Γιατί ο Στάλιν δεν εισέβαλε ποτέ στην Ελλάδα – Ο πραγματικός λόγος πίσω από τη συμφωνία με τον Τσόρτσιλ

Η περίφημη «Συμφωνία των Ποσοστών» του 1944, τα σοβιετικά σχέδια για τα Βαλκάνια και η στάση της Μόσχας στον ελληνικό Εμφύλιο – Τι αποκαλύπτουν τα διπλωματικά έγγραφα και οι συνομιλίες του Στάλιν με τους συμμάχους του

Γιατί ο Στάλιν δεν εισέβαλε ποτέ στην Ελλάδα – Ο πραγματικός λόγος πίσω από τη συμφωνία με τον Τσόρτσιλ

Η απόφαση του Ιωσήφ Στάλιν να μην εισβάλει στην Ελλάδα κατά τη διάρκεια και μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο συνδέεται συνήθως με την περίφημη «Συμφωνία των Ποσοστών», την οποία φέρεται να συνήψε με τον Βρετανό πρωθυπουργό Ουίνστον Τσόρτσιλ στη Μόσχα, τον Οκτώβριο του 1944. Ωστόσο, διπλωματικά έγγραφα, ημερολόγια και καταγραφές συνομιλιών δείχνουν ότι η στάση της Σοβιετικής Ένωσης είχε διαμορφωθεί νωρίτερα και συνδεόταν με ευρύτερους στρατηγικούς υπολογισμούς.

σχετικά άρθρα

Η Μόσχα δεν φαίνεται να είχε αποφασίσει να καταλάβει στρατιωτικά την Ελλάδα, ακόμη και όταν ο Κόκκινος Στρατός βρισκόταν στη γειτονική Βουλγαρία και οι βρετανικές δυνάμεις δεν είχαν ακόμη φτάσει στην Αθήνα.

Η σοβιετική ηγεσία επιδίωκε να εξασφαλίσει τον έλεγχο χωρών όπως η Ρουμανία και η Βουλγαρία, αποφεύγοντας παράλληλα μια άμεση αντιπαράθεση με τη Βρετανία και, αργότερα, τις Ηνωμένες Πολιτείες για την Ελλάδα.

Αυτή η στρατηγική αποτυπώθηκε τόσο στα γεγονότα του 1944 όσο και στη στάση του Στάλιν απέναντι στον ελληνικό Εμφύλιο Πόλεμο, όταν οι Έλληνες κομμουνιστές έλαβαν βοήθεια από γειτονικές χώρες, αλλά δεν εξασφάλισαν ποτέ την άμεση στρατιωτική επέμβαση της Σοβιετικής Ένωσης.

Η συμφωνία του 1944 και η απόφαση που είχε προηγηθεί

Στις 9 Οκτωβρίου 1944, ο Τσόρτσιλ συναντήθηκε με τον Στάλιν στο Κρεμλίνο. Η Γερμανία αποχωρούσε από τα Βαλκάνια και ο Κόκκινος Στρατός προέλαυνε στην περιοχή, δημιουργώντας νέα δεδομένα για τη μεταπολεμική ισορροπία δυνάμεων.

Στα απομνημονεύματά του, ο Τσόρτσιλ περιγράφει πώς έγραψε σε ένα χαρτί τα ποσοστά επιρροής που θα είχαν η Βρετανία και η Σοβιετική Ένωση σε διάφορες χώρες.

Για την Ελλάδα πρότεινε βρετανική επιρροή 90%, ενώ για τη Ρουμανία αντίστοιχο ποσοστό υπέρ της Σοβιετικής Ένωσης. Για τη Γιουγκοσλαβία προέβλεπε κατανομή 50%-50%.

Ο Στάλιν φέρεται να σημείωσε με μπλε μολύβι ότι συμφωνούσε και επέστρεψε το χαρτί στον Τσόρτσιλ.

