Γιατί οι αρχαίοι Έλληνες κρατούν το κλειδί της πραγματικής επιτυχίας και πώς το χάσαμε
Μια βαθιά ανάλυση μας υπενθυμίζει πώς η ομηρική «αρετή» και η αριστοτελική «μεγαλοψυχία» παραμένουν το μοναδικό, διαχρονικό εγχειρίδιο για να χτίσει κανείς τον χαρακτήρα και τη ζωή του.
Πριν από 3.000 χρόνια, σε ένα πεδίο μάχης έξω από τα τείχη της Τροίας, ένας άνδρας ονόματι Σαρπηδόνας γύρισε στον συμπολεμιστή που στεκόταν δίπλα του και του έθεσε το πιο κρίσιμο ερώτημα που μπορεί να κάνει ποτέ ένας άνθρωπος. Για να αντιληφθούμε το μέγεθος της στιγμής, πρέπει να ανατρέξουμε στην Ιλιάδα, ένα από τα αρχαιότερα και σπουδαιότερα κείμενα της δυτικής λογοτεχνίας. Πρόκειται για το πολεμικό έπος που συνέθεσε ο Όμηρος, περιγράφοντας την πολιορκία της Τροίας, έναν πόλεμο δεκαετούς διάρκειας. Είναι ένα κείμενο που γαλουχούσε τη σκέψη των ανθρώπων για 25 αιώνες, και ίσως σήμερα να έχει περάσει στο περιθώριο, αλλά αυτό ακριβώς είναι το πρόβλημα της εποχής μας.
σχετικά άρθρα
Ο Σαρπηδόνας, ένας βασιλιάς που πολεμά στο πλευρό των Τρώων, ετοιμάζεται μαζί με τον εξάδελφό του, τον Γλαύκο, να επιτεθούν σε ένα οχυρωμένο τείχος γεμάτο λογχοφόρους. Στον αρχαίο κόσμο, αυτό ισοδυναμούσε με το να περπατάς κατευθείαν πάνω σε μια φωλιά πολυβόλων. Και ακριβώς εκεί, με τους άνδρες να πεθαίνουν γύρω του, ο Σαρπηδόνας ρωτά: «Γιατί, πίσω στην πατρίδα, εσύ και εγώ έχουμε τις καλύτερες θέσεις σε κάθε συμπόσιο; Γιατί μας σερβίρουν τα καλύτερα κομμάτια κρέας και οι κούπες μας ξεχειλίζουν από κρασί; Γιατί κατέχουμε την πιο εύφορη γη, τους οπωρώνες, τα χωράφια με το σιτάρι δίπλα στο ποτάμι; Γιατί έχουμε εμείς όλα αυτά τα προνόμια;».
Η απάντηση που δίνει ο ίδιος διαπερνά τον χρόνο: «Επειδή ακριβώς αυτή τη στιγμή, στεκόμαστε στην πρώτη γραμμή, εκεί που πέφτουν τα δόρατα». Αυτή ήταν η συμφωνία. Αυτό ήταν το τίμημα για το κρέας, τη γη, τις καλές θέσεις και τα προνόμια. Οι άνθρωποι πεθαίνουν κατά χιλιάδες, κανείς δεν γλιτώνει από τη μοίρα. Ας προχωρήσουμε, λοιπόν, να κερδίσουμε τη δόξα ή ας την παραδώσουμε σε κάποιον άλλον. Με αυτά τα λόγια, ορμά στο τείχος. Μέσα σε λίγους στίχους, ο Σαρπηδόνας αποκωδικοποιεί ολόκληρο το λειτουργικό σύστημα του ελληνικού πολιτισμού.
