά κλειδωμένος γύρω από έναν μεγαλύτερο πλανήτη. Υποστήριξε ακόμη ότι αρχαίοι ωκεανοί θα μπορούσαν να έχουν διαμορφωθεί από τη βαρυτική έλξη του μητρικού πλανήτη και συνέδεσε αυτή τη διαδικασία με τη δημιουργία του Valles Marineris.
Πρόκειται, ωστόσο, για ερμηνεία της συγκεκριμένης θεωρίας και όχι για αποδεδειγμένη προέλευση των γεωλογικών σχηματισμών του Άρη.
Από το «Πρόσωπο του Άρη» στη θεωρία ενός πυρηνικού πολέμου
Σε αυτό το σημείο οι υποθέσεις για τον Άρη περνούν από την αστρονομία σε ακόμη πιο αμφιλεγόμενες θεωρίες.
Ο Χόγκλαντ είχε συνδέσει το περίφημο «Πρόσωπο του Άρη» στην Κυδωνία με την πιθανότητα ύπαρξης ενός αρχαίου πολιτισμού. Η επίσημη εξήγηση αντιμετωπίζει τον σχηματισμό ως φυσικό γεωλογικό χαρακτηριστικό, του οποίου η αρχική φωτογραφία δημιούργησε την εντύπωση ανθρώπινου προσώπου.
Ακόμη πιο ακραία ήταν η υπόθεση του φυσικού Τζον Μπράντενμπεργκ, ο οποίος συνέδεσε συγκεντρώσεις του ισοτόπου ξένον-129 στην ατμόσφαιρα του Άρη με τεράστιες πυρηνικές εκρήξεις.
Οι μεγαλύτερες συγκεντρώσεις, όπως υποστήριξε, βρίσκονταν κοντά στην Κυδωνία και στην περιοχή Galaxias Chaos. Από αυτό οδηγήθηκε στην υπόθεση ότι ο Άρης είχε υποστεί πυρηνικό πόλεμο, με εκρήξεις τεράστιας ισχύος.
Το ίδιο το υλικό, πάντως, παρουσιάζει και την εναλλακτική εξήγηση: το ξένον-129 μπορεί να δημιουργηθεί και από βομβαρδισμό κοσμικών ακτίνων σε βάθος δισεκατομμυρίων ετών, ιδιαίτερα σε έναν πλανήτη με ασθενές μαγνητικό πεδίο όπως ο Άρης. Ο Μπράντενμπεργκ αντιτείνει ότι η κατανομή του ισοτόπου είναι υπερβολικά συγκεντρωμένη σε συγκεκριμένες περιοχές, χωρίς όμως η θέση του να έχει γίνει αποδεκτή από την επιστημονική κοινότητα.
Μια ακόμη πιο παράξενη σύνδεση προέρχεται από ένα κόμικ του Τζακ Κίρμπι του 1958, σχεδόν δύο δεκαετίες πριν από τη φωτογράφιση του «Προσώπου» από το Viking.
Στην ιστορία του Κίρμπι, αστροναύτες ανακαλύπτουν ένα τεράστιο πέτρινο πρόσωπο στον Άρη και βλέπουν το παρελθόν ενός κόσμου στον οποίο ένας πολιτισμός γιγάντων δημιούργησε ευφυείς μηχανές. Οι μηχανές απέκτησαν συνείδηση, ξέσπασε πόλεμος και οι κάτοικοι του Άρη χρησιμοποίησαν ένα καταστροφικό όπλο εναντίον ενός άλλου πλανήτη, προκαλώντας τελικά και τη δική τους καταστροφή.
Δεκαετίες αργότερα, στην ιστορία προστέθηκε και το πρόγραμμα Stargate, με τον Τζόζεφ ΜακΜόνεγκλ να περιγράφει, στο πλαίσιο πειράματος «remote viewing», ψηλόσωμες ανθρωπόμορφες μορφές και έναν πολιτισμό που πέθαινε, όταν του δόθηκαν συντεταγμένες που αργότερα του παρουσιάστηκαν ως τοποθεσία στον Άρη ένα εκατομμύριο χρόνια πριν. Το περιστατικό αποτελεί μέρος των σχετικών αφηγήσεων γύρω από το πρόγραμμα και δεν συνιστά επιστημονική απόδειξη ύπαρξης αρχαίου πολιτισμού στον Άρη.
Ακόμη και το ίδιο το σενάριο αναγνωρίζει τα σοβαρά προβλήματα των θεωριών αυτών.
Εάν οι πλανήτες γεννιούνται με βίαιη αποβολή ύλης από νεαρά άστρα, θα έπρεπε κάποια στιγμή να έχει παρατηρηθεί μια τέτοια διαδικασία. Καμία αντίστοιχη γέννηση πλανήτη δεν έχει παρατηρηθεί άμεσα. Αν ένας μεγάλος πλανήτης εξερράγη ανάμεσα στον Άρη και τον Δία, παραμένει επίσης άγνωστος ένας φυσικός μηχανισμός ικανός να προκαλέσει μια τέτοια καταστροφή.
Οι πυρηνικές εκρήξεις, η αρχαία ζωή στον Άρη και η σύνδεση του «Προσώπου» με έναν εξαφανισμένο πολιτισμό βρίσκονται ακόμη πιο μακριά από όσα μπορούν να θεωρηθούν αποδεδειγμένα.
Παραμένουν, ωστόσο, πραγματικές οι εντυπωσιακές ιδιομορφίες του Ηλιακού Συστήματος που χρησιμοποιούνται ως αφετηρία για αυτές τις θεωρίες: η Αφροδίτη περιστρέφεται ανάδρομα, ο Ουρανός έχει εξαιρετικά μεγάλη κλίση του άξονά του, η ζώνη των αστεροειδών βρίσκεται ανάμεσα στον Άρη και τον Δία και ο Κόκκινος Πλανήτης εμφανίζει μια εντυπωσιακή γεωλογική διαφορά ανάμεσα στα δύο ημισφαίριά του.
Ο Βαν Φλάντερν, που πέθανε τον Ιανουάριο του 2009, πέρασε μεγάλο μέρος της ζωής του επιχειρώντας να συνδέσει αυτές τις ανωμαλίες σε μια ενιαία θεωρία για ένα βίαιο παρελθόν του Ηλιακού Συστήματος.
Η επιστημονική κοινότητα δεν αποδέχθηκε την υπόθεσή του για τον κατεστραμμένο πλανήτη. Και οι ακόμη πιο ακραίες ιδέες για έναν πολιτισμό στον Άρη και έναν αρχαίο πυρηνικό πόλεμο παραμένουν χωρίς επιστημονική επιβεβαίωση.
Αυτό που μένει είναι ένα εντυπωσιακό σενάριο: ένας χαμένος κόσμος ανάμεσα στον Άρη και τον Δία, ένας Άρης που υποτίθεται ότι ήταν κάποτε το φεγγάρι του και μια καταστροφή τόσο μεγάλη ώστε, αν είχε πραγματικά συμβεί, θα είχε αλλάξει για πάντα ολόκληρο το Ηλιακό Σύστημα.
