Ο γρίφος του Ερντογάν για το Καστελόριζο και οι φόβοι της Αθήνας
Η εμμονή με το Καστελόριζο
Το δίλημμα της Αθήνας: Διάλογος ή σύγκρουση; Ο Τούρκος πρόεδρος επαναφέρει στο προσκήνιο την αποστρατιωτικοποίηση των ελληνικών νησιών και στέλνει πολλαπλά μηνύματα σε Αθήνα, Ουάσιγκτον και Ευρώπη – Γιατί η κυβέρνηση επιμένει στα «ήρεμα νερά» ακόμη και όταν η Άγκυρα ανεβάζει τους τόνους
σχετικά άρθρα
Η νέα επιθετική παρέμβαση του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν για τα ελληνικά νησιά δεν είναι μια ακόμη συνηθισμένη τουρκική ρητορική έξαρση. Η επιλογή της χρονικής στιγμής, η αναφορά στην αποστρατιωτικοποίηση, η ειδική βαρύτητα που αποκτά το Καστελόριζο και κυρίως η προειδοποίηση ότι η Τουρκία «θα κάνει ό,τι είναι απαραίτητο» εάν η Ελλάδα συνεχίσει, δείχνουν μια προσπάθεια της Άγκυρας να επαναφέρει το σύνολο της ελληνοτουρκικής ατζέντας σε πιο σκληρό έδαφος.
Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο τι είπε ο Ερντογάν. Είναι τι επιδιώκει να πετύχει λέγοντάς το τώρα και, κυρίως, γιατί η Αθήνα εξακολουθεί να απαντά με τη γλώσσα του διαλόγου αντί να επιλέξει μια αντίστοιχα σκληρή ρητορική.
Το Καστελόριζο δεν είναι απλώς ένα νησί
Στον τουρκικό σχεδιασμό το Καστελόριζο έχει ιδιαίτερη σημασία. Η γεωγραφική του θέση, ακριβώς απέναντι από τις τουρκικές ακτές, το καθιστά κομβικό σημείο στη συζήτηση για τις θαλάσσιες ζώνες και την ευρύτερη ισορροπία στην Ανατολική Μεσόγειο.
Γι’ αυτό και η αναφορά στην «στρατιωτικοποίηση» δεν πρέπει να διαβαστεί απομονωμένα.
Η Άγκυρα επιχειρεί να συνδέσει την παρουσία ελληνικών στρατιωτικών δυνάμεων στα νησιά με μια πολύ ευρύτερη τουρκική επιχειρηματολογία: ότι η Ελλάδα, κατά την τουρκική ανάγνωση, δημιουργεί στρατιωτικά και γεωπολιτικά τετελεσμένα στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο.
Ο Ερντογάν, μάλιστα, εμφανίζεται να επιχειρεί να αντιστρέψει τους ρόλους. Υποστηρίζει ότι η Τουρκία δεν έχει εδαφικές βλέψεις, αλλά ταυτόχρονα δηλώνει ότι δεν θα επιτρέψει παραβίαση των δικαιωμάτων της. Και προειδοποιεί ότι η τουρκική «ήρεμη και λογική» στάση δεν πρέπει να εκλαμβάνεται ως αδυναμία.
Αυτό είναι το πολιτικό κλειδί της παρέμβασής του.
Η στρατηγική της Άγκυρας: Πίεση χωρίς απαραίτητα άμεση σύγκρουση
Ο Ερντογάν δεν χρειάζεται να ανακοινώσει κάποια άμεση στρατιωτική κίνηση για να ασκήσει πίεση στην Ελλάδα.
Αρκεί να δημιουργεί ένα περιβάλλον αβεβαιότητας.
Η φράση «θα κάνουμε ό,τι είναι απαραίτητο» λειτουργεί ακριβώς έτσι. Δεν προσδιορίζει τι σημαίνει «απαραίτητο». Δεν προαναγγέλλει συγκεκριμένη ενέργεια. Αφήνει όμως σκόπιμα ανοιχτό το εύρος της τουρκικής αντίδρασης.
