Τι θα γινόταν αν σας έλεγα ότι το ισχυρότερο οικονομικό όπλο στην αμερικανική ιστορία έχει αρχίσει να χάνει τη δύναμή του; Για δεκαετίες, η Ουάσιγκτον πίστευε ότι κατείχε ένα εργαλείο πιο ισχυρό από κάθε πύραυλο. Ένα όπλο που θα μπορούσε να γονατίσει ολόκληρα έθνη χωρίς να πέσει ούτε μια σφαίρα. Κυρώσεις, οικονομικός αποκλεισμός, η οικονομική θανατική καταδίκη.
σχετικά άρθρα
Ωστόσο, δύο χώρες κοίταξαν την Αμερική στα μάτια και δεν λύγισαν. Αυτή είναι η ιστορία του πώς το Ιράν και η Ρωσία δεν επέζησαν απλώς από τις κυρώσεις, αλλά έχτισαν κάτι που η Ουάσιγκτον δεν περίμενε ποτέ.
Η κληρονομιά της Τεχεράνης: 40 χρόνια οικονομικής πολιορκίας
Ας γυρίσουμε στο 1979. Η Ιρανική Επανάσταση μόλις έχει συμβεί και Αμερικανοί διπλωμάτες κρατούνται όμηροι στην Τεχεράνη. Η κυβέρνηση Κάρτερ, ταπεινωμένη, καταφεύγει σε ένα εργαλείο που είχε χρησιμοποιηθεί ξανά, αλλά ποτέ με τέτοια ένταση. Παγώνει τα ιρανικά περιουσιακά στοιχεία, διακόπτει το εμπόριο και δίνει ένα τελεσίγραφο στον κόσμο: ή κάνετε δουλειές με εμάς, ή με το Ιράν. Όχι και με τους δύο.
Αυτή ήταν η αρχή μιας από τις μεγαλύτερες οικονομικές πολιορκίες στη σύγχρονη ιστορία. Σκεφτείτε τον αριθμό: 40 χρόνια κυρώσεων. 40 χρόνια αποκλεισμού από το παγκόσμιο σύστημα. Και όμως, το Ιράν είναι ακόμα εδώ. Η Τεχεράνη δεν επέζησε μέσω κάποιου μεγαλειώδους σχεδίου, αλλά μέσω της ανάγκης. Οι Ιρανοί έμποροι ανέπτυξαν τα δίκτυα Hawala, μεταφέροντας χρήματα μέσω εμπιστοσύνης και προσωπικών σχέσεων, μακριά από τις τράπεζες. Έμαθαν να μετονομάζουν φορτία, να χρησιμοποιούν μεσάζοντες σε τρίτες χώρες και να δημιουργούν στρώματα εικονικών εταιρειών στα ΗΑΕ και την Τουρκία.
Το ρωσικό «crash test» του 2022 και η διάψευση των ειδικών
Πηδάμε στο 2022. Αυτό που συνέβη στη Ρωσία είναι μια από τις πιο δραματικές οικονομικές ιστορίες της εποχής μας. Στις 24 Φεβρουαρίου, τα ρωσικά τανκς εισβάλλουν στην Ουκρανία. Μέσα σε 72 ώρες, η Δύση απαντά με μια βιαιότητα που ο κόσμος δεν είχε ξαναδεί. Αποσυνδέουν τη Ρωσία από το SWIFT, το ίντερνετ του χρήματος. Παγώνουν 300 δισεκατομμύρια δολάρια των αποθεμάτων της Κεντρικής Τράπεζας. Περισσότερες από 1.000 εταιρείες –από τη McDonald’s μέχρι την Apple– αποχωρούν.
Οι προβλέψεις ήταν αποκαλυπτικές. Το ΔΝΤ μίλησε για πτώση του ΑΕΠ κατά 8,5%. Η Bloomberg είπε ότι το ρούβλι θα γινόταν «μπάζα». Και για τρεις εβδομάδες, φαινόταν να έχουν δίκιο. Αλλά τότε συνέβη το απροσδόκητο. Μέχρι τον Ιούνιο του 2022, το ρούβλι δεν είχε απλώς ανακάμψει, αλλά είχε γίνει το νόμισμα με τις καλύτερες επιδόσεις στον κόσμο. Το ρωσικό ΑΕΠ έπεσε μόλις 2,1%. Ύφεση; Ναι. Κατάρρευση; Σε καμία περίπτωση.
