Το ισπανικό πείραμα του Πέδρο Σάντσεθ και η παγίδα της στεγαστικής κρίσης
Πώς η ριζοσπαστική οικονομική πολιτική και η πράσινη μετάβαση εκτόξευσαν την ισπανική οικονομία, ενώ τα πανάκριβα ενοίκια απειλούν πλέον την επιβίωση της κεντροαριστερής κυβέρνησης.
Σε μια δεκαετία που αποδείχθηκε ιδιαίτερα σκληρή για την ευρωπαϊκή κεντροαριστερά και αριστερά, ο Ισπανός πρωθυπουργός Πέδρο Σάντσεθ κατάφερε να λειτουργήσει ως μια σταθερή πηγή πολιτικής ενθάρρυνσης. Αναλαμβάνοντας τη διακυβέρνηση της χώρας από το 2018, σε συνασπισμό με κόμματα στα αριστερά του, ο Σάντσεθ δεν περιορίστηκε σε ρόλο διαχειριστή. Αντίθετα, εφάρμοσε μια σειρά από τολμηρές, προοδευτικές οικονομικές και κοινωνικές πολιτικές, καταφέρνοντας να συνδυάσει την κοινωνική δικαιοσύνη με ρυθμούς ανάπτυξης που ζηλεύει η υπόλοιπη Ευρώπη. Σήμερα, ωστόσο, το φιλόδοξο αυτό μοντέλο βρίσκεται αντιμέτωπο με τη μεγαλύτερη πρόκλησή του: μια ανεξέλεγκτη στεγαστική κρίση που βγάζει τους πολίτες στους δρόμους και τον αναγκάζει να καταφύγει σε πρόωρες κάλπες.
σχετικά άρθρα
Το ερώτημα που πλανάται πλέον πάνω από την Ιβηρική χερσόνησο είναι αν το ισπανικό όνειρο, που αντιμετωπίστηκε ως φάρος από τους προοδευτικούς αναλυτές διεθνώς, φτάνει στο τέλος του ή αν ο αποκαλούμενος και «El Guapo» (ο ωραίος) της ισπανικής πολιτικής έχει ακόμα έναν άσο στο μανίκι του.
Η ηθική καθαρότητα στη διεθνή σκηνή και η σύγκρουση με τον Τραμπ
Πέρα από τα σύνορα της Ισπανίας, αυτό που ξεχώρισε τον Σάντσεθ από τους υπόλοιπους Ευρωπαίους ηγέτες ήταν η ξεκάθαρη στάση του σε κρίσιμα διεθνή ζητήματα, με χαρακτηριστικότερο το ζήτημα της Γάζας. Σε μια περίοδο όπου η Ευρώπη έψαχνε τα πατήματά της, ο Ισπανός πρωθυπουργός επέδειξε ένα επίπεδο ηθικής διαύγειας που σπάνια συναντάται. Συγκρίνοντας τη διεθνή αντίδραση στη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία με τον πόλεμο στη Μέση Ανατολή, αναρωτήθηκε δημόσια για τα «δύο μέτρα και δύο σταθμά» που εμποδίζουν τη Δύση να καταδικάσει με την ίδια αποφασιστικότητα το δράμα πάνω από 60.000 Παλαιστινίων.
Η Ισπανία δεν έμεινε στα λόγια. Αναφέρθηκε στις ενέργειες του Ισραήλ ως γενοκτονία και επέβαλε εμπάργκο όπλων πολύ πριν καν το σκεφτούν άλλες δυτικές χώρες. Η ανεξάρτητη αυτή στάση δεν περιορίστηκε εκεί. Ο Σάντσεθ δεν δίστασε να ορθώσει ανάστημα και απέναντι στον Ντόναλντ Τραμπ, αρνούμενος να επιτρέψει τη χρήση ισπανικών βάσεων από τους Αμερικανούς για επιχειρήσεις κατά του Ιράν, προκαλώντας την οργή του πρώην Αμερικανού προέδρου, ο οποίος ζήτησε να διακοπούν οι σχέσεις με την κυβέρνησή του.