Και αυτό έχει αξία στην πολιτική της αποτροπής.
Η Άγκυρα στέλνει στην Αθήνα το μήνυμα ότι κάθε νέα στρατιωτική ενίσχυση των νησιών θα αντιμετωπίζεται ως παράγοντας που μπορεί να επηρεάσει τις ελληνοτουρκικές σχέσεις. Ταυτόχρονα, όμως, το μήνυμα δεν απευθύνεται μόνο στην Ελλάδα.
Το μήνυμα πίσω από την Αθήνα
Ο Ερντογάν γνωρίζει ότι η ελληνική αμυντική πολιτική δεν εξελίσσεται σε κενό.
Η Ελλάδα έχει ενισχύσει τις σχέσεις της με τις ΗΠΑ, τη Γαλλία και άλλους συμμάχους, ενώ η Ανατολική Μεσόγειος αποτελεί πλέον πεδίο ευρύτερων γεωπολιτικών ανταγωνισμών.
Έτσι, κάθε τουρκική αναφορά στα ελληνικά νησιά έχει και έναν δεύτερο αποδέκτη: την Ουάσιγκτον.
Το μήνυμα προς τους Αμερικανούς είναι ουσιαστικά ότι η Τουρκία δεν πρόκειται να παρακολουθεί αδιαμαρτύρητα μια μεταβολή των στρατιωτικών ισορροπιών στο Αιγαίο.
Και υπάρχει και ένας τρίτος αποδέκτης: η Ευρώπη.
Εφόσον η Ελλάδα είναι κράτος-μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η τουρκική αμφισβήτηση ελληνικών επιλογών ασφαλείας αποκτά αυτομάτως ευρωπαϊκή διάσταση. Η Άγκυρα γνωρίζει ότι όσο περισσότερο το ζήτημα παρουσιάζεται ως θέμα περιφερειακής ασφάλειας, τόσο περισσότερο επιχειρεί να μεταφέρει τη συζήτηση από τις διμερείς σχέσεις Ελλάδας–Τουρκίας στο ευρύτερο διεθνές περιβάλλον.
Και τότε γιατί η Αθήνα επιμένει στον διάλογο; Εδώ βρίσκεται ο πραγματικός γρίφος. Γιατί η Αθήνα, απέναντι σε μια τέτοια ρητορική, δεν λέει «τέλος ο διάλογος»;
Η απάντηση είναι ότι η ελληνική στρατηγική δεν θέλει να επιτρέψει στην Τουρκία να καθορίσει το γήπεδο.
Ο Κυριάκος Μητσοτάκης έχει επανειλημμένα επιμείνει ότι η Ελλάδα επιδιώκει σχέσεις καλής γειτονίας και διάλογο, αλλά ταυτόχρονα ξεκαθαρίζει ότι «διάλογος δεν σημαίνει υποχώρηση». Έχει επίσης υποστηρίξει ότι η Ελλάδα δεν πρόκειται να αφήσει απειλές ή παράνομες διεκδικήσεις να καθορίσουν τις αποφάσεις της.
Αυτό είναι το δόγμα της Αθήνας: ανοιχτό κανάλι επικοινωνίας, κλειστή πόρτα στις μονομερείς απαιτήσεις.
Ο φόβος πίσω από το «όχι στον διάλογο»
Η Αθήνα γνωρίζει ότι το μεγαλύτερο ρίσκο δεν είναι απλώς μια σκληρή δήλωση Ερντογάν.
Αφαίρεση χαρακτηριστικής εικόναςΤο μεγαλύτερο ρίσκο είναι να δημιουργηθεί ένα περιβάλλον όπου η επικοινωνία μεταξύ των δύο πλευρών θα καταρρεύσει και κάθε επόμενη κρίση θα πρέπει να αντιμετωπιστεί χωρίς αποτελεσματικό δίαυλο.
