Η κατάρρευση της Lehman Brothers: Πώς ένα τραπεζικό «θαύμα» 639 δισ. δολαρίων βύθισε τον κόσμο στη μεγαλύτερη χρηματοπιστωτική κρίση
Από την εκρηκτική ανάπτυξη της Wall Street και τα δάνεια υψηλού κινδύνου μέχρι τη χρεοκοπία της Lehman Brothers και την απώλεια αποταμιεύσεων χιλιάδων ανθρώπων σε όλο τον κόσμο
Στις αρχές της δεκαετίας του 2000, η Wall Street βρισκόταν στην κορυφή του κόσμου. Οι επενδυτικές τράπεζες ανακοίνωναν διαρκώς νέα ρεκόρ κερδών, οι χρηματιστηριακές αγορές ευημερούσαν και οι τραπεζίτες απολάμβαναν έναν τρόπο ζωής που έμοιαζε αδιανόητος για τους περισσότερους ανθρώπους.
σχετικά άρθρα
Τα κέρδη του τραπεζικού κλάδου αυξάνονταν με ρυθμούς που ξεπερνούσαν σχεδόν κάθε άλλο τομέα της οικονομίας. Οι τραπεζίτες διαχειρίζονταν τεράστια ποσά, ενώ η αίσθηση ότι τα χρήματα μπορούσαν να παράγουν ακόμη περισσότερα χρήματα είχε γίνει σχεδόν αυτονόητη. Δείπνα χιλιάδων δολαρίων, τεράστια μπόνους και πολυτελής ζωή αποτελούσαν μέρος της καθημερινότητας για πολλούς εργαζόμενους του χρηματοπιστωτικού τομέα.
Στο επίκεντρο αυτής της οικονομικής ευφορίας βρέθηκαν οι μεγάλες επενδυτικές τράπεζες. Ανάμεσά τους ξεχώριζε η Lehman Brothers, ένας ιστορικός οργανισμός που είχε ιδρυθεί το 1850 και είχε επιβιώσει από την Μεγάλη Ύφεση, δύο Παγκόσμιους Πολέμους και δεκάδες οικονομικές αναταράξεις. Μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 2000 θεωρούνταν μία από τις ισχυρότερες και πιο επιθετικές τράπεζες της Wall Street. Ήταν η τέταρτη μεγαλύτερη επενδυτική τράπεζα των Ηνωμένων Πολιτειών και αποτελούσε όνειρο καριέρας για χιλιάδες νέους οικονομολόγους και αποφοίτους κορυφαίων πανεπιστημίων.
Η μεγάλη μηχανή παραγωγής κερδών βασιζόταν στην αγορά κατοικίας. Τα χαμηλά επιτόκια επέτρεπαν σε όλο και περισσότερους Αμερικανούς να δανείζονται χρήματα για την αγορά σπιτιού. Οι τιμές των ακινήτων ανέβαιναν διαρκώς και πολλοί πίστευαν ότι η άνοδος δεν θα σταματούσε ποτέ. Οι τράπεζες έδιναν συνεχώς περισσότερα στεγαστικά δάνεια, ενώ παράλληλα δημιουργούσαν νέα χρηματοοικονομικά προϊόντα που τους επέτρεπαν να πολλαπλασιάζουν τα κέρδη τους.
Το κλειδί αυτής της διαδικασίας ήταν η τιτλοποίηση. Οι τράπεζες συγκέντρωναν χιλιάδες στεγαστικά δάνεια, τα συνδύαζαν με άλλες μορφές χρέους και δημιουργούσαν σύνθετα επενδυτικά προϊόντα γνωστά ως Collateralized Debt Obligations (CDOs). Στη συνέχεια τα πουλούσαν σε επενδυτές σε όλο τον κόσμο. Οι μηνιαίες δόσεις που πλήρωναν οι ιδιοκτήτες κατοικιών μετατρέπονταν έτσι σε προϊόντα που αγόραζαν θεσμικοί επενδυτές, ασφαλιστικά ταμεία και τράπεζες σε πολλές χώρες.
Το σύστημα φαινόταν ιδανικό. Οι τράπεζες δάνειζαν περισσότερα χρήματα, οι πολίτες αποκτούσαν κατοικίες και οι επενδυτές απολάμβαναν υψηλές αποδόσεις. Το 2006, μόνο οι δέκα μεγαλύτερες επενδυτικές τράπεζες πούλησαν τίτλους που συνδέονταν με στεγαστικά δάνεια συνολικής αξίας περίπου 1,5 τρισεκατομμυρίου δολαρίων. Οι ρυθμιστικές αρχές θεωρούσαν ότι η πίστωση είχε γίνει πιο προσιτή σε ευρύτερα κοινωνικά στρώματα και ελάχιστοι έβλεπαν τον κίνδυνο που δημιουργούνταν.