Το συγκεκριμένο έγγραφο υπάρχει μέχρι σήμερα στα βρετανικά Εθνικά Αρχεία. Ωστόσο, τα επίσημα πρακτικά της συνάντησης δεν καταγράφουν ούτε τα ποσοστά ούτε τη χαρακτηριστική κίνηση του Στάλιν.

Αντίθετα, αναφέρουν ότι ο Τσόρτσιλ ζήτησε να έχει η Βρετανία τον πρώτο λόγο στην Ελλάδα, όπως η Σοβιετική Ένωση στη Ρουμανία, και ότι ο Στάλιν συμφώνησε.

Μάλιστα, ο Βρετανός πρωθυπουργός επισήμανε ότι θα ήταν προτιμότερο να αποφεύγεται ο όρος «σφαίρες επιρροής», καθώς θα μπορούσε να προκαλέσει αντιδράσεις από τους Αμερικανούς.

Οι διαπραγματεύσεις για τα ποσοστά συνεχίστηκαν την επόμενη ημέρα μεταξύ των υπουργών Εξωτερικών Άντονι Ίντεν και Βιατσεσλάβ Μολότοφ, αλλά επικεντρώθηκαν κυρίως στην Ουγγαρία, τη Βουλγαρία και τη Γιουγκοσλαβία. Η Ελλάδα δεν αποτέλεσε αντικείμενο αντίστοιχης διαπραγμάτευσης.

Ο λόγος φαίνεται να βρίσκεται σε αποφάσεις που είχαν ληφθεί πριν από τη συνάντηση.

Ήδη από τον Μάιο του 1944, η Βρετανία είχε προτείνει στη Μόσχα μια άτυπη κατανομή αρμοδιοτήτων, με τη Σοβιετική Ένωση να έχει τον πρώτο λόγο στη Ρουμανία και τη Βρετανία στην Ελλάδα.

Στις 18 Μαΐου, η σοβιετική πλευρά είχε συμφωνήσει κατ’ αρχήν, υπό την προϋπόθεση ότι δεν θα υπήρχαν αμερικανικές αντιρρήσεις. Οι ΗΠΑ, ωστόσο, εξέφρασαν την αντίθεσή τους.

Ακόμη σημαντικότερη είναι μια καταγραφή στο ημερολόγιο του Γκεόργκι Ντιμιτρόφ, Βούλγαρου κομμουνιστή που διατηρούσε άμεση επικοινωνία με τον Στάλιν.

Στις 6 Οκτωβρίου 1944, τρεις ημέρες πριν από τη συνάντηση με τον Τσόρτσιλ, ο Στάλιν είχε ήδη ζητήσει την αποχώρηση των βουλγαρικών στρατευμάτων από τη Θράκη και την Ανατολική Μακεδονία.

Τα στρατεύματα αυτά βρίσκονταν πλέον υπό σοβιετική διοίκηση, καθώς ο Κόκκινος Στρατός είχε εισέλθει στη Βουλγαρία από τις 8 Σεπτεμβρίου.

Η απόφαση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία, επειδή αφορούσε το μοναδικό τμήμα της ελληνικής επικράτειας όπου η Μόσχα διέθετε τότε ουσιαστική στρατιωτική επιρροή.

Ο Στάλιν προτίμησε να διατηρήσει τη Βουλγαρία στη σοβιετική σφαίρα επιρροής, αντί να επιδιώξει επέκταση προς το Αιγαίο.

Στις 11 Οκτωβρίου ζητήθηκε επισήμως η αποχώρηση των βουλγαρικών δυνάμεων και μέχρι τις 25 Οκτωβρίου είχαν εγκαταλείψει την Ελλάδα.

Το διάστημα που προηγήθηκε ήταν κρίσιμο. Οι σοβιετικές δυνάμεις βρίσκονταν στη Βουλγαρία, ενώ τα πρώτα βρετανικά στρατεύματα έφτασαν στην Αθήνα μόλις στα μέσα Οκτωβρίου.

Παρά τη δυνατότητα άσκησης στρατιωτικής πίεσης, δεν έχει εντοπιστεί σχέδιο σοβιετικής εισβολής στην Ελλάδα. Οι δυνάμεις του Κόκκινου Στρατού κατευθύνθηκαν προς το Βελιγράδι και την Ουγγαρία, όπου συνεχίζονταν οι επιχειρήσεις εναντίον των Γερμανών.

