Η είδηση ότι ο Αγιετάχ Αλί Χαμεϊνί, ανώτατος θρησκευτικός και πολιτικός ηγέτης του Ιράν επί σχεδόν τέσσερις δεκαετίες, πέθανε μετά από επιθέσεις που χτυπήσαν την καρδιά του ιρανικού κράτους, έχει συγκλονίσει την περιοχή και πυροδοτεί νέες γεωπολιτικές ανακατατάξεις.
σχετικά άρθρα
Στην Τουρκία, για παράδειγμα ο Πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν εξέφρασε δημόσια τη βαθιά του λύπη για τον θάνατο του Χαμεϊνί, σε μια δήλωση που σηματοδοτεί μια ιδιαίτερη στιγμή στην εξωτερική πολιτική της Άγκυρας.
Σε ανάρτηση στην πλατφόρμα X, ο Τούρκος ηγέτης έγραψε:
«Έμαθα με λύπη τον θάνατο του Αγιετάχ Αλί Χαμεϊνί ως αποτέλεσμα των πρόσφατων επιθέσεων. Στέλνω τα ειλικρινή μου συλλυπητήρια στον ιρανικό λαό και στην οικογένεια του εκλιπόντος».
Η έκφραση «λυπημένος» (saddened) που χρησιμοποίησε ο Ερντογάν έχει προσελκύσει ιδιαίτερη προσοχή, καθώς δεν είναι κάτι συνηθισμένο για πολιτικούς ηγέτες της περιοχής να προβάλλουν τόσο προσωπικό και συναισθηματικό τόνο σε επίσημες δηλώσεις για ξένους ηγέτες, ειδικά σε μια περίοδο που η σύγκρουση στην Μέση Ανατολή βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη.
Οι σχέσεις με τους μουλάδες
Η δήλωση του Ερντογάν δεν περιορίζεται σε εκφράσεις πένθους. Περιέχει και πολιτικά στοιχεία και πολύ παρασκήνιο που έχει να κάνει με τις σχέσεις Τουρκίας και Ιράν.
Ο Ερντογάν μάλιστα τόνισε ότι η Τουρκία στέκεται στο πλευρό των Ιρανών σε αυτή τη δύσκολη στιγμή, επιδιώκοντας να διατηρήσει καλές σχέσεις με έναν στρατηγικό γείτονα.
Παρά τον πόλεμο και τις αεροπορικές επιθέσεις που έχουν ξεκινήσει ευρύτερη σύγκρουση στην περιοχή, η Άγκυρα προσπαθεί να προβάλει μια «μετριοπαθή» γραμμή, καλώντας σε τερματισμό των συγκρούσεων και επιστροφή στη διπλωματία.
Η δήλωση του Ερντογάν αποτυπώνει μια προσπάθεια να αποστασιοποιηθεί από τη στρατιωτική σύγκρουση, ενώ παράλληλα δείχνει ότι η Τουρκία επιδιώκει να λειτουργήσει ως σταθεροποιητικός παράγοντας στην περιοχή, παρότι οι σχέσεις με την Τεχεράνη έχουν ιστορικά χαρακτηριστικά συνεργασίας και ανταγωνισμού. Για να είμαστε ακριβείς οι σχέσεις τους ήταν συνεργατικού χαρακτήρα με ολίγον ανταγωνισμό με στόχο τη μεγιστοποίηση της τουρκικής πολιτικής και θρησκευτικής επιρροής στη Μέση Ανατολή
Ας μην λησμονήσουμε ότι η Τουρκία εισάγει ιρανικό φυσικό αέριο και παρά τις κυρώσεις, η Άγκυρα επιδιώκει να διατηρεί ενεργειακές σχέσεις. Στο Κουρδικό ζήτημα υπάρχει συνεργασία κατά κουρδικών ένοπλων οργανώσεων (π.χ. PKK και παρακλάδια), ενώ η Τουρκία δεν στηρίζει τις δυτικές κυρώσεις κατά του Ιράν στον βαθμό που το κάνουν ΗΠΑ/ΕΕ.Η στάση του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν σίγουρα δεν περνά απαρατήρητη στην Ουάσιγκτον, αλλά το αν «ενοχλεί» εξαρτάται από το πλαίσιο και τη συγκυρία. Πρακτικά ρήξη με τον Τραμπ είναι δύσκολο να υπάρξει.
Στο βάθος τα ελληνοτουρκικά
Η στάση του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν απέναντι στο Ιράν και η γενικότερη “αυτόνομη” εξωτερική πολιτική της Άγκυρας επηρεάζει όμως έμμεσα και την Ελλάδα με τρεις βασικούς τρόπους:
1ον. Ο ρόλος της Τουρκίας ως «απαραίτητου συμμάχου»
Οι ΗΠΑ συχνά αποφεύγουν μετωπική σύγκρουση με την Άγκυρα επειδή η Τουρκία ελέγχει τα Στενά του Μοντρε και έχει κρίσιμο ρόλο στη Μαύρη Θάλασσα και στη Μέση Ανατολή. Επίσης διαθέτει τη βάση του Ιντσιρλίκ, χρήσιμο εργαλείο για τις ΗΠΑ. Αυτό σημαίνει ότι, ακόμη κι αν η Ουάσιγκτον ενοχλείται από δηλώσεις υπέρ του Ιράν, δεν θα ρισκάρει εύκολα ρήξη. Για την Αθήνα, αυτό μεταφράζεται σε μια διαρκή ανάγκη ισορροπίας: οι ΗΠΑ δεν “επιλέγουν στρατόπεδο” στα ελληνοτουρκικά.
2ον. Αναβάθμιση της Ελλάδας ως εναλλακτικού πυλώνα
Τα τελευταία χρόνια η στρατηγική συνεργασία Ελλάδας–ΗΠΑ έχει ενισχυθεί. Υπάρχουν αμερικανικές διευκολύνσεις σε Σούδα, Αλεξανδρούπολη κ.ά. Όσο λοιπόν η Άγκυρα ακολουθεί πιο ανεξάρτητη γραμμή (Ιράν, Ρωσία, Μέση Ανατολή), τόσο η Ελλάδα εμφανίζεται ως πιο «σταθερός» δυτικός εταίρος. Αυτό δίνει διαπραγματευτικό βάρος στην Αθήνα, αλλά χωρίς να σημαίνει αυτόματη στήριξη σε κάθε ελληνοτουρκική ένταση.
3ον. Πιθανή μετατόπιση προτεραιοτήτων
Αν η κρίση με το Ιράν κλιμακωθεί, η Ουάσιγκτον θα επικεντρωθεί στη Μέση Ανατολή. Σε τέτοιο σενάριο τα ελληνοτουρκικά μπορεί να περάσουν σε δεύτερη μοίρα. Οι ΗΠΑ ίσως πιέσουν για «ηρεμία» στο Αιγαίο ώστε να μην ανοίξει δεύτερο μέτωπο στο εσωτερικό του ΝΑΤΟ. Δεν πρέπει να μας διαφεύγει ότι η Τουρκία λειτουργεί συχνά ως “δύσκολος αλλά απαραίτητος” σύμμαχος αν και οι διαφωνίες της με τις ΗΠΑ (Ιράν, Ρωσία, S-400 στο παρελθόν) δημιουργούν εσωτερική ένταση στη Συμμαχία. Ωστόσο, σε περιόδους μεγάλων κρίσεων, το ΝΑΤΟ τείνει να διατηρεί συνοχή για λόγους αποτροπής.