Το εγχειρίδιο της επιβίωσης: Πώς η Μόσχα «διάβασε» το Ιράν
Η απάντηση βρίσκεται στο γεγονός ότι η Ρωσία δεν αυτοσχεδίασε. Προετοιμαζόταν από το 2014. Είχε μειώσει τα αμερικανικά ομόλογα από τα 176 δισ. δολάρια σε κάτω από 15 δισ., επενδύοντας σε χρυσό και γουάν. Είχε αναπτύξει το δικό της σύστημα μηνυμάτων, το SPFS, ώστε οι εγχώριες συναλλαγές να μην σταματήσουν ποτέ.
Επιπλέον, η Ρωσία πέτυχε κάτι που το Ιράν δεν μπόρεσε στην ίδια κλίμακα: εργαλειοποίησε την ενέργεια. Η Ευρώπη εξαρτιόταν κατά 40% από το ρωσικό αέριο. Όταν η Μόσχα έκλεισε τις στρόφιγγες, οι τιμές εκτινάχθηκαν στο δεκαπλάσιο. Το «όπλο» των κυρώσεων άρχισε να προκαλεί τεράστια ζημιά και σε αυτόν που το κρατούσε. Η Ρωσία, εν τω μεταξύ, ανακατεύθυνε το πετρέλαιό της προς την Ινδία και την Κίνα, χρησιμοποιώντας έναν σκιώδη στόλο 600 τάνκερ που λειτουργούν εκτός δυτικού ελέγχου.
Το βαρύ τίμημα: Μια παραμορφωμένη πραγματικότητα
Μην γελιόμαστε, οι κυρώσεις δεν είναι ανώδυνες. Προκαλούν τεράστιο πόνο στους απλούς πολίτες. Στο Ιράν, η μεσαία τάξη εξαϋλώθηκε και το νόμισμα έχασε το 99% της αξίας του. Στη Ρωσία, η οικονομία έχει στραφεί στην πολεμική παραγωγή, η οποία αντιπροσωπεύει το 7% του ΑΕΠ. Αυτό δημιουργεί ανάπτυξη «στα χαρτιά», αλλά δεν παράγει πλούτο για το μέλλον· καίει πόρους.
Το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι το brain drain. Χιλιάδες επιστήμονες, μηχανικοί και ειδικοί της τεχνολογίας εγκατέλειψαν τη Ρωσία. Οι κυρώσεις μπορεί να μην έφεραν την πολιτική συνθηκολόγηση, αλλά «παραμόρφωσαν» τις οικονομίες, καθιστώντας τες πιο αναποτελεσματικές, πιο διεφθαρμένες και απόλυτα εξαρτημένες από σκιώδη δίκτυα.
Η ρωγμή στο σύστημα του δολαρίου
Το πιο ανησυχητικό συμπέρασμα είναι ότι ο κόσμος διχοτομήθηκε. Για 30 χρόνια, το δολάριο ήταν το καθολικό εργαλείο. Σήμερα, οι υποθέσεις αυτές έχουν ραγίσει. Η Κίνα, βλέποντας το πάγωμα των ρωσικών αποθεμάτων, επιταχύνει την αποδολαριοποίηση. Η Σαουδική Αραβία συζητά την πώληση πετρελαίου σε άλλα νομίσματα.
Οι κυρώσεις λειτουργούν καλύτερα ως αποτρεπτικός παράγοντας. Μόλις χρησιμοποιηθούν εναντίον μιας μεγάλης οικονομίας, πυροδοτούν μια διαδικασία προσαρμογής που κάνει τον επόμενο γύρο κυρώσεων λιγότερο αποτελεσματικό. Μαθαίνεις στον αντίπαλό σου πώς να σε παρακάμπτει. Αυτή η γνώση –για παράλληλα χρηματοπιστωτικά συστήματα και εναλλακτικές εμπορικές οδούς– εξαπλώνεται πλέον παντού.
Ο χρηματοπιστωτικός κόσμος μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο δεν είναι πλέον μόνιμος. Η ισχύς έχει όρια όταν χρησιμοποιείται πολύ συχνά και εναντίον πάρα πολλών. Οι χώρες που θα κατανοήσουν πρώτες αυτόν τον νέο, πολυπολικό κόσμο, είναι εκείνες που θα ορίσουν τον επόμενο αιώνα.