Το πρόβλημα ήταν ότι ολοένα περισσότερα δάνεια χορηγούνταν σε δανειολήπτες που υπό φυσιολογικές συνθήκες δεν θα πληρούσαν τα κριτήρια δανειοδότησης. Οι λεγόμενοι subprime borrowers λάμβαναν δάνεια παρά το γεγονός ότι πολλοί δεν είχαν σταθερά εισοδήματα ή επαρκή οικονομική δυνατότητα αποπληρωμής. Οι τράπεζες συνέχιζαν να δανείζουν επειδή τα δάνεια αυτά μετατρέπονταν σε επενδυτικά προϊόντα που απέφεραν τεράστια κέρδη.
Η αυτοκρατορία της Lehman Brothers και οι προειδοποιήσεις που αγνοήθηκαν
Το 2007 η Lehman Brothers βρισκόταν στο απόγειό της. Απασχολούσε περισσότερους από 25.000 εργαζομένους, ενώ τα έσοδά της είχαν φτάσει τα 19 δισεκατομμύρια δολάρια. Στην Ασία, που αποτελούσε την ταχύτερα αναπτυσσόμενη αγορά της, τα έσοδα είχαν διπλασιαστεί μέσα σε δύο χρόνια και ξεπερνούσαν τα 3,1 δισεκατομμύρια δολάρια.
Στο τιμόνι της βρισκόταν ο θρυλικός και αμφιλεγόμενος Richard Fuld. Είχε ξεκινήσει την καριέρα του στην τράπεζα το 1969 και είχε εξελιχθεί στον απόλυτο κυρίαρχο του οργανισμού. Το 2005 οι αποδοχές και τα μπόνους του ξεπέρασαν τα 34 εκατομμύρια δολάρια, ενώ το μεγαλύτερο μέρος της προσωπικής του περιουσίας ήταν επενδεδυμένο σε μετοχές της Lehman Brothers.
Η κουλτούρα της τράπεζας βασιζόταν στην επιθετικότητα, στην αυτοπεποίθηση και στην πεποίθηση ότι μπορούσε να νικήσει οποιονδήποτε ανταγωνιστή. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, όσοι εξέφραζαν ανησυχίες συχνά αγνοούνταν.
Ήδη από το 2006 ορισμένοι οικονομολόγοι και στελέχη του κλάδου άρχισαν να διαπιστώνουν ότι η αγορά ακινήτων είχε γίνει υπερβολικά επικίνδυνη. Οι τιμές των κατοικιών άρχισαν να υποχωρούν, ενώ ολοένα περισσότεροι δανειολήπτες αδυνατούσαν να εξυπηρετήσουν τα δάνειά τους. Παρ’ όλα αυτά, πολλές τράπεζες συνέχισαν να αυξάνουν την έκθεσή τους στην αγορά στεγαστικών δανείων.
Οι προειδοποιήσεις υπήρχαν, αλλά η επιτυχία των προηγούμενων ετών είχε δημιουργήσει την αίσθηση ότι οι μεγάλοι χρηματοπιστωτικοί οργανισμοί μπορούσαν να διαχειριστούν οποιοδήποτε πρόβλημα. Πολλοί πίστευαν ότι ακόμη και αν εμφανίζονταν απώλειες, αυτές δεν θα ήταν αρκετές για να προκαλέσουν μια γενικευμένη κρίση. Η πραγματικότητα αποδείχθηκε πολύ διαφορετική.
Το πρώτο μεγάλο σοκ ήρθε τον Μάρτιο του 2008 με τη διάσωση της Bear Stearns, της πέμπτης μεγαλύτερης επενδυτικής τράπεζας των ΗΠΑ. Η τράπεζα βρέθηκε στα πρόθυρα κατάρρευσης και σώθηκε μόνο μέσω παρέμβασης της Ομοσπονδιακής Τράπεζας και της JP Morgan Chase. Η εξέλιξη αυτή προκάλεσε πανικό στη Wall Street και οι επενδυτές άρχισαν να αναρωτιούνται ποιος θα ήταν ο επόμενος κρίκος που θα έσπαγε.
Οι υποψίες στράφηκαν αμέσως στη Lehman Brothers.
Τον Ιούνιο του 2008 η τράπεζα ανακοίνωσε την πρώτη τριμηνιαία ζημία της έπειτα από 14 χρόνια. Οι απώλειες ανήλθαν σε 2,8 δισεκατομμύρια δολάρια, προκαλώντας σοκ στις αγορές. Η εμπιστοσύνη άρχισε να καταρρέει, οι εργαζόμενοι ανησυχούσαν και οι επενδυτές αναζητούσαν απαντήσεις. Παρ’ όλα αυτά, η διοίκηση συνέχιζε να πιστεύει ότι μπορούσε να ξεπεράσει την κρίση.
Πολλοί θεωρούν ότι εκείνη την περίοδο η αυτοπεποίθηση μετατράπηκε σε αλαζονεία. Αντί να περιορίσει τους κινδύνους, η τράπεζα συνέχισε να αναλαμβάνει μεγάλες εκθέσεις στην αγορά, θεωρώντας ότι αν οι προβλέψεις της επιβεβαιώνονταν, τα κέρδη θα ήταν τεράστια. Το πρόβλημα ήταν ότι οι προβλέψεις αποδείχθηκαν λανθασμένες.