Η παρεξηγημένη έννοια της αρετής στη Δύση
Οι αρχαίοι Έλληνες είχαν μια λέξη που συχνά στον δυτικό κόσμο μεταφράζεται απλώς ως virtue (ηθική αρετή). Αυτή η μετάφραση είναι, στην καλύτερη περίπτωση, ελλιπής και στη χειρότερη, παραπλανητική. Όταν ο σύγχρονος άνθρωπος ακούει τη λέξη, συχνά φέρνει στο μυαλό του μια αυστηρή δασκάλα κατηχητικού να κουνάει το δάχτυλο για το τι απαγορεύεται να κάνει κάποιος. Αυτό είναι το ακριβώς αντίθετο από αυτό που εννοούσαν οι Έλληνες με τη λέξη αρετή.
Η αρετή σημαίνει αριστεία. Και όχι κάποια αόριστη, γενική τελειότητα, αλλά τη συγκεκριμένη υπεροχή που ταιριάζει σε ένα πράγμα όταν αυτό εκπληρώνει πλήρως τη φύση του. Ένα μαχαίρι έχει αρετή όταν είναι τόσο κοφτερό που κόβει χωρίς κόπο. Ένα άλογο έχει αρετή όταν καλπάζει με αξεπέραστη ταχύτητα. Ένα μάτι έχει αρετή όταν εστιάζει καθαρά στον στόχο του. Κάθε δημιούργημα έχει τη δυνατότητα να κατακτήσει την αρετή του. Αυτή η υπεροχή δεν επιβάλλεται ποτέ από το εξωτερικό περιβάλλον. Είναι εγγενής σε αυτόν που έχει φτάσει στο απόλυτο αποκορύφωμα της δικής του φύσης.
Ποια είναι λοιπόν η αρετή ενός ανθρώπου; Αυτό το ερώτημα αποτέλεσε τον φέροντα οργανισμό του δυτικού πολιτισμού για 2.000 χρόνια. Ο Όμηρος το έθεσε, ο Σωκράτης το ερεύνησε, ο Πλάτωνας το ανέλυσε, ο Αριστοτέλης έγραψε βιβλία για να το απαντήσει, και ο Μάρκος Αυρήλιος το έκανε πυρήνα των στοχασμών του. Κάθε σοβαρός άνθρωπος σε αυτή τη βραχώδη χερσόνησο αφιέρωσε τη ζωή του στην αναζήτηση της αρετής.
Το στεφάνι ελιάς και τα παράγωγα της επιτυχίας
Αν θέλετε αποδείξεις για το πόσο σοβαρά έπαιρναν οι Έλληνες την έννοια της αρετής, αρκεί να κοιτάξετε τους Ολυμπιακούς Αγώνες. Η αρχαία διοργάνωση διήρκεσε για περισσότερα από χίλια χρόνια. Οι σπουδαιότεροι αθλητές προπονούνταν σκληρά για τέσσερα χρόνια, ταξίδευαν εκατοντάδες χιλιόμετρα μέχρι την Ολυμπία και αγωνίζονταν γυμνοί μπροστά σε 40.000 θεατές. Και τι κέρδιζε ο νικητής για όλη αυτή την υπερπροσπάθεια; Ένα στεφάνι κομμένο από μια αγριελιά που φύτρωνε πίσω από τον ναό του Δία. Αυτό ήταν το έπαθλο. Λίγα φύλλα από ένα δέντρο, τα οποία μέσα σε μια εβδομάδα θα ξεραίνονταν και θα κατέληγαν στα σκουπίδια.
Ωστόσο, όταν αυτός ο άνδρας επέστρεφε στην πατρίδα του, η πόλη του τον υποδεχόταν σαν ημίθεο. Γκρέμιζαν ένα τμήμα από τα τείχη της πόλης για να περάσει, του εξασφάλιζαν δωρεάν σίτιση για την υπόλοιπη ζωή του, του έστηναν αγάλματα και οι ποιητές έγραφαν ωδές για εκείνον. Αλλά υπάρχει μια λεπτομέρεια που πολλοί χάνουν: τίποτα από όλα αυτά δεν τα κέρδισε στην Ολυμπία. Στην Ολυμπία κέρδισε ένα κλαδί. Τα υπόλοιπα ήρθαν μετά, από ανθρώπους που αναγνώρισαν τι είχε γίνει. Από ανθρώπους που είχαν γίνει μάρτυρες της αρετής σε αυτόν τον πρωταθλητή.
