Η ώρα της αλήθειας για την Ευρωπαϊκή Ένωση – Άμυνα, οικονομία και η έκπληξη του Καναδά
Η έκτη ομιλία της Φον ντερ Λάιεν αποκαλύπτει το στρατηγικό σχέδιο απεξάρτησης από ΗΠΑ και Κίνα, τις καθυστερήσεις στην οικονομία και το όραμα για την ευρωπαϊκή άμυνα.
Η περασμένη Τετάρτη δεν ήταν απλώς άλλη μία μέρα στο ημερολόγιο των Βρυξελλών. Η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, εκφώνησε την έκτη ετήσια ομιλία για την κατάσταση της Ένωσης. Για όσους παρακολουθούν χρόνια το ευρωπαϊκό ρεπορτάζ, είναι ξεκάθαρο πως αυτές οι ομιλίες έχουν πάψει προ πολλού να αποτελούν ανιαρές, γραφειοκρατικές διαδικασίες ρουτίνας. Η γεωπολιτική αναταραχή, με σημείο καμπής τον πόλεμο στην Ουκρανία, έχει μετατρέψει αυτό το βήμα στο απόλυτο όχημα για μεγάλες ανακοινώσεις και ζοφερές, συχνά, προειδοποιήσεις για το μέλλον.
σχετικά άρθρα
Η φετινή ομιλία κινήθηκε ακριβώς σε αυτό το μήκος κύματος, ίσως και με ακόμη μεγαλύτερη ένταση. Το κεντρικό αφήγημα ήταν ένα: η Ευρώπη οφείλει να απεξαρτηθεί από ασταθείς ή απρόβλεπτες δυνάμεις. Και όταν λέμε δυνάμεις, εννοούμε την Κίνα, τη Ρωσία, αλλά εσχάτως –και εδώ κρύβεται η είδηση– και τις ΗΠΑ. Η κατάσταση της Ένωσής μας μπορεί να είναι η ισχυρότερη που υπήρξε ποτέ, ωστόσο η θέση της φαντάζει πιο επισφαλής από κάθε άλλη ιστορική στιγμή. Ποιο είναι λοιπόν το σχέδιο για μια πραγματικά ανεξάρτητη Ευρώπη, όπως παρουσιάστηκε από τα χείλη της προέδρου της Κομισιόν; Ας ξετυλίξουμε το κουβάρι αυτής της κρίσιμης ανάλυσης, με το βλέμμα στραμμένο στο πώς αυτά θα επηρεάσουν και τη δική μας, εθνική πραγματικότητα.
Ο απολογισμός της περασμένης χρονιάς και οι δύο ταχύτητες της Ένωσης
Για να κατανοήσουμε το ειδικό βάρος των φετινών εξαγγελιών, πρέπει πρώτα να κοιτάξουμε τον καθρέφτη της περσινής χρονιάς. Πέρυσι, δύο ήταν τα μεγάλα στοιχήματα: η άμυνα και η οικονομική ανταγωνιστικότητα.
Στο μέτωπο της άμυνας, η Ευρωπαϊκή Ένωση φαίνεται πως έχει κάνει απτά βήματα προόδου. Η διαρκώς αυξανόμενη υβριδική δραστηριότητα από πλευράς Ρωσίας, σε συνδυασμό με τη νευρικότητα στις σχέσεις με την Ουάσιγκτον, λειτούργησαν ως καταλύτης. Μέσα σε έναν χρόνο, η ΕΕ έθεσε σε εφαρμογή το Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα Αμυντικής Βιομηχανίας ύψους 1,5 δισεκατομμυρίου ευρώ, δεσμεύοντας παράλληλα 325 εκατομμύρια ευρώ για πέντε κοινά αμυντικά έργα. Ακόμη πιο σημαντικό είναι το γεγονός ότι μπήκαν τα θεμέλια για κοινές προμήθειες και σχεδιασμό.
Και παρόλο που η Ένωση «σκόνταψε» νομικά στο να χρησιμοποιήσει τα παγωμένα ρωσικά περιουσιακά στοιχεία για τη χρηματοδότηση της Ουκρανίας, βρήκε τη διέξοδο καλύπτοντας το κενό με 90 δισεκατομμύρια ευρώ μέσω κοινού χρέους. Η συζήτηση γύρω από τη στρατιωτική βοήθεια προς το Κίεβο αποτελεί πλέον ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα της ευρωπαϊκής πολιτικής.
Στον αντίποδα, η οικονομική ανταγωνιστικότητα αποδείχθηκε το μεγάλο «αγκάθι». Παρά τη βροχή προτάσεων, η πρόοδος είναι χαρακτηριστικά αργή. Η αναμόρφωση της ενιαίας αγοράς προχωράει με ρυθμούς χελώνας, ενώ το περιβόητο «καθεστώς 28», γνωστότερο ως EU Inc, συνάντησε σφοδρές αντιδράσεις από τα συνδικάτα. Την ίδια στιγμή, η ένωση αποταμιεύσεων και επενδύσεων παραμένει σε νηπιακό στάδιο.