Στο Αιγαίο, ένα περιστατικό μπορεί να κλιμακωθεί πολύ γρήγορα.
Ένα ερευνητικό σκάφος, μια στρατιωτική άσκηση, μια NAVTEX, μια αεροπορική αντιπαράθεση ή μια κίνηση γύρω από το Καστελόριζο μπορεί να δημιουργήσει μια αλληλουχία γεγονότων που δύσκολα ελέγχεται όταν οι δύο κυβερνήσεις δεν έχουν πολιτικό και διπλωματικό δίαυλο.
Γι’ αυτό η Αθήνα θεωρεί τον διάλογο όχι ως παραχώρηση αλλά ως μηχανισμό διαχείρισης κρίσεων.
Τα «ήρεμα νερά» απέναντι στη «Γαλάζια Πατρίδα»
Το πρόβλημα είναι ότι η πολιτική των «ήρεμων νερών» δεν έχει εξαφανίσει τις βασικές διαφωνίες.
Αυτό το αναγνωρίζει και η ίδια η συζήτηση στην Αθήνα.
Η περίοδος μειωμένης έντασης μπορεί να έχει δημιουργήσει πρακτικά οφέλη, όμως οι βαθύτερες τουρκικές θέσεις για το Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο παραμένουν. Παράλληλα, η Τουρκία συνεχίζει να προωθεί τη λογική της «Γαλάζιας Πατρίδας», ενώ στην Ελλάδα υπάρχει ανησυχία για την προσπάθεια θεσμοποίησης αυτής της αντίληψης.
Έτσι δημιουργείται μια παράδοξη κατάσταση:
Η Αθήνα θέλει ήρεμα νερά, αλλά η Άγκυρα θέλει να διατηρεί ζωντανή την αμφισβήτηση.
Και οι δύο πλευρές έχουν διαφορετική ανάγνωση για το τι σημαίνει «διάλογος».
Για την Αθήνα, διάλογος σημαίνει να συζητούν χωρίς απειλές και με βάση το Διεθνές Δίκαιο.
Για την Άγκυρα, ο διάλογος αποτελεί ταυτόχρονα χώρο όπου μπορούν να τεθούν στο τραπέζι οι τουρκικές αξιώσεις.
Το μεγάλο δίλημμα του Μαξίμου
Η κυβέρνηση βρίσκεται έτσι μπροστά σε μια δύσκολη ισορροπία.
Από τη μία, δεν θέλει να εγκαταλείψει την πολιτική της αποκλιμάκωσης. Από την άλλη, δεν μπορεί να εμφανιστεί ότι κάθε φορά που η Τουρκία ανεβάζει τους τόνους η Ελλάδα κάνει πίσω.
Αυτό εξηγεί και την προσεκτική διατύπωση της κυβέρνησης.
Η Αθθνα θέλει να δείξει ότι ο διάλογος συνεχίζεται επειδή η Ελλάδα είναι ισχυρή και σίγουρη για τις θέσεις της — όχι επειδή φοβάται την Τουρκία.
Ο ίδιος ο πρωθυπουργός έχει θέσει το δίλημμα με χαρακτηριστικό τρόπο, λέγοντας ότι το ερώτημα δεν είναι εάν η Ελλάδα θέλει «ήρεμα νερά», αλλά εάν είναι έτοιμη να διαχειριστεί και «φουρτούνες».
Αυτό είναι ίσως το πιο καθαρό μήνυμα της Αθήνας προς την Άγκυρα.
Το παιχνίδι της αποτροπής
Στην πραγματικότητα, Αθήνα και Άγκυρα παίζουν ένα σύνθετο παιχνίδι.
Η Τουρκία θέλει να δείξει ότι διαθέτει ισχύ και ότι η ψυχραιμία της δεν πρέπει να παρερμηνεύεται ως αδυναμία.
