Όταν η γενιά των Baby Boomers έμπαινε στην αγορά εργασίας, η αναλογία ήταν ιδανική: περίπου πέντε εργαζόμενοι στήριζαν έναν συνταξιούχο. Σήμερα, στις πλούσιες χώρες, ο αριθμός αυτός έχει κατρακυλήσει στους τρεις, και οι προβλέψεις του ΟΟΣΑ για το 2055 προδιαγράφουν ένα εφιαλτικό σενάριο: λιγότεροι από δύο εργαζόμενοι για κάθε έναν συνταξιούχο. Το ερώτημα που πλανάται πάνω από την Ευρώπη, και φυσικά πάνω από την Ελλάδα, δεν είναι πλέον θεωρητικό: Μπορούν η Gen Z και οι Millennials να αντέξουν το βάρος;
σχετικά άρθρα
Η γαλλική κρίση και η ωμή πραγματικότητα
Στη Γαλλία, η απάντηση δόθηκε στους δρόμους. Η απόφαση του Εμανουέλ Μακρόν να αυξήσει το όριο ηλικίας από τα 62 στα 64 έτη προκάλεσε κοινωνική έκρηξη. Παρά το γεγονός ότι η Γαλλία διαθέτει ένα σχετικά «νεανικό» προφίλ για τα δεδομένα της Δύσης, το κόστος των συντάξεων και η παράλληλη εκτόξευση των ιατρικών δαπανών καθώς οι Boomers γερνούν, δημιουργούν ένα εκρηκτικό κοκτέιλ.
Ο καθηγητής Charles Goodhart του LSE είναι σαφής: χωρίς ένα οικονομικό θαύμα από την Τεχνητή Νοημοσύνη, τα επόμενα 40 χρόνια δεν θα θυμίζουν σε τίποτα την ευημερία των προηγούμενων δεκαετιών. Στην Ελλάδα, το μάθημα αυτό το πήραμε με τον σκληρό τρόπο κατά τη διάρκεια της κρίσης, όμως το πρόβλημα παραμένει δομικό και παγκόσμιο.
Τα δύο συστήματα και η «παγίδα» της διανομής
Υπάρχουν δύο βασικοί τρόποι χρηματοδότησης των συντάξεων. Το διανεμητικό σύστημα (pay-as-you-go), όπου οι σημερινοί εργαζόμενοι πληρώνουν για τους σημερινούς συνταξιούχους (όπως στη Γαλλία, την Ιταλία και σε μεγάλο βαθμό στην Ελλάδα), και το κεφαλαιοποιητικό σύστημα, όπου ο καθένας αποταμιεύει για τον εαυτό του μέσω επενδύσεων.
Οι χώρες που βασίζονται στο διανεμητικό σύστημα βρίσκονται σε αδιέξοδο. Λιγότεροι εργαζόμενοι καλούνται να καταβάλουν τις ίδιες εισφορές για να στηρίξουν περισσότερους συνταξιούχους που απαιτούν ένα σταθερό εισόδημα. Τα μαθηματικά απλώς δεν βγαίνουν.
Οι τέσσερις πικρές επιλογές των κυβερνήσεων
Προκειμένου να αποφευχθεί η κατάρρευση, οι κυβερνήσεις καταφεύγουν σε τέσσερις αμφιλεγόμενες λύσεις:
-
Αύξηση ορίων ηλικίας: Η Γερμανία και η Ολλανδία οδεύουν προς τα 67, ενώ η Ιταλία συνδέει το όριο με το προσδόκιμο ζωής, φτάνοντας δυνητικά στα 70.
-
Μείωση συντάξεων: Ένα μέτρο πολιτικά αυτοκτονικό, που στην Ελλάδα εφαρμόστηκε βίαια, ενώ στη Γερμανία επιχειρείται με πιο «έξυπνο» τρόπο, μειώνοντας το ποσοστό αναπλήρωσης σταδιακά έως το 2040.
-
Αύξηση εισφορών: Χώρες όπως ο Καναδάς και η Νότια Κορέα αυξάνουν το ποσοστό που κρατείται από τον μισθό του εργαζόμενου, επιβαρύνοντας όμως την ανταγωνιστικότητα και το διαθέσιμο εισόδημα των νέων.
-
Δανεισμός: Η εύκολη λύση που εφάρμοσαν χώρες όπως η Ιαπωνία, η οποία όμως οδηγεί σε μη βιώσιμα επίπεδα δημόσιου χρέους.
Το «θαύμα» της Βόρειας Ευρώπης: Λύση ή φούσκα;
Η Δανία και η Ολλανδία θεωρούνται τα πρότυπα της βιωσιμότητας. Εκεί, οι εργαζόμενοι αποταμιεύουν σε μεγάλα συνταξιοδοτικά ταμεία που επενδύουν στις χρηματιστηριακές αγορές. Θεωρητικά, αυτό απαλλάσσει τη νέα γενιά από το βάρος της παλιάς. Ωστόσο, υπάρχει μια σκοτεινή πλευρά: η υπόθεση της κατάρρευσης περιουσιακών στοιχείων (Asset Meltdown Hypothesis).
Όταν εκατομμύρια Boomers άρχισαν να αποταμιεύουν ταυτόχρονα τη δεκαετία του ’80, οι τιμές των μετοχών εκτοξεύτηκαν. Τι θα συμβεί όμως όταν όλοι αυτοί αρχίσουν να ρευστοποιούν τις μετοχές τους για να πληρωθούν τις συντάξεις τους; Αν οι νέοι που αγοράζουν είναι λιγότεροι, οι τιμές των περιουσιακών στοιχείων ενδέχεται να καταρρεύσουν, καθιστώντας τις αποταμιεύσεις των Boomers ανεπαρκείς.
Η «Μεγάλη Δημογραφική Ανατροπή»
Οι οικονομολόγοι προβλέπουν ότι η δημογραφική γήρανση θα οδηγήσει σε χαμηλότερες τιμές περιουσιακών στοιχείων, υψηλότερο πληθωρισμό (λόγω της ζήτησης από τους συνταξιούχους) και υψηλότερους φόρους. Υπάρχει όμως και μια ηλιαχτίδα: η μείωση της ανισότητας. Με λιγότερους διαθέσιμους εργαζόμενους, οι μισθοί –ειδικά σε τομείς όπως η φροντίδα ηλικιωμένων– αναμένεται να ανέβουν, δίνοντας διαπραγματευτική ισχύ στη βάση της εργασιακής πυραμίδας.
Η ελληνική ματιά και η ελπίδα της AI
Για την Ελλάδα, το πρόβλημα είναι ακόμα πιο οξύ λόγω του brain drain και της χαμηλής γεννητικότητας. Η μετάβαση προς ένα πιο κεφαλαιοποιητικό μοντέλο (όπως το ΤΕΚΑ) είναι μια προσπάθεια ευθυγράμμισης με το ολλανδικό μοντέλο, όμως η επιτυχία του εξαρτάται από την παγκόσμια οικονομική σταθερότητα.
Η μόνη πραγματική ελπίδα για να αποφευχθεί η σύγκρουση των γενεών είναι μια τεράστια αύξηση της παραγωγικότητας μέσω της Τεχνητής Νοημοσύνης. Αν η AI παράγει τον πλούτο που κάποτε παρήγαγαν οι στρατιές των εργαζομένων, τότε ίσως –και μόνο τότε– το σύστημα να παραμείνει όρθιο. Μέχρι τότε, οι Millennials και η Gen Z οφείλουν να είναι προετοιμασμένοι: το κοινωνικό συμβόλαιο όπως το ξέραμε έχει ήδη λήξει.