Το στεφάνι δεν ήταν ποτέ το πραγματικό έπαθλο. Ούτε το άγαλμα, ούτε το δωρεάν φαγητό, ούτε η λατρεία του πλήθους. Όλα αυτά ήταν παράγωγα. Ήταν οι καθυστερημένοι δείκτες της αρετής. Του αποδόθηκαν εξαιτίας αυτού που είχε γίνει ο ίδιος. Ακόμη και η ίδια η νίκη ήταν απλώς ένα υποπροϊόν. Ένα υποπροϊόν της προπόνησης, της αφοσίωσης, της σωματικής και πνευματικής δύναμης που έπρεπε να σφυρηλατήσει για να είναι σε θέση να κερδίσει. Ένα μαχαίρι δεν γίνεται κοφτερό επειδή κόβει. Γίνεται κοφτερό στην πέτρα ακονίσματος. Τρίβεται ξανά και ξανά, και τότε, ως αποτέλεσμα, κόβει αψεγάδιαστα. Αυτή είναι η σωστή σειρά των πραγμάτων.
Το μεγάλο λάθος της σύγχρονης εποχής
Βλέπουμε ανθρώπους να κάνουν το ίδιο μοιραίο λάθος διαρκώς, με αποτέλεσμα να καταστρέφονται ζωές. Παρατηρείς έναν άνδρα που χαίρει εκτίμησης, έναν άνθρωπο που επιβάλλεται στον χώρο, κάποιον που όταν μιλάει, οι άλλοι σωπαίνουν και ακούν. Και τι προσέχεις γύρω του; Τα χρήματα, την όμορφη σύντροφο, τη δύναμη, την επιρροή. Και το εύκολο συμπέρασμα είναι πως τα χρήματα και η εξουσία είναι αυτά που του προσδίδουν την αρετή, που τον κάνουν άριστο.
Είναι σαν ένα παιδί που βλέπει τον Μάικλ Τζόρνταν να φοράει το καπέλο του ανάποδα. Δείχνει τόσο ανεπιτήδευτα κουλ. Το παιδί πιστεύει ότι, αν γυρίσει και το δικό του καπέλο ανάποδα, θα γίνει εξίσου κουλ με τον Τζόρνταν. Όμως δεν ήταν το ανάποδο καπέλο που έκανε τον Τζόρνταν ξεχωριστό. Ήταν η αρετή του Τζόρνταν που έκανε το ανάποδο καπέλο να φαίνεται ωραίο. Είχε την αρετή από πριν.
Τα χρήματα δεν σου δίνουν αρετή. Ούτε η εξουσία, ούτε οι ανθρώπινες σχέσεις. Κανείς και τίποτα δεν μπορεί να στην προσφέρει έτοιμη απ’ έξω. Λειτουργεί ακριβώς αντίστροφα. Η αρετή είναι αυτή που σε κάνει τον άνθρωπο που μπορεί να δημιουργήσει πλούτο. Που σε κάνει τον άνθρωπο που μπορεί να διαχειριστεί τη δύναμη χωρίς να επιτρέψει σε αυτήν την εξουσία να τον κατασπαράξει. Ο Σαρπηδόνας δεν πήρε την εύφορη γη και μετά έγινε γενναίος. Πήρε τη γη επειδή ήταν γενναίος. Επειδή ήταν αυτός που στάθηκε στην πρώτη γραμμή. Οι Έλληνες είχαν απόλυτα ξεκάθαρη στο μυαλό τους τη σειρά των πραγμάτων, ενώ εμείς σήμερα την έχουμε κατανοήσει εντελώς ανάποδα.
