Οι παγκόσμιες ψηφιακές πλατφόρμες, η τεχνητή νοημοσύνη και η ξένη χειραγώγηση απαιτούν ένα νέο ευρωπαϊκό επίπεδο παρακολούθησης.
Το Ευρωπαϊκό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο ανέπτυξε το Παρατηρητήριο Πλουραλισμού των Μέσων Ενημέρωσης (MPM) πριν από περισσότερο από μία δεκαετία. Το συγκεκριμένο εργαλείο μετρά τους κινδύνους για την ελευθερία των ΜΜΕ εντός των εθνικών συνόρων. Αυτή η προσέγγιση είχε νόημα για δεκαετίες, καθώς οι εφημερίδες και οι ραδιοτηλεοπτικοί φορείς λειτουργούσαν αποκλειστικά σε εθνικό επίπεδο.
σχετικά άρθρα
Ωστόσο, το τοπίο των μέσων ενημέρωσης άλλαξε ριζικά τα τελευταία χρόνια. Οι ειδήσεις διανέμονται πλέον μέσω παγκόσμιων ψηφιακών πλατφορμών. Οι αλγόριθμοι και η τεχνητή νοημοσύνη διαμορφώνουν την πληροφόρηση χωρίς τη μεσολάβηση δημοσιογράφων. Επιπλέον, η ξένη χειραγώγηση και η παραπληροφόρηση κινούνται μέσω κοινών ψηφιακών υποδομών.
Γιατί τα εθνικά εργαλεία δεν επαρκούν πλέον
Το MPM εξακολουθεί να παρέχει πολύτιμες πληροφορίες για τη νομοθεσία, την ασφάλεια των δημοσιογράφων και την ιδιοκτησία των ΜΜΕ ανά χώρα. Παράλληλα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή χρησιμοποιεί τα αποτελέσματά του στην ετήσια έκθεση για το κράτος δικαίου από το 2020.
Ωστόσο, οι σημαντικότεροι κίνδυνοι σήμερα λειτουργούν πέρα από τα σύνορα. Γι’ αυτόν τον λόγο, η Ευρώπη αντιμετωπίζει μια πολλαπλότητα κινδύνων ευρωπαϊκής κλίμακας. Συγκεκριμένα, η συγκέντρωση των ψηφιακών μεσαζόντων είναι υψηλότερη σε ευρωπαϊκό και παγκόσμιο επίπεδο απ’ ό,τι σε εθνικό. Οι ξένες παρεμβάσεις στοχεύουν ευρωπαϊκές πολιτικές συζητήσεις. Αυτοί δεν είναι εθνικοί κίνδυνοι που επαναλαμβάνονται 27 φορές. Αποτελούν ευρωπαϊκούς συστημικούς κινδύνους.
Τι φέρνει ο Ευρωπαϊκός Νόμος για την Ελευθερία των Μέσων Ενημέρωσης
Οι περισσότερες διατάξεις του Ευρωπαϊκού Νόμου για την Ελευθερία των Μέσων Ενημέρωσης (EMFA) τέθηκαν σε ισχύ τον Αύγουστο του 2025. Ο νόμος αναγνωρίζει για πρώτη φορά ότι η πολυφωνία των ΜΜΕ δεν αποτελεί αποκλειστικά εθνικό ζήτημα. Το Άρθρο 26 απαιτεί την παρακολούθηση των αγορών, της συγκέντρωσης και της ξένης χειραγώγησης.
Έτσι, η ΕΕ διαθέτει πλέον ένα κοινό νομικό πλαίσιο για την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης. Ως αποτέλεσμα, χρειάζεται και την ικανότητα να αξιολογεί εάν αυτό το πλαίσιο λειτουργεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Η τυπική συμμόρφωση των κρατών μελών δεν αρκεί. Το ζητούμενο είναι εάν οι ευρωπαϊκοί κανόνες βελτιώνουν ουσιαστικά την πρόσβαση των πολιτών στην πληροφόρηση.
Τι θα έπρεπε να μετρά ένα Ευρωπαϊκό Παρατηρητήριο
Ένας μελλοντικός ευρωπαϊκός φορέας παρακολούθησης θα πρέπει να επικεντρωθεί σε τέσσερις νέες παραμέτρους. Πρώτον, πρέπει να εξετάσει εάν οι πολίτες έχουν πρόσβαση σε πλουραλιστικές ειδήσεις για ευρωπαϊκά ζητήματα πέρα από τα εθνικά σύνορα. Δεύτερον, οφείλει να αξιολογήσει πώς τα γλωσσικά εμπόδια επηρεάζουν τις κοινές συζητήσεις.
Τρίτον, πρέπει να μετρήσει την εξάρτηση των εκδοτών από λίγες ψηφιακές πλατφόρμες για επισκεψιμότητα και έσοδα. Από την άλλη, οι πάροχοι τεχνητής νοημοσύνης ενδέχεται να χρησιμοποιούν περιεχόμενο μέσων ενημέρωσης χωρίς να πληρώνουν. Αυτό επηρεάζει την οικονομική βιωσιμότητα της δημοσιογραφίας.
Τέλος, ένας ευρωπαϊκός παρατηρητής θα πρέπει να λαμβάνει υπόψη τους μετακινούμενους πολίτες της ΕΕ και τις παραμεθόριες κοινότητες. Ένας πολίτης που ζει εκτός της χώρας καταγωγής του δεν εντάσσεται πλήρως σε ένα εθνικό σύστημα μέσων ενημέρωσης.
Η Ευρώπη χρειάζεται νέα εργαλεία παρακολούθησης
Τίποτα από αυτά δεν υπονοεί ότι η Ευρώπη γίνεται ένα ενιαίο σύστημα μέσων ενημέρωσης. Η Ευρωπαϊκή Ένωση παραμένει γλωσσικά ποικιλόμορφη, πολιτικά άνιση και θεσμικά πολυεπίπεδη. Ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο, χρειάζεται ένα πρόσθετο και συμπληρωματικό ευρωπαϊκό επίπεδο ανάλυσης. Το νέο αυτό εργαλείο θα πρέπει να συντονιστεί και να ενσωματωθεί στο υπάρχον MPM.
Με την EMFA, η Ευρώπη υιοθέτησε ένα κοινό πλαίσιο για την ελευθερία των μέσων ενημέρωσης. Ωστόσο, ο νόμος από μόνος του δεν εγγυάται την προστασία. Η Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει τώρα να αναπτύξει τα εργαλεία για να κατανοήσει εάν η πολυφωνία προστατεύεται σε ολόκληρο τον κοινόχρηστο χώρο πληροφοριών της.