Η Ελλάδα θέλει να δείξει ακριβώς το αντίθετο: ότι μπορεί να συνομιλεί χωρίς να υποχωρεί και να αποκλιμακώνει χωρίς να αποδυναμώνεται.
Επομένως, ο διάλογος δεν είναι κατ’ ανάγκη το αντίθετο της αποτροπής. Μπορεί να αποτελεί συμπλήρωμά της.
Η Αθήνα ουσιαστικά επιχειρεί να κρατήσει δύο γραμμές ταυτόχρονα: διπλωματική πόρτα ανοιχτή και αμυντική θωράκιση σε ισχύ.
Το κρίσιμο είναι να μην επιτρέψει η μία γραμμή να ακυρώσει την άλλη.
Το Καστελόριζο ως δοκιμασία
Και κάπου εδώ βρίσκεται η πραγματική σημασία της νέας παρέμβασης Ερντογάν.
Το Καστελόριζο μπορεί να λειτουργήσει ως δοκιμασία για ολόκληρη την ελληνική στρατηγική.
Εάν η Αθήνα απαντήσει υπερβολικά σκληρά, υπάρχει ο κίνδυνος να οδηγηθεί σε έναν νέο κύκλο κλιμάκωσης που κανείς δεν μπορεί να προβλέψει πού θα σταματήσει.
Εάν, αντίθετα, εμφανιστεί υπερβολικά διαλλακτική, υπάρχει ο κίνδυνος να δημιουργηθεί η εντύπωση ότι η τουρκική πίεση παράγει αποτέλεσμα.
Γι’ αυτό η ελληνική απάντηση πρέπει να κινηθεί στη λεπτή γραμμή ανάμεσα στην αποτροπή και την αποκλιμάκωση.
Το μεγάλο στοίχημα για την Αθήνα δεν είναι να επιλέξει σήμερα ανάμεσα στον διάλογο και τη σύγκρουση.
Είναι να αποδείξει ότι ο διάλογος μπορεί να συνεχίζεται χωρίς να μετατρέπεται σε διάλογο υπό απειλή.
Ο Ερντογάν επιχειρεί να βάλει στο τραπέζι το ζήτημα της αποστρατιωτικοποίησης και να το συνδέσει με την ευρύτερη τουρκική αντίληψη για το Αιγαίο. Η Αθήνα καλείται να απαντήσει χωρίς να αποδεχθεί αυτή τη σύνδεση ως βάση διαπραγμάτευσης.
Και εδώ βρίσκεται ο πραγματικός «γρίφος» του Καστελόριζου:
Η Τουρκία θέλει να μετατρέψει το νησί σε σύμβολο των δικών της αξιώσεων. Η Ελλάδα θέλει να το κρατήσει έξω από μια λογική συναλλαγής.
Ούτε η Αθήνα μπορεί να αγνοήσει την τουρκική ισχύ ούτε η Άγκυρα μπορεί να αγνοήσει την ελληνική αποτροπή και τις συμμαχίες της.
Γι’ αυτό και η επόμενη περίοδος θα είναι κρίσιμη.
Γιατί η μεγάλη μάχη δεν θα δοθεί μόνο με πολεμικά πλοία ή μαχητικά.
Θα δοθεί στο τραπέζι της διπλωματίας, όπου κάθε λέξη, κάθε δήλωση και κάθε κίνηση θα μετράει.
Και το ερώτημα που πλέον επιστρέφει με ακόμη μεγαλύτερη ένταση είναι ένα:
Μπορεί να υπάρξει διάλογος όταν ο ένας συνομιλητής προειδοποιεί ότι θα κάνει «ό,τι είναι απαραίτητο»; Η απάντηση της Αθήνας μέχρι σήμερα είναι «ναι».
Με μία προϋπόθεση:
διάλογος χωρίς υποχώρηση, αποκλιμάκωση χωρίς αφοπλισμό και ειρήνη χωρίς τετελεσμένα.
