Η παγίδα της Μέσης Ανατολής: Γιατί ΗΠΑ και Ιράν βρίσκονται ξανά στα πρόθυρα γενικευμένης σύγκρουσης
Το ναυάγιο των μυστικών διαπραγματεύσεων, η ανθεκτικότητα της Τεχεράνης και το στρατηγικό αδιέξοδο του Ντόναλντ Τραμπ μετά το ταξίδι στο Πεκίνο.
Μέχρι πριν από λίγες εβδομάδες, η διεθνής κοινότητα πίστευε ότι η διπλωματία στη Μέση Ανατολή θα μπορούσε να πετύχει το αδύνατο. Οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ιράν αντάλλασσαν προτάσεις, με τον Ντόναλντ Τραμπ να δηλώνει τον περασμένο Απρίλιο ότι μια συμφωνία ήταν «πολύ κοντά». Η αισιοδοξία αυτή, ωστόσο, αποδείχθηκε πρόσκαιρη.
σχετικά άρθρα
Τα τελευταία εικοσιτετράωρα, η ρητορική του Αμερικανού προέδρου σκλήρυνε απότομα. Μέσα από την πλατφόρμα Truth Social, ο Τραμπ προειδοποίησε την Τεχεράνη να κινηθεί γρήγορα, αλλιώς «δεν θα απομείνει τίποτα από αυτούς», ενώ σε δηλώσεις του στο Axios ξεκαθάρισε ότι χωρίς σημαντικές ιρανικές υποχωρήσεις, το πλήγμα θα είναι συντριπτικό.
Η ξαφνική αυτή στροφή προς το πολεμικό σκηνικό δεν είναι τυχαία. Αναλύοντας τα δεδομένα, υπάρχουν τέσσερις συγκεκριμένοι λόγοι που εξηγούν γιατί μια νέα στρατιωτική αναμέτρηση φαντάζει πλέον εξαιρετικά πιθανή και γιατί, αυτή τη φορά, ο Λευκός Οίκος δύσκολα θα κάνει πίσω.
Το τέλος της διπλωματικής ασυλίας του Πεκίνου
Ο πρώτος και πιο άμεσος λόγος της κλιμάκωσης σχετίζεται με την ολοκλήρωση των υποχρεώσεων της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής στην Ασία. Ήταν κοινό μυστικό ότι ο Τραμπ απέφευγε τη διεύρυνση του μετώπου με το Ιράν για να μην τορπιλίσει την πολυαναμενόμενη κρατική επίσκεψή του στην Κίνα – την πρώτη Αμερικανού προέδρου μετά από σχεδόν μία δεκαετία.
Η επίσκεψη, που αρχικά είχε προγραμματιστεί για τις αρχές της άνοιξης, αναβλήθηκε λόγω της παράτασης των εχθροπραξιών. Μια δεύτερη αναβολή θα αποτελούσε διπλωματική προσβολή για το Πεκίνο. Τώρα, όμως, το ταξίδι ολοκληρώθηκε και ο Τραμπ επέστρεψε έχοντας μάλιστα εξασφαλίσει μια κρίσιμη δέσμευση από τον Σι Τζινπίνγκ: η Κίνα δεν θα προμηθεύσει στρατιωτικό εξοπλισμό στην Τεχεράνη. Με αυτό το διπλωματικό «αγκάθι» εκτός κάδρου, η Ουάσιγκτον αισθάνεται ελεύθερη να απελευθερώσει την πίεση που κρατούσε εγκλωβισμένη.
Το χάσμα των πέντε σημείων
Ο δεύτερος λόγος αφορά το απόλυτο αδιέξοδο στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων, με τις δύο πλευρές να χωρίζει ένας ωκεανός αξιώσεων. Στις 9 Μαΐου, το Ιράν κατέθεσε μια αντιπρόταση με πέντε απαράβατους όρους: άμεσο τερματισμό του πολέμου σε όλα τα μέτωπα (συμπεριλαμβανομένου του μετώπου Ισραήλ-Χεζμπολάχ), πλήρη άρση των κυρώσεων, αποδέσμευση των παγωμένων κεφαλαίων, αποζημιώσεις για τις πολεμικές καταστροφές και αναγνώριση της ιρανικής κυριαρχίας στα Στενά του Ορμούζ, που θα νομιμοποιούσε τα νέα διόδια που επέβαλε η Τεχεράνη.
