Η γεωπολιτική παγίδα: Γιατί το Ιράν δεν υποκύπτει στην αμερικανική πίεση

Η εξωτερική πολιτική συχνά εγκλωβίζεται σε ψευδαισθήσεις απόλυτης νίκης. Στην περίπτωση των διαπραγματεύσεων ΗΠΑ–Ιράν, το αδιέξοδο δεν προκύπτει απλώς από διαφορετικές στρατηγικές επιδιώξεις, αλλά από μια θεμελιώδη ασυμβατότητα στην ίδια την αντίληψη της πραγματικότητας. Η κυβέρνηση του Ντόναλντ Τραμπ αναζητά μια θεαματική συνθηκολόγηση, ένα έγγραφο υποταγής που θα επιβεβαιώνει την αμερικανική ηγεμονία. Από την άλλη πλευρά, η Τεχεράνη αντιμετωπίζει τη σύγκρουση ως υπαρξιακό αγώνα, όπου η ανθεκτικότητα απέναντι στην οικονομική και στρατιωτική ασφυξία αποτελεί τη μόνη αποδεκτή νίκη.

σχετικά άρθρα

Πώς το αμερικανικό όνειρο γρήγορης νίκης στο Ιράν σκόνταψε στην σκληρή πραγματικότητα

Το μπούμερανγκ των κυρώσεων: Πώς η Δύση παγιδεύτηκε σε έναν οικονομικό κυκεώνα

Το νέο μεγάλο παιχνίδι εξουσίας: Πώς ΗΠΑ, Ρωσία, Κίνα και Ιράν ξαναγράφουν τον παγκόσμιο χάρτη

Ο Ρομπ Μάλεϊ, πρώην ειδικός απεσταλμένος των ΗΠΑ για το Ιράν και ένας από τους ελάχιστους Αμερικανούς με βαθιά, άμεση εμπειρία διαπραγματεύσεων με το ιρανικό καθεστώς (συμπεριλαμβανομένης της συμφωνίας JCPOA), παραδίδει μια ψυχρή αποτίμηση της τρέχουσας κατάστασης. Αν έπρεπε να βαθμολογήσει την αμερικανική προσέγγιση, ο βαθμός θα ήταν, χωρίς αμφιβολία, ένα απογοητευτικό «F». Η κατάσταση σήμερα είναι δραματικά χειρότερη σε σχέση με την περίοδο πριν από την αποχώρηση των ΗΠΑ από την πυρηνική συμφωνία το 2018.

Η Σύγκρουση των «Εγώ» και η Ιρανική Ανθεκτικότητα

Στο επίκεντρο αυτού του διπλωματικού τέλματος βρίσκεται μια τεράστια ψυχολογική και πολιτική απόκλιση. Το αφήγημα της Ουάσιγκτον βασίζεται στην υπόθεση ότι η οικονομική εξόντωση και οι στρατιωτικές απώλειες θα γονατίσουν την Τεχεράνη. Όμως, η ιρανική πλευρά διαθέτει τα δικά της ισχυρά κίνητρα. Η εθνική αξιοπρέπεια, αν και ακούγεται ως αφηρημένη έννοια, αποτελεί σκληρό γεωπολιτικό νόμισμα. Κάθε έθνος, ανεξαρτήτως μεγέθους, επιδιώκει να διατηρήσει την αυτοεκτίμησή του στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων.

Για το Ιράν, το πυρηνικό πρόγραμμα δεν είναι απλώς ένα τεχνολογικό επίτευγμα. Είναι ταυτόχρονα ζήτημα εθνικής υπερηφάνειας αλλά και μια κρίσιμη στρατηγική εξασφάλισης (hedging) για την περίπτωση που χρειαστεί το απόλυτο όπλο. Η αντίληψη ότι το Ιράν θα σηκώσει λευκή σημαία υπό το βάρος των βομβαρδισμών είναι λανθασμένη. Το καθεστώς είναι διατεθειμένο να απορροφήσει τεράστιο κόστος, διότι γνωρίζει πως αν υποκύψει πλήρως σήμερα, αύριο οι απαιτήσεις θα επεκταθούν στο πρόγραμμα βαλλιστικών πυραύλων, στη χρήση drones και στην επιρροή του στη Μέση Ανατολή. Πρόκειται για μια ολισθηρή πλαγιά που η Τεχεράνη αρνείται να κατέβει.