Η οικονομική ανθεκτικότητα, η γραφειοκρατία και το στοίχημα της ταχύτητας
Φέτος, η οικονομική ανθεκτικότητα και η άμυνα βρέθηκαν ξανά στο επίκεντρο, έστω κι αν η οικονομία μοιράστηκε τον χρόνο με νέα, εξίσου φλέγοντα ζητήματα. Όσον αφορά το ευρωπαϊκό σχέδιο για υψηλότερο επίπεδο οικονομικής ανεξαρτησίας, το κλειδί της επιτυχίας συνοψίζεται σε μία λέξη: ταχύτητα.
Η γραφειοκρατία παραμένει ο μεγάλος ασθενής της Ευρώπης. Οι νέες προτάσεις της Φον ντερ Λάιεν επικεντρώθηκαν στην αποδοτικότητα. Ζήτησε την επιτάχυνση των εγκρίσεων και της αδειοδότησης επιχειρήσεων και υποδομών, και την απλοποίηση των κανόνων σε έναν βαθιά κατακερματισμένο τραπεζικό τομέα. Η ολοκλήρωση της αναμόρφωσης της ενιαίας αγοράς μέχρι του χρόνου έχει τεθεί ως απόλυτη προτεραιότητα.
Αρκεί να σκεφτούμε έναν αριθμό για να αντιληφθούμε το μέγεθος του προβλήματος: ο διασυνοριακός εταιρικός δανεισμός στην Ευρωζώνη αντιπροσωπεύει μόλις το 16% του συνολικού εταιρικού δανεισμού. Αυτό σημαίνει πρακτικά ότι το χρήμα δεν μπορεί να ρεύσει εύκολα από τη μία χώρα στην άλλη. Χωρίς απλοποίηση διαδικασιών και ταχύτητα, η ανάπτυξη που τόσο απεγνωσμένα αναζητά η ΕΕ θα παραμείνει απλώς μια ευχή στο χαρτί.
Ο κινεζικός μονοπωλιακός κίνδυνος και η απάντηση των στρατηγικών αποθεμάτων
Ένα από τα πιο κρίσιμα σημεία της ανάλυσης αφορά τις πρώτες ύλες. Η Ευρώπη έχει αργήσει χαρακτηριστικά να ξυπνήσει απέναντι στην πραγματικότητα της αγοράς. Η Κίνα δεν κρύβει πλέον την προθυμία της να εργαλειοποιήσει το σχεδόν απόλυτο μονοπώλιό της στις σπάνιες γαίες.
Για την ΕΕ, η ευπάθεια είναι μεγάλη, καθώς το Πεκίνο ελέγχει σημαντικό μέρος της παραγωγής και επεξεργασίας αυτών των κρίσιμων υλικών.
Απέναντι σε αυτή την εξάρτηση, η Κομισιόν πρότεινε πρόγραμμα κοινών προμηθειών και δημιουργίας στρατηγικών αποθεμάτων για κρίσιμα υλικά, με στόχο την προστασία από μελλοντικές κρίσεις ή διαταραχές της εφοδιαστικής αλυσίδας.
Ευρωπαϊκή άμυνα: Το δικό μας «Άρθρο 4» και το Συμβούλιο Ασφαλείας
Εκεί που η ομιλία απέκτησε πραγματικό γεωπολιτικό εκτόπισμα ήταν στο κεφάλαιο της άμυνας. Η Φον ντερ Λάιεν έριξε στο τραπέζι την ιδέα ενός ευρωπαϊκού μηχανισμού, αντίστοιχου με το Άρθρο 4 του ΝΑΤΟ, για την αντιμετώπιση υβριδικών απειλών.
Για να το κατανοήσουμε, το Άρθρο 4 επιτρέπει σε οποιοδήποτε μέλος να ζητήσει επίσημες διαβουλεύσεις όταν θεωρεί ότι απειλείται η εδαφική του ακεραιότητα, η πολιτική ανεξαρτησία ή η ασφάλειά του.
Παράλληλα, ανακοινώθηκε ένα εγχειρίδιο αντιμετώπισης υβριδικών απειλών (counter hybrid playbook). Το κείμενο αυτό θα ορίζει τι συνιστά υβριδική επίθεση, ποια ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα φέρουν την ευθύνη και πώς ακριβώς θα συντονίζονται οι απαντήσεις.
Αίσθηση προκάλεσε επίσης η αναφορά σε ένα ευρωπαϊκό Συμβούλιο Ασφαλείας, έναν μηχανισμό που θα μπορούσε να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο η Ευρώπη λαμβάνει αποφάσεις εν καιρώ κρίσης.