Ο αριστοτελικός δρόμος δεν έχει συντομεύσεις
Πώς αποκτά λοιπόν κάποιος αυτή την αρετή; Τετρακόσια χρόνια μετά τον Όμηρο, ο Αριστοτέλης έδωσε την οριστική απάντηση. Ο Αριστοτέλης, μαθητής του Πλάτωνα και δάσκαλος του Μεγάλου Αλεξάνδρου, άφησε μια κληρονομιά πάνω στην οποία χτίστηκαν αργότερα ολόκληρα θεολογικά και φιλοσοφικά συστήματα. Κι όμως, η απάντησή του για το πώς κατακτάται η αρετή είναι σχεδόν προσβλητικά απλή.
Ο Αριστοτέλης είπε: «Οι άνθρωποι γίνονται οικοδόμοι χτίζοντας. Γίνονται κιθαριστές παίζοντας κιθάρα. Με τον ίδιο ακριβώς τρόπο, γινόμαστε δίκαιοι κάνοντας δίκαιες πράξεις, γενναίοι κάνοντας γενναία πράγματα και εγκρατείς ασκώντας εγκράτεια». Δεν γίνεσαι ολοκληρωμένος άνθρωπος πρώτα και μετά εκτελείς την πράξη. Εκτελείς την πράξη ξανά και ξανά, μέχρι που η πράξη σε μεταμορφώνει. Αυτή είναι η πέτρα ακονίσματος. Αυτή είναι η τριβή.
Δεν υπάρχει καμία συντόμευση σε αυτή τη διαδικασία. Δεν υπάρχει κανένα “hack”, κανένα μαγικό χάπι, κανένα σεμινάριο. Κάνεις πράξεις γενναιότητας προτού καν νιώσεις έτοιμος ή γενναίος. Και συνεχίζεις να τις κάνεις. Και μια μέρα κοιτάς ψηλά και συνειδητοποιείς ότι έχεις γίνει ο άνθρωπος που στόχευες.
Η μεγαλοψυχία απέναντι στη μικροψυχία
Ο Αριστοτέλης προχωρά ένα βήμα παραπέρα, φτάνοντας σε ένα σημείο που ίσως κάνει πολλούς σύγχρονους ανθρώπους να νιώσουν άβολα. Λέει ότι το στέμμα όλων των αρετών, η αριστεία των αριστειών, είναι μια ιδιότητα που ονομάζεται μεγαλοψυχία. Ο μεγαλόψυχος άνθρωπος είναι αυτός που γνωρίζει ότι είναι άξιος για σπουδαία πράγματα, και όντως είναι.
Για να τον κατανοήσουμε, ας φανταστούμε ένα δωμάτιο γεμάτο κόσμο. Στη μία πλευρά στέκεται ο ανόητος, ο άνθρωπος που νομίζει ότι αξίζει δέκα φορές περισσότερο από την πραγματική του αξία – και όλοι στο δωμάτιο μπορούν να το δουν εκτός από τον ίδιο. Στην άλλη πλευρά στέκεται ο μικρόψυχος άνθρωπος. Είναι αυτός που αξίζει πάρα πολλά, αλλά αρνείται πεισματικά να το πιστέψει. Είναι ο άνθρωπος που μειώνει τον εαυτό του, που δεν σηκώνεται από την καρέκλα του.
Ακριβώς στο κέντρο, ανάμεσα στον ανόητο και τον μικρόψυχο, στέκεται ο μεγαλόψυχος. Ο Αριστοτέλης μάς λέει ότι ο μεγαλόψυχος εκτιμά τον εαυτό του στην πραγματική του αξία. Ούτε περισσότερο, ούτε λιγότερο. Κοιτάζοντας τη σύγχρονη κοινωνία, έχουμε περάσει γενιές ολόκληρες διδάσκοντας στους νέους ότι το ασυγχώρητο αμάρτημα είναι να εκτιμάς τον εαυτό σου, να είσαι περήφανος, να υπερασπίζεσαι την αξία σου. Έτσι, δημιουργήσαμε κοινωνίες γεμάτες μικρόψυχους ανθρώπους, οι οποίοι έμαθαν να βαφτίζουν την αυτοϋποτίμησή τους “ταπεινότητα”. Αυτό δεν είναι ταπεινότητα. Είναι άρνηση της ίδιας της δυναμικής του ανθρώπου. Η πραγματική ταπεινότητα είναι το να βλέπεις τον εαυτό σου με απόλυτη ακρίβεια.