Ο Τραμπ απέρριψε το έγγραφο ως «σκουπίδι» και απάντησε με το δικό του σχέδιο πέντε σημείων. Η αμερικανική πλευρά ξεκαθάρισε ότι οποιαδήποτε παύση των εχθροπραξιών θα εξαρτάται από την πορεία των συνομιλιών, αρνήθηκε τις αποζημιώσεις, δέχθηκε την άμεση αποδέσμευση μόλις του 25% των ιρανικών κεφαλαίων, ενώ απαίτησε τη μεταφορά 400 κιλών εμπλουτισμένου ουρανίου στις ΗΠΑ και τον περιορισμό του Ιράν σε μία μόνο ενεργή πυρηνική εγκατάσταση.
Η στρατηγική της διαδοχικής προσέγγισης
Η διαφωνία δεν είναι μόνο ουσιαστική αλλά και δομική. Το Ιράν επιδιώκει μια σταδιακή, φασική διαπραγμάτευση με αρχική ενδιάμεση συμφωνία για το εμπόριο και τα Στενά. Αντίθετα, η Ουάσιγκτον απαιτεί μια συνολική «μεγάλη συμφωνία» που θα επιλύει ταυτόχρονα το πυρηνικό πρόγραμμα και τη δράση των ιρανικών δικτύων δι’ αντιπροσώπων (proxies) στην περιοχή. Η απόσταση αυτή μοιάζει αδύνατο να γεφυρωθεί με αμοιβαίες υποχωρήσεις.
Την ίδια στιγμή, το status quo της παρούσας φάσης φαίνεται να ευνοεί την Τεχεράνη. Οι Αμερικανοί σχεδιαστές της εξωτερικής πολιτικής ήλπιζαν ότι ο οικονομικός αποκλεισμός και οι κυρώσεις θα γονάτιζαν την ιρανική πετρελαϊκή βιομηχανία, αναγκάζοντας το καθεστώς σε συνθηκολόγηση. Οι δυτικές μυστικές υπηρεσίες, όμως, επιβεβαιώνουν ότι η οικονομία του Ιράν επιδεικνύει μια απροσδόκητη ανθεκτικότητα και μπορεί να αντέξει το ναυτικό αποκλεισμό για πολλούς μήνες ακόμα.
Η αντοχή του ριάλ και η αυτάρκεια
Παρά το γεγονός ότι το ιρανικό νόμισμα (ριάλ) κατέγραψε ιστορικό χαμηλό 1,9 εκατομμυρίων ανά δολάριο προκαλώντας τις θριαμβολογίες του Αμερικανού Υπουργού Οικονομικών Σκοτ Μπέσαντ, η ισοτιμία στη συνέχεια σταθεροποιήθηκε. Η ιρανική οικονομία δεν κατέρρευσε.
Κατά ειρωνικό τρόπο, η μακροχρόνια εκστρατεία κυρώσεων των ΗΠΑ λειτούργησε ως «εμβόλιο» για την Τεχεράνη, δημιουργώντας μια δομή εγχώριας αυτάρκειας θωρακισμένης απέναντι σε εξωτερικά σοκ. Το γεγονός αυτό αφαιρεί από τον Τραμπ το βασικότερο εργαλείο πίεσης χωρίς τη χρήση όπλων.
Το πολιτικό ρίσκο του Ντόναλντ Τραμπ
Αυτό μας φέρνει στον τέταρτο και πιο ανησυχητικό λόγο. Με την οικονομική πίεση να έχει εξαντλήσει τα όριά της, ο Αμερικανός πρόεδρος βρίσκεται αντιμέτωπος με δύο επιλογές: είτε να υποχωρήσει για να βρει μια συμβιβαστική λύση, είτε να καταφύγει στη στρατιωτική δράση.
Παρά το γεγονός ότι η άνοδος των τιμών του πετρελαίου πλήττει τα ποσοστά δημοτικότητάς του στο εσωτερικό των ΗΠΑ, ο Τραμπ δεν δείχνει διατεθειμένος να κάνει πίσω. Όταν τα οικονομικά αντίμετρα αποτυγχάνουν, τα όπλα γίνονται η μόνη ορατή διέξοδος για μια υπερδύναμη που δεν θέλει να χάσει την αξιοπιστία της.