Η χρεοκοπία των 639 δισ. δολαρίων και οι συνέπειες σε όλο τον κόσμο
Στις 10 Σεπτεμβρίου 2008, η Lehman Brothers ανακοίνωσε νέες ζημίες σχεδόν 4 δισεκατομμυρίων δολαρίων. Η κατάσταση είχε γίνει πλέον κρίσιμη. Η διοίκηση αναζητούσε αγοραστή ή κρατική στήριξη, ενώ οι αμερικανικές αρχές συζητούσαν εάν έπρεπε να παρέμβουν.
Το καθοριστικό Σαββατοκύριακο ακολούθησαν διαπραγματεύσεις με πιθανούς διασώστες, μεταξύ των οποίων η Bank of America και η Barclays. Καμία συμφωνία δεν προχώρησε. Σε αντίθεση με την Bear Stearns, η αμερικανική κυβέρνηση δεν ήταν διατεθειμένη να οργανώσει μια νέα διάσωση. Πολλοί αξιωματούχοι θεωρούσαν ότι αν σωζόταν και η Lehman Brothers, κάθε μεγάλη τράπεζα θα περίμενε στο μέλλον κρατική βοήθεια σε περίπτωση προβλημάτων.
Το πρωί της 15ης Σεπτεμβρίου 2008, η Lehman Brothers υπέβαλε αίτηση πτώχευσης.
Το συνολικό της χρέος έφτανε τα 639 δισεκατομμύρια δολάρια, καθιστώντας την κατάρρευσή της τη μεγαλύτερη χρεοκοπία στην ιστορία. Οι εικόνες εργαζομένων που έβγαιναν από τα κεντρικά γραφεία κρατώντας κούτες με προσωπικά αντικείμενα έκαναν τον γύρο του κόσμου. Ένας χρηματοπιστωτικός κολοσσός ηλικίας 158 ετών είχε πάψει να υπάρχει.
Η κατάρρευση προκάλεσε αλυσιδωτές αντιδράσεις σε ολόκληρο τον πλανήτη. Οι αγορές βυθίστηκαν, οι επενδυτές πανικοβλήθηκαν και η παγκόσμια οικονομία βρέθηκε στο χείλος της καταστροφής. Πολλοί περιέγραψαν τις ημέρες που ακολούθησαν ως τη στιγμή που το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα κοίταξε μέσα στην άβυσσο.
Οι συνέπειες έφτασαν μέχρι την Ασία. Χιλιάδες επενδυτές στη Σιγκαπούρη και στο Χονγκ Κονγκ είχαν αγοράσει επενδυτικά προϊόντα που συνδέονταν με τη Lehman Brothers χωρίς να γνωρίζουν πλήρως τους κινδύνους. Όταν η τράπεζα κατέρρευσε, οι επενδύσεις τους έχασαν μεγάλο μέρος ή και το σύνολο της αξίας τους. Στη Σιγκαπούρη, σχεδόν 10.000 επενδυτές επηρεάστηκαν, με συνολικές απώλειες που έφτασαν περίπου τα 340 εκατομμύρια δολάρια.
Πολλοί από αυτούς ήταν απλοί άνθρωποι που πίστευαν ότι είχαν τοποθετήσει τις αποταμιεύσεις τους σε ασφαλή προϊόντα. Η οργή τους οδήγησε σε μαζικές διαμαρτυρίες, ενώ αρκετοί κατηγόρησαν τις τράπεζες ότι δεν εξήγησαν επαρκώς τους κινδύνους που αναλάμβαναν οι πελάτες τους.
Η κατάρρευση της Lehman Brothers αποτέλεσε το σημείο καμπής της παγκόσμιας χρηματοπιστωτικής κρίσης. Ανάγκασε κυβερνήσεις, κεντρικές τράπεζες και διεθνείς οργανισμούς να δράσουν συντονισμένα προκειμένου να αποτρέψουν μια ολοκληρωτική κατάρρευση του συστήματος. Για πολλούς αναλυτές, η Lehman Brothers έγινε το «σοκ» που υποχρέωσε τον κόσμο να αντιμετωπίσει την πραγματικότητα.
Παρά τις μεταρρυθμίσεις που ακολούθησαν, αρκετοί οικονομολόγοι εξακολουθούν να πιστεύουν ότι μια νέα τραπεζική κρίση είναι αναπόφευκτη. Υποστηρίζουν ότι η μνήμη των αγορών είναι συχνά βραχύβια και ότι, καθώς οι κρίσεις απομακρύνονται χρονικά, η απληστία επιστρέφει. Η Lehman Brothers παραμένει μέχρι σήμερα το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς η υπερβολική αυτοπεποίθηση, η ανάληψη ακραίων κινδύνων και η πεποίθηση ότι «αυτή τη φορά είναι διαφορετικά» μπορούν να οδηγήσουν ακόμη και τους ισχυρότερους οργανισμούς στην καταστροφή.