Από την Απρόβλεπτη Τακτική στην Πλήρη Αναξιοπιστία

Η τακτική του «disruptor» που συχνά πιστώνεται στον Πρόεδρο Τραμπ, έχοντας το πλεονέκτημα της απελευθέρωσης από τις παραδοσιακές πολιτικές συμβάσεις, έχει ξεπεράσει προ πολλού τα όρια της χρησιμότητάς της. Η απρόβλεπτη συμπεριφορά, ενώ μπορεί να κρατήσει τον αντίπαλο σε εγρήγορση σε μια σκληρή διαπραγμάτευση, μετατρέπεται γρήγορα σε απόλυτη αναξιοπιστία όταν οι στόχοι και οι κόκκινες γραμμές αλλάζουν όχι από μέρα σε μέρα, αλλά από ώρα σε ώρα.

Πώς μπορεί μια ξένη δύναμη να καταθέσει σοβαρές προτάσεις όταν ο συνομιλητής της μπορεί να αναιρέσει τα πάντα εξαιτίας μιας τηλεοπτικής εκπομπής που μόλις παρακολούθησε; Οι απεσταλμένοι των ΗΠΑ βρίσκονται συχνά στη δυσάρεστη θέση να μην γνωρίζουν αν οι προτάσεις που καταθέτουν σήμερα θα υποστηρίζονται από τον ίδιο τον Πρόεδρό τους το επόμενο πρωί. Αυτή η διαπραγματευτική αναρχία καταδικάζει κάθε σοβαρή προσπάθεια εξεύρεσης λύσης, καθώς η ιρανική πλευρά φοβάται δικαιολογημένα πως κάθε παραχώρηση θα «εισπραχθεί» αμέσως, οδηγώντας σε νέες, δεκαπλάσιες απαιτήσεις την επόμενη ημέρα.

Το Λάθος Μετρικό Σύστημα της Νίκης

Η πιο κρίσιμη παρανόηση σε αυτή τη σύγκρουση είναι ο τρόπος με τον οποίο μετριέται η επιτυχία. Η Ουάσιγκτον εστιάζει σε αυστηρά στρατιωτικά δεδομένα: πόσα πλοία βυθίστηκαν, πόσοι εκτοξευτές πυραύλων καταστράφηκαν, πόσοι αξιωματούχοι εξουδετερώθηκαν. Υπό αυτό το πρίσμα, ο Αμερικανός Πρόεδρος θεωρεί ότι το σκορ είναι «100-0» υπέρ των ΗΠΑ, οδηγώντας τον σε βαθιά απογοήτευση όταν αυτή η στρατιωτική υπεροχή δεν μεταφράζεται σε διπλωματική υποταγή.

Πρόκειται για μια επανάληψη του Συνδρόμου του Βιετνάμ, όπου ο Ρόμπερτ ΜακΝαμάρα και ο Λίντον Τζόνσον πίστευαν ότι μερικοί βομβαρδισμοί γεφυρών θα έφερναν την κατάρρευση του Βόρειου Βιετνάμ. Όμως, σε ασύμμετρες συγκρούσεις, ο αριθμός των νεκρών ή η άμεση στρατιωτική καταστροφή δεν καθορίζουν τον νικητή. Για το Ιράν, η μετρική της επιτυχίας είναι η επιβίωση. Εφόσον το καθεστώς παραμένει όρθιο και ικανό να διαταράσσει τη ροή ενέργειας στα Στενά του Ορμούζ, θεωρεί ότι κερδίζει. Παράλληλα, αντέχει τις συνέπειες (όπως τον δυσθεώρητο πληθωρισμό), ενώ η Δύση δυσκολεύεται να διαχειριστεί τις δικές της μακροοικονομικές επιπτώσεις: τον πληθωρισμό, την άνοδο στις τιμές των καυσίμων και το παγκόσμιο ενεργειακό έλλειμμα.

Ο Σιωπηλός Κερδισμένος: Ο Ρόλος της Κίνας

Μέσα σε αυτό το γεωπολιτικό χάος, το Πεκίνο αναδεικνύεται στον απόλυτο ρυθμιστή – και εν δυνάμει κερδισμένο. Η Κίνα, ως υπερδύναμη με στενούς δεσμούς τόσο με τα αραβικά κράτη του Κόλπου όσο και με το Ιράν, βρίσκεται σε προνομιακή θέση. Εξαρτάται από το πετρέλαιο της περιοχής, αλλά παράλληλα αποτελεί τη σανίδα σωτηρίας για την ιρανική οικονομία.