Η απουσία τέτοιου σχεδίου από τα διαθέσιμα έγγραφα δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι δεν υπήρξε ποτέ σχετική σκέψη. Ωστόσο, οι καταγεγραμμένες αποφάσεις της σοβιετικής ηγεσίας δείχνουν διαφορετικές προτεραιότητες.

Ο ελληνικός Εμφύλιος και η άρνηση του Στάλιν να στείλει τον Κόκκινο Στρατό

Η στάση της Μόσχας έγινε ακόμη πιο σαφής τον Δεκέμβριο του 1944, όταν ξέσπασαν οι συγκρούσεις στην Αθήνα μεταξύ του ΕΛΑΣ και των δυνάμεων που υποστήριζαν την ελληνική κυβέρνηση, με τη συμμετοχή του βρετανικού στρατού.

Η Βρετανία ανέπτυξε σημαντικές στρατιωτικές δυνάμεις στην Ελλάδα, που σύμφωνα με μία μελέτη έφτασαν περίπου τους 75.000 Βρετανούς και Ινδούς στρατιώτες.

Παρά την εμπλοκή των Βρετανών στις συγκρούσεις, η Σοβιετική Ένωση δεν προχώρησε σε δημόσια καταδίκη των επιχειρήσεών τους.

Οι Έλληνες κομμουνιστές ζήτησαν βοήθεια από τη Μόσχα. Στις 8 Δεκεμβρίου 1944, ο Ντιμιτρόφ κατέγραψε σχετικό αίτημα, ενώ την επόμενη ημέρα σημείωσε ότι οι Έλληνες δεν μπορούσαν να υπολογίζουν σε ενεργή σοβιετική επέμβαση.

Υπήρξε, πάντως, και μεταγενέστερο μήνυμα που συμβούλευε τη συνέχιση του αγώνα, γεγονός που δείχνει ότι οι οδηγίες δεν ήταν πάντοτε απολύτως ξεκάθαρες.

Στις 10 Ιανουαρίου 1945, ο Στάλιν εξέφρασε στον Ντιμιτρόφ την αντίθεσή του με την έναρξη των συγκρούσεων.

Υποστήριξε ότι το ΕΑΜ δεν έπρεπε να αποχωρήσει από την κυβέρνηση Παπανδρέου και ότι οι Έλληνες κομμουνιστές είχαν αναλάβει περισσότερα από όσα μπορούσαν να αντιμετωπίσουν.

«Δεν μπορούμε να στείλουμε τα στρατεύματά μας στην Ελλάδα», ήταν η χαρακτηριστική τοποθέτησή του.

Τον Φεβρουάριο του 1945, στη Διάσκεψη της Γιάλτας, ο Στάλιν διαβεβαίωσε τον Τσόρτσιλ ότι δεν σκόπευε να παρέμβει στις ελληνικές υποθέσεις ή να επικρίνει τις βρετανικές ενέργειες.

Ωστόσο, η σοβιετική αποχή από μια άμεση στρατιωτική επέμβαση δεν σήμαινε ότι η Μόσχα εγκατέλειψε κάθε προσπάθεια επηρεασμού των ελληνικών εξελίξεων.

Με την έναρξη του Εμφυλίου Πολέμου το 1946, οι Έλληνες κομμουνιστές άρχισαν να λαμβάνουν στρατιωτική υποστήριξη κυρίως από τη Γιουγκοσλαβία του Γιόσιπ Μπροζ Τίτο, αλλά και από άλλες γειτονικές χώρες.

Τον Οκτώβριο του 1946, σοβιετική αναφορά σημείωνε ότι οι Γιουγκοσλάβοι ήταν έτοιμοι να στείλουν όπλα και πυρομαχικά στους Έλληνες αντάρτες.

Από τη σοβιετική πλευρά προτάθηκε η αποστολή χρημάτων, ρουχισμού και φαρμάκων.

