Το «προνόμιο» του δολαρίου που αλλάζει την παγκόσμια οικονομία – Πώς οι ΗΠΑ μπορούν να ζουν με τεράστια χρέη
Από τη γέννηση του αμερικανικού νομίσματος μετά την Ανεξαρτησία μέχρι τη συμφωνία του Bretton Woods και το τέλος του κανόνα του χρυσού, η ιστορία του δολαρίου εξηγεί γιατί οι Ηνωμένες Πολιτείες εξακολουθούν να απολαμβάνουν ένα μοναδικό οικονομικό πλεονέκτημα
Το αμερικανικό δολάριο δεν αποτελεί απλώς το νόμισμα των Ηνωμένων Πολιτειών. Έχει εξελιχθεί σε παγκόσμιο σύμβολο οικονομικής ισχύος, πλούτου και διεθνούς επιρροής. Ένα χαρτονόμισμα των 20 δολαρίων αναγνωρίζεται σχεδόν παντού στον κόσμο, ενώ το ίδιο το όνομα «δολάριο» έχει συνδεθεί με την επιτυχία, τον πλούτο και την οικονομική δύναμη. Ταυτόχρονα, όμως, αποτελεί και αντικείμενο έντονων αντιπαραθέσεων, καθώς για άλλους συμβολίζει την αποτελεσματικότητα της αμερικανικής οικονομίας και για άλλους την αμερικανική οικονομική κυριαρχία.
σχετικά άρθρα
Η σημασία του είναι τόσο μεγάλη ώστε συχνά λέγεται πως «όταν το δολάριο φτερνίζεται, ολόκληρος ο κόσμος κρυολογεί». Η πορεία του από ένα νέο εθνικό νόμισμα μέχρι το βασικό αποθεματικό νόμισμα του πλανήτη αποτελεί μία από τις σημαντικότερες οικονομικές ιστορίες των τελευταίων δύο αιώνων. Παράλληλα, όμως, γεννά ένα κρίσιμο ερώτημα: θα διατηρήσει το δολάριο την κυριαρχία του ή η παγκόσμια οικονομία εισέρχεται σε μια νέα εποχή;
Οι απαρχές του δολαρίου συνδέονται άμεσα με τη δημιουργία των Ηνωμένων Πολιτειών. Μετά τη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας το 1776, η νεοσύστατη χώρα βρέθηκε αντιμέτωπη με τεράστιες οικονομικές ανάγκες, καθώς έπρεπε να χρηματοδοτήσει τον πόλεμο εναντίον της Βρετανίας. Η λύση που επιλέχθηκε ήταν η έκδοση χαρτονομισμάτων, γνωστών ως Continental Currency, στα οποία εμφανίστηκε για πρώτη φορά η λέξη «δολάριο».
Η ονομασία, ωστόσο, δεν γεννήθηκε στην Αμερική. Η προέλευσή της εντοπίζεται στην Κεντρική Ευρώπη του 15ου αιώνα, όπου μεγάλα ασημένια νομίσματα ονομάζονταν Taler, λέξη που σταδιακά εξελίχθηκε σε Dollar. Αντίστοιχα, το γνωστό σύμβολο $ θεωρείται ότι προέρχεται από το ισπανικό ασημένιο νόμισμα και ειδικότερα από την απεικόνιση των Στηλών του Ηρακλή, γύρω από τις οποίες τυλίγονταν δύο κορδέλες.
Μετά την ανεξαρτησία, ο Τζορτζ Ουάσινγκτον ανέθεσε στον πρώτο υπουργό Οικονομικών, Αλεξάντερ Χάμιλτον, να οργανώσει το νέο χρηματοπιστωτικό σύστημα. Ο Χάμιλτον πίστευε ότι η χώρα χρειαζόταν μια ισχυρή κεντρική τράπεζα, η οποία θα σταθεροποιούσε το νόμισμα και θα ενίσχυε το εμπόριο και τη βιομηχανία. Αντίθετα, ο Τόμας Τζέφερσον υποστήριζε ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες έπρεπε να παραμείνουν μια αποκεντρωμένη αγροτική κοινωνία και θεωρούσε περιττή την ύπαρξη μιας τόσο ισχυρής κεντρικής τραπεζικής αρχής.