Ο Μίλων ο Κροτωνιάτης και η καθημερινή τριβή
Οι Έλληνες έλεγαν μια ιστορία για έναν παλαιστή, τον Μίλωνα τον Κροτωνιάτη, έξι φορές Ολυμπιονίκη και τον πιο δυνατό άνθρωπο που είχε δει ποτέ ο κόσμος. Έλεγαν ότι ο Μίλων έγινε τόσο δυνατός επειδή, όταν ήταν αγόρι, γεννήθηκε ένα μοσχαράκι στο αγρόκτημα της οικογένειάς του. Ο Μίλων το σήκωσε και το κουβάλησε στους ώμους του. Το ίδιο έκανε και την επόμενη μέρα, και την μεθεπόμενη. Το μοσχάρι μεγάλωνε γραμμάριο-γραμμάριο, τόσο αργά που καμία μέρα δεν φαινόταν πιο δύσκολη από την προηγούμενη. Μέχρι που μια μέρα, ο Μίλων περπάτησε στην αρένα των Ολυμπιακών Αγώνων κουβαλώντας στην πλάτη του έναν πλήρως αναπτυγμένο ταύρο.
Αυτός είναι ο μεγαλόψυχος του Αριστοτέλη. Αυτός είναι ο Σαρπηδόνας στην πρώτη γραμμή, και αυτή είναι η ουσία του Ολυμπιακού ιδεώδους. Όλα συνοψίζονται στην εικόνα ενός ανθρώπου που κουβαλάει τον δικό του ταύρο, μέρα με τη μέρα.
Εκεί που πέφτουν τα δόρατα
Το μόνο που μένει, λοιπόν, είναι η πράξη. Ξεκινήστε σήμερα. Βρείτε το δικό σας “ταύρο”. Διαλέξτε μόνο ένα πράγμα, μην προσπαθήσετε να φτιάξετε ολόκληρη τη ζωή σας με μία κίνηση. Επιλέξτε μια πράξη που θα εκτελέσετε σήμερα με ένα πρότυπο τελειότητας που κανείς δεν σας ζήτησε, για δουλειά που κανείς δεν σας πληρώνει, για μια προσπάθεια που κανείς δεν πρόκειται να ελέγξει. Κρατήστε τον λόγο σας όταν το να τον αθετήσετε δεν θα σας κόστιζε τίποτα.
Και αύριο, κάντε το ξανά. Και πάνω από όλα, σταματήστε να είστε μικρόψυχοι. Το να υποτιμάτε τον εαυτό σας δεν βλάπτει μόνο εσάς, αλλά και κάθε άλλον άνθρωπο που έχει ανάγκη την παρουσία σας. Σηκωθείτε και σταθείτε εκεί που πέφτουν τα δόρατα, προτού καν νιώσετε έτοιμοι. Γιατί το να στέκεσαι εκεί είναι το μόνο πράγμα που έκανε ποτέ έναν άνθρωπο πραγματικά έτοιμο. Οι αρχαίοι Έλληνες δεν παρήγαγαν σπουδαίους ανθρώπους κατά λάθος. Το έκαναν με σκοπό, με μια συγκεκριμένη μέθοδο την οποία και κατέγραψαν. Η μέθοδος αυτή βρίσκεται σε κοινή θέα εδώ και 3.000 χρόνια, περιμένοντας τον καθένα να τη διαβάσει και να κάνει το επόμενο βήμα.