Οι ψευδαισθήσεις της Ουάσιγκτον ότι η Κίνα θα πιεστεί να ευθυγραμμιστεί με τις αμερικανικές επιδιώξεις αγνοούν την ευρύτερη σκακιέρα. Όσο οι ΗΠΑ αναλώνονται σε μια δαπανηρή και αδιέξοδη σύγκρουση, εξαντλώντας τα οπλοστάσιά τους και αποξενώνοντας συμμάχους λόγω της αλλοπρόσαλλης συμπεριφοράς τους, η Κίνα προβάλλει διεθνώς ως ο πυλώνας της σταθερότητας. Σε περίπτωση λύσης, η Κίνα θα συνεχίσει να απολαμβάνει πρόσβαση σε φθηνό ιρανικό πετρέλαιο. Σε περίπτωση συνέχισης του πολέμου, παρακολουθεί τον μεγάλο γεωπολιτικό της αντίπαλο να αιμορραγεί, διατηρώντας το δικό της στρατηγικό πλεονέκτημα ανέπαφο.

Ο Ισραηλινός Παράγοντας και τα Αραβικά Κράτη

Ακόμη και αν επιτευχθεί μια συμφωνία αποκλειστικά για τα πυρηνικά και τα Στενά του Ορμούζ, η βιωσιμότητά της αμφισβητείται λόγω της ευρύτερης αρχιτεκτονικής ασφάλειας της Μέσης Ανατολής. Το Ισραήλ, με τις δικές του υπαρξιακές ανησυχίες, δεν πρόκειται να ικανοποιηθεί με μια συμφωνία που απλώς παγώνει τον εμπλουτισμό ουρανίου, αφήνοντας ανέπαφο το πυραυλικό οπλοστάσιο του Ιράν και τα περιφερειακά του δίκτυα (proxies).

Την ίδια στιγμή, τα αραβικά κράτη του Κόλπου βιώνουν τεράστια κόπωση. Αντιμετωπίζονται συχνά ως «σάκος του μποξ» σε μια διελκυστίνδα αμερικανικών αποφάσεων που αλλάζουν σε κάθε προεδρική θητεία. Οι απαιτήσεις της Ουάσιγκτον τύπου «ή με εμάς και το Ισραήλ, ή με το Ιράν» τούς αναγκάζουν να χαράξουν ανεξάρτητες πολιτικές. Η γεωγραφία δεν αλλάζει: οφείλουν να συμβιώσουν με το Ιράν, ενώ ταυτόχρονα εξαρτώνται αμυντικά από τις ΗΠΑ. Η προσπάθεια απομόνωσής τους από τη φυσική γεωπολιτική τους θέση προκαλεί δυσπιστία και διάβρωση της αμερικανικής επιρροής.

Η Χίμαιρα της Αλλαγής Καθεστώτος

Η βαθύτερη τραγωδία αυτής της κρίσης είναι η εμμονή της αμερικανικής ελίτ με την αλλαγή καθεστώτος (regime change). Οι ιστορικές αποτυχίες στο Ιράν (1953), το Αφγανιστάν, το Ιράκ και τη Λιβύη φαίνεται να μην έχουν διδάξει το απαραίτητο μάθημα. Οι απόπειρες ανατροπής δεν είναι απλώς αναποτελεσματικές, αλλά δημιουργούν ακραίες γεωπολιτικές αναταράξεις.

Αν οι Ηνωμένες Πολιτείες συνεχίσουν να αντιμετωπίζουν το Ιράν αποκλειστικά ως το απόλυτο κακό, αδιαφορώντας για τις δικές του εθνικές ανησυχίες και το δικό του αφήγημα, ο φαύλος κύκλος της βίας δεν θα σπάσει. Μια πραγματιστική συμφωνία απαιτεί αμοιβαίο σεβασμό των ζωτικών συμφερόντων. Η Τεχεράνη έχει ανάγκη οικονομικής ανασυγκρότησης και εγγυήσεων ότι δεν θα δεχθεί συνεχή υπαρξιακή απειλή. Η Ουάσιγκτον χρειάζεται διασφαλίσεις μέσω αυστηρών μηχανισμών επαλήθευσης.

Ωστόσο, το μεγάλο ερώτημα παραμένει: Πώς μπορεί το Ιράν να εμπιστευθεί την υπογραφή ενός Αμερικανού Προέδρου, όταν γνωρίζει ότι η επόμενη κυβέρνηση μπορεί να την ακυρώσει με μια μονοκονδυλιά; Η πραγματικότητα είναι ότι δεν υπάρχει χολιγουντιανό τέλος σε αυτή την ιστορία. Η διαχείριση της κρίσης απαιτεί θεσμική σοβαρότητα και μακροπρόθεσμο σχεδιασμό, στοιχεία που προς το παρόν αγνοούνται επιδεικτικά στο βωμό της εφήμερης πολιτικής εντύπωσης.