Η διαμάχη κατέληξε σε συμβιβασμό και το 1791 ιδρύθηκε η Πρώτη Τράπεζα των Ηνωμένων Πολιτειών στη Φιλαδέλφεια. Ωστόσο, η λειτουργία της ήταν περιορισμένη, καθώς δεν είχε την αποκλειστική αρμοδιότητα έκδοσης δολαρίων, ενώ τελικά έκλεισε είκοσι χρόνια αργότερα, έπειτα από πολιτικές αντιδράσεις.
Η απουσία κεντρικού ελέγχου δημιούργησε χάος. Κατά το πρώτο μισό του 19ου αιώνα, χιλιάδες ιδιωτικές και πολιτειακές τράπεζες τύπωναν τα δικά τους χαρτονομίσματα. Υπολογίζεται ότι μέχρι το 1860 κυκλοφορούσαν περίπου 10.000 διαφορετικά είδη δολαρίων, γεγονός που ευνόησε όχι μόνο την παραχάραξη, αλλά ακόμη και τη δημιουργία ανύπαρκτων τραπεζών αποκλειστικά για την έκδοση πλαστών χαρτονομισμάτων. Επιπλέον, δικά τους «δολάρια» τύπωναν ακόμη και σιδηροδρομικές εταιρείες, ξενοδοχεία και καταστήματα, με αποτέλεσμα κάθε συναλλαγή να συνοδεύεται από διαπραγματεύσεις για την πραγματική αξία του χαρτονομίσματος που παρουσίαζε ο πελάτης.
Ο Εμφύλιος, το Bretton Woods και το «εξωφρενικό προνόμιο» των ΗΠΑ
Η κατάσταση άλλαξε δραστικά κατά τη διάρκεια του Αμερικανικού Εμφυλίου Πολέμου. Η κυβέρνηση του Αβραάμ Λίνκολν, αναζητώντας πόρους για τη χρηματοδότηση του πολέμου, αποφάσισε το 1863 να αναδιοργανώσει πλήρως το νομισματικό σύστημα. Η έκδοση χαρτονομισμάτων πέρασε αποκλειστικά στην ομοσπονδιακή κυβέρνηση και γεννήθηκε το περίφημο Greenback, το οποίο πήρε το όνομά του από το πράσινο χρώμα στην πίσω πλευρά των χαρτονομισμάτων. Το συγκεκριμένο χρώμα επιλέχθηκε επειδή ήταν εξαιρετικά δύσκολο να παραχαραχθεί με τα τεχνολογικά μέσα της εποχής.
Από εκείνη τη στιγμή, το δολάριο απέκτησε ενιαία μορφή σε ολόκληρη τη χώρα. Παράλληλα, τα χαρτονομίσματα συνδέθηκαν με τον κανόνα του χρυσού, σύμφωνα με τον οποίο κάθε δολάριο μπορούσε θεωρητικά να ανταλλαγεί με την αντίστοιχη αξία σε χρυσό. Η αρχή αυτή υποτίθεται ότι περιόριζε τη δυνατότητα της κυβέρνησης να τυπώνει ανεξέλεγκτα νέο χρήμα.
Στις αρχές του 20ού αιώνα, οι Ηνωμένες Πολιτείες είχαν ήδη εξελιχθεί στη μεγαλύτερη οικονομία του κόσμου, όμως το δολάριο δεν είχε ακόμη αποκτήσει διεθνή κυριαρχία. Η ανεξέλεγκτη πιστωτική επέκταση και η δημιουργία μιας τεράστιας χρηματιστηριακής φούσκας οδήγησαν τελικά στην κατάρρευση του 1929. Μετά το κραχ, πολίτες έσπευσαν στις τράπεζες για να ανταλλάξουν τα χαρτονομίσματά τους με χρυσό, όπως προέβλεπε το σύστημα. Οι τράπεζες αδυνατούσαν να ανταποκριθούν και η οικονομία βυθίστηκε στη Μεγάλη Ύφεση.
Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι νικήτριες δυνάμεις επιδίωξαν να δημιουργήσουν ένα νέο διεθνές οικονομικό σύστημα. Το 1944, στη διάσκεψη του Bretton Woods, 44 χώρες συμφώνησαν να θεσπίσουν ένα σύστημα σταθερών συναλλαγματικών ισοτιμιών, με το δολάριο να μετατρέπεται στο βασικό νόμισμα του παγκόσμιου χρηματοπιστωτικού συστήματος.
Η αξία του ορίστηκε στα 35 δολάρια ανά ουγγιά χρυσού, ενώ η αμερικανική κυβέρνηση δεσμευόταν να ανταλλάσσει δολάρια με χρυσό όταν αυτό ζητούνταν από ξένες κεντρικές τράπεζες. Τα υπόλοιπα μεγάλα νομίσματα συνδέθηκαν με σταθερές ισοτιμίες απέναντι στο δολάριο.
Η νέα αυτή πραγματικότητα χάρισε στις Ηνωμένες Πολιτείες ένα μοναδικό πλεονέκτημα. Σε αντίθεση με όλες τις υπόλοιπες χώρες, μπορούσαν να χρηματοδοτούν τα ελλείμματά τους εκδίδοντας το ίδιο το νόμισμα που χρησιμοποιούσε ο υπόλοιπος κόσμος. Όταν άλλες οικονομίες εξαντλούσαν τα αποθέματά τους, αναγκάζονταν να περιορίζουν τα ελλείμματά τους. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, αντίθετα, είχαν τη δυνατότητα να συνεχίσουν να δανείζονται στο δικό τους νόμισμα.
Κατά τη δεκαετία του 1950, μέσω του Σχεδίου Μάρσαλ, οι ΗΠΑ διοχέτευσαν δισεκατομμύρια δολάρια στην ανοικοδόμηση της Ευρώπης. Στη συνέχεια, επένδυσαν μαζικά στο εξωτερικό και χρηματοδότησαν τον πόλεμο του Βιετνάμ, αυξάνοντας συνεχώς την κυκλοφορία του δολαρίου.
Η κατάσταση αυτή προκάλεσε αντιδράσεις. Ο Σαρλ ντε Γκολ χαρακτήρισε το γεγονός ότι οι ΗΠΑ διέθεταν το βασικό παγκόσμιο νόμισμα ως «εξωφρενικό προνόμιο» και άρχισε να μετατρέπει τα γαλλικά αποθέματα δολαρίων σε χρυσό. Η Γαλλία δεν ήταν η μόνη. Και άλλες χώρες ακολούθησαν την ίδια πρακτική, με αποτέλεσμα τα αμερικανικά αποθέματα χρυσού να μειώνονται διαρκώς.
Το πρόβλημα κορυφώθηκε όταν έγινε σαφές ότι τα δολάρια που κυκλοφορούσαν διεθνώς ξεπερνούσαν κατά πολύ τα διαθέσιμα αποθέματα χρυσού. Υπήρχε πλέον ο φόβος μιας παγκόσμιας «επίθεσης» κατά του δολαρίου, με όλες τις χώρες να ζητούν ταυτόχρονα την ανταλλαγή των αποθεμάτων τους σε χρυσό.
Η απάντηση ήρθε στις 15 Αυγούστου 1971, όταν ο πρόεδρος Ρίτσαρντ Νίξον ανακοίνωσε την αναστολή της μετατρεψιμότητας του δολαρίου σε χρυσό. Η απόφαση αυτή σηματοδότησε το τέλος του συστήματος του Bretton Woods και την έναρξη της εποχής των κυμαινόμενων συναλλαγματικών ισοτιμιών.
