Κάθε φορά που το Ιράν ή κάποια άλλη χώρα του Κόλπου «ψιθυρίζει» ότι οι πετρελαιοφόρες χώρες θα μπορούσαν να ζητούν πληρωμές σε κινεζικό γιουάν αντί για δολάρια, οι τίτλοι των διεθνών ΜΜΕ παίρνουν φωτιά. Η καταστροφολογία για το «τέλος του petrodollar» είναι το αγαπημένο θέμα των αναλυτών που βλέπουν την πτώση της αμερικανικής ηγεμονίας προ των πυλών. Ωστόσο, αν κάτσουμε να δούμε τους αριθμούς με καθαρό μάτι, θα διαπιστώσουμε ότι η έννοια του petrodollar, όπως την ξέρουμε, είναι ίσως ο μεγαλύτερος μύθος στη σύγχρονη γεωπολιτική.
σχετικά άρθρα
Όπως κάθε καλός μύθος, έχει και αυτός ψήγματα αλήθειας. Το καλοκαίρι του 1974, ο Νίξον και ο Βασιλιάς Φαϊζάλ υπέγραψαν μια συμφωνία που άλλαξε τον κόσμο. Μετά την πετρελαϊκή κρίση του ’73, οι ΗΠΑ χρειάζονταν σταθερότητα. Η συμφωνία προέβλεπε ότι η Σαουδική Αραβία θα πουλούσε πετρέλαιο σε δολάρια και θα επένδυε αυτά τα κέρδη («ανακύκλωση petrodollars») πίσω στην αμερικανική οικονομία, με αντάλλαγμα στρατιωτική προστασία. Στην Ελλάδα εκείνης της εποχής, της μεταπολίτευσης, βιώναμε τις δικές μας ανακατατάξεις, αλλά το διεθνές σκηνικό είχε ήδη στηθεί: το δολάριο δεν χρειαζόταν πια τον χρυσό, είχε το πετρέλαιο. Ή μήπως όχι;
Η αποκαλυπτική αλήθεια των εγγράφων
Το 2016, χάρη στον νόμο περί ελευθερίας της πληροφόρησης (FOIA), ήρθαν στο φως τα απόρρητα έγγραφα εκείνης της συμφωνίας. Το εντυπωσιακό; Σε κανένα σημείο δεν αναφέρεται ότι η Σαουδική Αραβία δεσμεύεται αποκλειστικά στη χρήση του δολαρίου για την τιμολόγηση του πετρελαίου. Στην πραγματικότητα, οι Σαουδάραβες συνέχισαν να δέχονται βρετανικές λίρες για αρκετό καιρό μετά.
Ο πραγματικός στόχος των ΗΠΑ δεν ήταν να επιβάλουν το δολάριο –αυτό ήταν ήδη το κυρίαρχο νόμισμα λόγω των eurodollars και της βιομηχανικής ισχύος– αλλά η σταθερότητα των τιμών του πετρελαίου. Οι Αμερικανοί ήθελαν να διασφαλίσουν ότι δεν θα ξαναζούσαν τις ουρές στα βενζινάδικα και τον πληθωριστικό εφιάλτη του ’73. Για εμάς στην Ελλάδα, που το ενεργειακό κόστος παραμένει ο «ασθενής» της οικονομίας μας, αυτή η διάκριση είναι κρίσιμη: το δολάριο δεν αντλεί τη δύναμή του από το πετρέλαιο· το πετρέλαιο απλώς «βολεύεται» μέσα στο δολάριο.
Το δολάριο δεν είχε ανάγκη τον Κόλπο
Υπάρχει η λανθασμένη εντύπωση ότι οι ΗΠΑ «παρακάλεσαν» τους πετρελαιάδες για να στηρίξουν το νόμισμά τους. Η αλήθεια είναι η αντίστροφη. Οι χώρες του Κόλπου είχαν ανάγκη την αμερικανική χρηματοπιστωτική αγορά. Ήταν η μόνη στον κόσμο που μπορούσε να απορροφήσει τα δισεκατομμύρια των κερδών τους χωρίς να καταρρεύσει.