Κλιματική αλλαγή: Η Ευρώπη υπερθερμαίνεται και αναζητά ευρωπαϊκές λύσεις
Το κλίμα αποτέλεσε τον συνδετικό κρίκο πολλών πολιτικών. Η Ευρώπη αντιμετωπίζει αυξανόμενους κινδύνους από καύσωνες, ξηρασίες, πλημμύρες και δασικές πυρκαγιές, με ιδιαίτερα σοβαρές συνέπειες για τις χώρες του Νότου.
Σε αυτή τη γραμμή, η Επιτροπή ανακοίνωσε σχέδια για ισχυρότερη ευρωπαϊκή συνεργασία απέναντι στους κλιματικούς κινδύνους, στοχευμένες δράσεις αντιμετώπισης καύσωνα και στρατηγικές ξηρασίας, αλλά και ενίσχυση των κοινών ευρωπαϊκών δυνατοτήτων πυρόσβεσης.
Ενεργειακή μετάβαση: Ηλεκτροδότηση και απεξάρτηση
Η ενέργεια παρουσιάστηκε ως ο απόλυτος κόμβος που συνδέει την οικονομική ανεξαρτησία, την άμυνα και το κλίμα. Από τα σπάνια ορυκτά για την πράσινη μετάβαση μέχρι την αμυντική θωράκιση απέναντι στις ενεργειακές κρίσεις που προκαλούν διεθνείς συγκρούσεις και η ένταση με το Ιράν, η Ευρώπη επιχειρεί να μειώσει την εξάρτησή της από εισαγωγές.
Η Φον ντερ Λάιεν έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στη μείωση του γραφειοκρατικού βάρους για την αύξηση των διασυνδέσεων των δικτύων μεταξύ των κρατών-μελών. Στόχος είναι ένα μεγαλύτερο και ασφαλέστερο ενεργειακό δίκτυο.
Η φιλοδοξία της Κομισιόν είναι να αυξηθεί σημαντικά το μερίδιο της ηλεκτρικής ενέργειας στη συνολική ενεργειακή κατανάλωση έως το 2040, περιορίζοντας παράλληλα τον τεράστιο λογαριασμό εισαγωγής ορυκτών καυσίμων.
Η γεωπολιτική σκακιέρα, οι νέοι σύμμαχοι και η διεύρυνση των οριζόντων
Η ευρωπαϊκή στρατηγική αυτονομία δεν περιορίζεται στις σχέσεις με τις μεγάλες δυνάμεις. Η θέση χωρών όπως η Τουρκία αποκτά επίσης ιδιαίτερη σημασία, λόγω της συμμετοχής της στο ΝΑΤΟ, της γεωγραφικής της θέσης και του ρόλου της στις ευρωπαϊκές ισορροπίες ασφαλείας.
Την ίδια στιγμή, ο Καναδάς εμφανίζεται ως ένας ολοένα σημαντικότερος στρατηγικός εταίρος της Ευρώπης.
Το μήνυμα είναι ηχηρό. Αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης στρατηγικής για την απεξάρτηση της Ευρώπης από υπερβολική εξάρτηση από τις ΗΠΑ και την Κίνα.
Ήδη παρατηρούμε έναν καταιγισμό εμπορικών συμφωνιών και διαπραγματεύσεων με εταίρους από την Ινδία έως τη Mercosur, με προφανή στόχο τη διαφοροποίηση του εμπορίου και των αλυσίδων εφοδιασμού.
Το γεγονός ότι η Ευρώπη αναζητά στενότερες σχέσεις με τη Νέα Ζηλανδία, την Αυστραλία, τη Νορβηγία, την Ισλανδία και το Ηνωμένο Βασίλειο δείχνει ότι το ευρωπαϊκό οικοδόμημα αναζητά νέους, ισχυρούς και σταθερούς εταίρους.
Η επόμενη μέρα για το ευρωπαϊκό οικοδόμημα
Διανύοντας το τρίτο έτος της πενταετούς θητείας της, η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν επέλεξε να εστιάσει περισσότερο στο αποτέλεσμα και την παράδοση έργου παρά σε πομπώδεις μεταρρυθμίσεις που συχνά βαλτώνουν στους διαδρόμους των Βρυξελλών.
Είτε μιλάμε για μια νέα καναδική εταιρική σχέση είτε για την επιτακτική ανάγκη καλύτερου αμυντικού συντονισμού, η Ευρώπη φαίνεται πλέον να κάνει βήματα –έστω και αργά– για να χαράξει τη δική της, ανεξάρτητη πορεία στο μέλλον.
Το αφήγημα είναι εξαιρετικά πολύπλοκο και οι προκλήσεις για τα κράτη-μέλη, όπως η Ελλάδα, είναι τεράστιες. Η προσαρμογή σε αυτή τη νέα γεωπολιτική και οικονομική πραγματικότητα θα κριθεί στην πράξη και όχι στις αίθουσες των συνεδριάσεων.