Οι διακυμάνσεις του δολαρίου, η Fed και το ερώτημα για το μέλλον
Μετά το 1971, η αξία του δολαρίου άρχισε να καθορίζεται από τις δυνάμεις της αγοράς. Η πορεία του γνώρισε έντονες διακυμάνσεις. Στα τέλη της δεκαετίας του 1970, οι Ηνωμένες Πολιτείες αντιμετώπιζαν υψηλό πληθωρισμό και αδύναμο δολάριο. Ο νέος πρόεδρος της Federal Reserve, Πολ Βόλκερ, αποφάσισε να αυξήσει τα επιτόκια σε επίπεδα άνω του 20%, προκαλώντας βαθιά ύφεση αλλά περιορίζοντας τελικά τον πληθωρισμό και ενισχύοντας θεαματικά το αμερικανικό νόμισμα.
Η μεγάλη άνοδος του δολαρίου οδήγησε το 1985 στη Συμφωνία Plaza, με τις μεγαλύτερες οικονομίες να συμφωνούν σε συντονισμένες παρεμβάσεις για την αποδυνάμωσή του. Δύο χρόνια αργότερα, ακολούθησε η Συμφωνία του Λούβρου, η οποία στόχευε στη σταθεροποίηση της ισοτιμίας.
Παρά τις διακυμάνσεις, το δολάριο παρέμεινε το σημαντικότερο διεθνές νόμισμα. Η Federal Reserve, αν και διαθέτει ιδιαίτερη δομή με συμμετοχή ιδιωτικών τραπεζών, λειτουργεί υπό αυστηρή κρατική εποπτεία και έχει ως αποστολή τη διατήρηση της σταθερότητας των τιμών, της οικονομικής ανάπτυξης και του χρηματοπιστωτικού συστήματος.
Κάθε χρόνο τυπώνονται περίπου 8 δισεκατομμύρια χαρτονομίσματα, ενώ σημαντικό ποσοστό της συνολικής ποσότητας κυκλοφορεί εκτός Ηνωμένων Πολιτειών. Περισσότερα από 512 δισεκατομμύρια δολάρια σε χαρτονομίσματα βρίσκονται στο εξωτερικό, χρησιμοποιούμενα είτε ως μέσο συναλλαγών είτε ως αποθήκη αξίας.
Παρ’ όλα αυτά, το πραγματικό δολάριο δεν είναι πλέον το χαρτονόμισμα. Η μεγαλύτερη επιρροή ασκείται από το ηλεκτρονικό δολάριο, το οποίο διακινείται αδιάκοπα στις διεθνείς αγορές συναλλάγματος. Κάθε ημέρα πραγματοποιούνται συναλλαγές αξίας 2 έως 3 τρισεκατομμυρίων δολαρίων, με τις αποφάσεις να λαμβάνονται ολοένα και περισσότερο από αυτοματοποιημένα συστήματα συναλλαγών.
Το μέλλον του δολαρίου εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο έντονων συζητήσεων. Η δημιουργία του ευρώ έφερε για πρώτη φορά έναν σοβαρό ανταγωνιστή, ενώ αρκετοί εκτιμούν ότι το διεθνές νομισματικό σύστημα θα εξελιχθεί σταδιακά σε έναν κόσμο με περισσότερα από ένα ισχυρά αποθεματικά νομίσματα.
Ωστόσο, ακόμη και όσοι θεωρούν πιθανή αυτή την εξέλιξη αναγνωρίζουν ότι η κυριαρχία του δολαρίου δεν πρόκειται να ανατραπεί εύκολα. Η ιστορία του αποδεικνύει ότι η δύναμή του δεν βασίζεται μόνο στην οικονομία των Ηνωμένων Πολιτειών, αλλά και στον κεντρικό ρόλο που εξακολουθεί να διαδραματίζει στο παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα.