Ακόμη και στο απόγειο της επιρροής τους τη δεκαετία του ’80, οι Σαουδάραβες κατείχαν ένα ελάχιστο ποσοστό των αμερικανικών ομολόγων. Αν προσπαθούσαν να τα πουλήσουν μαζικά, η τιμή των ομολόγων δεν θα κουνιόταν καν. Αντίθετα, αν είχαν επενδύσει σε λίρες ή μάρκα, θα είχαν προκαλέσει οικονομική κρίση στις χώρες αυτές, καταστρέφοντας οι ίδιοι τις επενδύσεις τους. Το δολάριο ήταν και παραμένει το μόνο «ασφαλές λιμάνι» για τέτοια μεγέθη πλούτου.
Γιατί το petrodollar είναι σήμερα «εκτός τόπου και χρόνου»
Αν ο μύθος ήταν μία φορά προβληματικός το ’74, σήμερα είναι εντελώς παράλογος. Πρώτον, η σημασία του πετρελαίου στην παγκόσμια οικονομία έχει συρρικνωθεί. Το 1979, οι συναλλαγές πετρελαίου αποτελούσαν το 15% του αμερικανικού ΑΕΠ. Σήμερα, το ποσοστό αυτό έχει πέσει κάτω από το 7%. Οι οικονομίες μας έγιναν πιο αποδοτικές, ενώ τα πλεονάσματα από τη μεταποίηση στην Ανατολική Ασία (Κίνα, Ιαπωνία) είναι πλέον πολύ πιο σημαντικά για τη ζήτηση δολαρίων από ό,τι το πετρέλαιο του Κόλπου.
Δεύτερον, οι ίδιες οι ΗΠΑ έχουν αλλάξει ρόλο. Από τον μεγαλύτερο εισαγωγέα πετρελαίου στον κόσμο, έχουν μετατραπεί σε καθαρό εξαγωγέα από το 2020. Η ανάγκη για «ανακύκλωση» δολαρίων για τη χρηματοδότηση των εισαγωγών ενέργειας έχει πρακτικά εκμηδενιστεί. Όταν ακούμε λοιπόν για συμφωνίες σε γιουάν, πρέπει να καταλάβουμε ότι πρόκειται για γεωπολιτικούς ελιγμούς και «hedging» από την πλευρά του Ριάντ, όχι για υπαρξιακή απειλή του δολαρίου.
Οι αριθμοί που ζαλίζουν
Για να καταλάβουμε τη δυσανάλογη σύγκριση, αρκεί μια ματιά στις αγορές συναλλάγματος. Η συνολική αγορά πετρελαίου ετησίως αγγίζει τα 3 τρισεκατομμύρια δολάρια. Ακούγεται τεράστιο ποσό, σωστά; Κι όμως, η ημερήσια κίνηση στις αγορές συναλλάγματος είναι 9,6 τρισεκατομμύρια!
Σε ετήσια βάση, η αγορά συναλλάγματος είναι 800 φορές μεγαλύτερη από την αγορά πετρελαίου. Το πετρέλαιο είναι μια «κουκκίδα» στον ωκεανό των παγκόσμιων κεφαλαίων. Ακόμη και αν όλο το πετρέλαιο του κόσμου πωλούνταν αύριο σε γιουάν ή ευρώ, η επίδραση στην κυριαρχία του δολαρίου θα ήταν πρακτικά μηδαμινή.
Η ελληνική ματιά
Στην Ελλάδα, συχνά γινόμαστε δέκτες αναλύσεων που προβλέπουν την «κατάρρευση της Δύσης» ή το τέλος του δολαρίου, συνδέοντάς το με τις τιμές της βενζίνης που πληρώνουμε στο πρατήριο. Είναι σημαντικό να διαχωρίζουμε τη γεωπολιτική σημειολογία από την οικονομική πραγματικότητα. Η κυριαρχία του δολαρίου βασίζεται στους θεσμούς, στο βάθος των αμερικανικών αγορών και στην εμπιστοσύνη – όχι σε μια συμφωνία του ’74 που στην ουσία δεν υπήρξε ποτέ με τη μορφή που τη φανταζόμαστε.
Το δολάριο μπορεί κάποια στιγμή να χάσει την πρωτοκαθεδρία του, αλλά αυτό δεν θα γίνει επειδή το Ιράν αποφάσισε να πληρωθεί σε γιουάν. Θα γίνει αν οι ίδιες οι ΗΠΑ πάψουν να αποτελούν το κέντρο του παγκόσμιου εμπορίου και της καινοτομίας. Μέχρι τότε, το petrodollar θα παραμένει ένα ελκυστικό, αλλά κούφιο αφήγημα.