Η στάση της Μόσχας θα μπορούσε να περιγραφεί ως υποστήριξη χωρίς δέσμευση για άμεση στρατιωτική εμπλοκή.

Το 1947, ο γενικός γραμματέας του ΚΚΕ Νίκος Ζαχαριάδης επιδίωκε να καταλάβει τη Βόρεια Ελλάδα, με επίκεντρο τη Θεσσαλονίκη, και ζήτησε από τη Μόσχα στρατιωτικό εξοπλισμό.

Ρωσικό έγγραφο που έγινε γνωστό το 2022 αναφέρει ότι ικανοποιήθηκαν σε μεγάλο βαθμό τα αιτήματα για εξοπλισμό, με εξαίρεση ορισμένα πυροβόλα και είδη ένδυσης.

Στην υποστήριξη περιλαμβάνονταν γερμανικά όπλα που είχαν περιέλθει στα χέρια των Σοβιετικών και 100.000 δολάρια.

Παράλληλα, όταν οι Έλληνες κομμουνιστές ανακοίνωσαν τη δημιουργία δικής τους κυβέρνησης τον Δεκέμβριο του 1947, καμία χώρα δεν την αναγνώρισε, ούτε εκείνες που τους παρείχαν στρατιωτική βοήθεια.

Ο ίδιος ο Στάλιν είχε ζητήσει από τις γειτονικές χώρες να μην προχωρήσουν πρώτες σε αναγνώριση.

Την ίδια περίοδο, η οικονομική αδυναμία της Βρετανίας οδήγησε στην αλλαγή του διεθνούς ρόλου στην Ελλάδα.

Στις 21 Φεβρουαρίου 1947, το Λονδίνο ενημέρωσε την Ουάσινγκτον ότι δεν μπορούσε πλέον να συνεχίσει την οικονομική βοήθεια προς την Ελλάδα και ζήτησε από τις ΗΠΑ να αναλάβουν το βάρος.

Στις 12 Μαρτίου 1947, ο Αμερικανός πρόεδρος Χάρι Τρούμαν ζήτησε από το Κογκρέσο 400 εκατομμύρια δολάρια, από τα οποία τα 300 εκατομμύρια προορίζονταν για την Ελλάδα.

Ήταν η αρχή μιας πολύ μεγαλύτερης αμερικανικής εμπλοκής, με τη συνολική βοήθεια να φτάνει περίπου τα 750 εκατομμύρια δολάρια στις αρχές του 1949.

Παράλληλα, όμως, οι αμερικανικές υπηρεσίες πληροφοριών εκτιμούσαν ότι η πιθανότητα άμεσης σοβιετικής στρατιωτικής επέμβασης στην Ελλάδα ήταν εξαιρετικά μικρή.

Τον Ιούνιο του 1948, η αμερικανική κυβέρνηση αποφάσισε ότι δεν έπρεπε να αποστείλει δικές της μάχιμες δυνάμεις στην Ελλάδα.

Η πιο αποκαλυπτική συζήτηση για τις πραγματικές προθέσεις του Στάλιν πραγματοποιήθηκε στις 10 Φεβρουαρίου 1948, όταν συναντήθηκε στο Κρεμλίνο με Γιουγκοσλάβους και Βούλγαρους αξιωματούχους.

Στα μεταγενέστερα απομνημονεύματά του, ο Γιουγκοσλάβος Μίλοβαν Τζίλας υποστήριξε ότι ο Στάλιν είχε ζητήσει να σταματήσει αμέσως η εξέγερση στην Ελλάδα, επειδή η Βρετανία και οι ΗΠΑ δεν θα επέτρεπαν να απειληθούν οι γραμμές επικοινωνίας τους στη Μεσόγειο.

Ωστόσο, οι σημειώσεις που κρατήθηκαν την εποχή εκείνη παρουσιάζουν μια πιο σύνθετη εικόνα.

Ο Στάλιν φέρεται να υποστήριξε ότι οι Έλληνες αντάρτες έπρεπε να συνεχίσουν να υποστηρίζονται μόνο εφόσον υπήρχαν πραγματικές πιθανότητες νίκης.

Εάν αυτές οι πιθανότητες δεν υπήρχαν, το αντάρτικο θα έπρεπε να επανεξεταστεί και ενδεχομένως να τερματιστεί.

Ο ίδιος αναγνώριζε ότι οι ΗΠΑ και η Βρετανία είχαν ισχυρά συμφέροντα στη Μεσόγειο και ότι μια πολεμική αναμέτρηση μαζί τους δεν θα ήταν εύκολη.

«Μπαίνουμε στη μάχη όχι όταν το θέλει ο εχθρός, αλλά όταν εξυπηρετεί τα συμφέροντά μας», ήταν η θέση που καταγράφηκε από τη συζήτηση.

Η σοβιετική ηγεσία διατηρούσε επίσης ουσιαστικό έλεγχο στη βοήθεια που παρείχαν οι γειτονικές κομμουνιστικές χώρες. Το καλοκαίρι του 1948, η Βουλγαρία ζήτησε την άδεια του Στάλιν ακόμη και για την αποστολή δικών της όπλων στους Έλληνες αντάρτες.

Η κατάσταση επιδεινώθηκε μετά τη ρήξη Στάλιν – Τίτο στις 28 Ιουνίου 1948.

Το ΚΚΕ τάχθηκε με τη Μόσχα, με αποτέλεσμα να χάσει σταδιακά την υποστήριξη της Γιουγκοσλαβίας, η οποία αποτελούσε τον σημαντικότερο προμηθευτή του Δημοκρατικού Στρατού.

Το καλοκαίρι του 1949, ο Τίτο έκλεισε τα σύνορα, ενώ είχαν ήδη παρουσιαστεί σοβαρές ελλείψεις σε όπλα και τρόφιμα.

Τον Απρίλιο, οι Έλληνες κομμουνιστές προειδοποιούσαν τη Βουλγαρία ότι η διακοπή των παραδόσεων τους στερούσε τον οπλισμό και ότι ορισμένες μονάδες αντιμετώπιζαν ακόμη και πρόβλημα πείνας.

Την ίδια περίοδο, η σοβιετική διπλωματία διερευνούσε το ενδεχόμενο κατάπαυσης του πυρός και νέων εκλογών, με συμμετοχή της Μόσχας στην εποπτεία τους. Η αμερικανική πλευρά αρνήθηκε να συζητήσει το ελληνικό ζήτημα χωρίς τη συμμετοχή της ελληνικής κυβέρνησης.

Ο Εμφύλιος ολοκληρώθηκε τον Αύγουστο του 1949, με την ήττα του Δημοκρατικού Στρατού στις μάχες κοντά στα αλβανικά σύνορα.

Οι αντάρτες που πέρασαν στη Βουλγαρία και την Αλβανία αφοπλίστηκαν, ενώ αρκετοί μεταφέρθηκαν αργότερα στην Τασκένδη της Σοβιετικής Ένωσης.

Η συνολική εικόνα των διαθέσιμων εγγράφων δείχνει ότι ο Στάλιν επιδίωξε να διατηρήσει επιρροή στις ελληνικές εξελίξεις, χωρίς όμως να αναλάβει το κόστος μιας άμεσης σύγκρουσης με τις δυτικές δυνάμεις.

Η συμφωνία με τον Τσόρτσιλ επιβεβαίωσε μια κατεύθυνση που είχε ήδη διαμορφωθεί, αντί να αποτελεί απαραίτητα τη μοναδική αιτία της σοβιετικής αποχής.

Η Ελλάδα δεν βρέθηκε υπό σοβιετικό έλεγχο όχι απλώς επειδή ο Τσόρτσιλ έγραψε ένα ποσοστό σε ένα χαρτί, αλλά επειδή ο Στάλιν δεν θεώρησε ποτέ ότι η κατάληψή της άξιζε τον κίνδυνο ενός πολέμου με τη Βρετανία και τις Ηνωμένες Πολιτείες.