Το οικονομικό θαύμα που διέψευσε τα στερεότυπα του ευρωπαϊκού νότου
Το πιο εντυπωσιακό, ίσως, στοιχείο της διακυβέρνησης Σάντσεθ είναι ότι αυτή η σύγκρουση με ισχυρά διεθνή συμφέροντα δεν είχε κανένα αρνητικό αντίκτυπο στην ισπανική οικονομία. Αντίθετα, η Ισπανία αναπτύσσεται σήμερα με ρυθμό τρεις φορές ταχύτερο από τον μέσο όρο της Ευρωζώνης. Σύμφωνα με την Goldman Sachs, η χώρα καταγράφει τη μεγαλύτερη αύξηση παραγωγικότητας ανά εργαζόμενο και ανά ώρα εργασίας μεταξύ των τεσσάρων μεγαλύτερων οικονομιών της ΕΕ από το 2021.
Ας θυμηθούμε ότι πριν από μια δεκαετία, η Ισπανία θεωρούνταν μια προβληματική οικονομία. Οι αγορές αναρωτιούνταν αν θα είναι «η επόμενη Ελλάδα» και τα στερεότυπα περί «τεμπέληδων Νοτιοευρωπαίων» κυριαρχούσαν στο Βερολίνο και τις Βρυξέλλες. Σήμερα, οι ρόλοι έχουν αντιστραφεί. Η Γερμανία θεωρείται πλέον ο «μεγάλος ασθενής» της Ευρώπης, ενώ η Ισπανία προβάλλεται ως το απόλυτο μοντέλο ανάπτυξης.
Η βιομηχανική αναγέννηση και το στρατηγικό πλεονέκτημα της ενέργειας
Πώς εξηγείται όμως αυτή η εντυπωσιακή ανατροπή; Η απάντηση κρύβεται στον έξυπνο σχεδιασμό και την ενεργειακή στρατηγική. Η Ισπανία αξιοποίησε τα ευρωπαϊκά κονδύλια του Ταμείου Ανάκαμψης (Next Generation EU) όχι ευκαιριακά, αλλά ως εργαλείο για την άσκηση μιας στοχευμένης βιομηχανικής πολιτικής, κάτι που η Ευρώπη είχε ξεχάσει να κάνει εδώ και 30 χρόνια.
Παράλληλα, η χώρα επένδυσε στρατηγικά στην πράσινη μετάβαση. Σήμερα παράγει το εντυπωσιακό 60% της ενέργειάς της από ανανεώσιμες πηγές, εκμεταλλευόμενη τις τεράστιες εκτάσεις της για φωτοβολταϊκά πάρκα και την άφθονη ηλιοφάνεια. Το αποτέλεσμα είναι η παραγωγή φθηνής ενέργειας, η οποία μετατρέπει τη χώρα σε μαγνήτη για τη μεταποιητική βιομηχανία. Ήδη, μεγάλες εταιρείες και εργοστάσια ηλεκτρικών οχημάτων επιλέγουν την Ισπανία, γνωρίζοντας ότι το ενεργειακό τους κόστος θα είναι υποπολλαπλάσιο σε σχέση με τη Γερμανία. Ενώ το Βερολίνο είχε ποντάρει στο φθηνό ρωσικό αέριο, η Μαδρίτη πόνταρε στον ήλιο της και σε μια πραγματιστική, μη ιδεολογική προσέλκυση κινεζικών άμεσων επενδύσεων.
Ριζοσπαστικές κοινωνικές μεταρρυθμίσεις απέναντι στο ευρωπαϊκό ρεύμα
Η μακροοικονομική επιτυχία συνοδεύτηκε από ένα εντυπωσιακό πλέγμα κοινωνικών μεταρρυθμίσεων. Η κυβέρνηση Σάντσεθ αύξησε τον κατώτατο μισθό κατά 60%, θέσπισε ένα ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα για τα φτωχότερα στρώματα που δεν υπήρχε πριν, και εισήγαγε άδεια μητρότητας και πατρότητας έξι μηνών, πλήρως εξισωμένη και για τους δύο γονείς.
Ακόμη πιο αξιοσημείωτη, ωστόσο, ήταν η στάση του στο μεταναστευτικό. Σε μια εποχή που η υπόλοιπη Ευρώπη –και υπό την πίεση της ακροδεξιάς– υψώνει τείχη και σκληραίνει τη στάση της, ο Σάντσεθ κινήθηκε στην εντελώς αντίθετη κατεύθυνση. Τον Απρίλιο προώθησε ένα σχέδιο για τη νομιμοποίηση περίπου 500.000 μεταναστών χωρίς χαρτιά, δίνοντάς τους νόμιμο καθεστώς και εντάσσοντάς τους στην επίσημη οικονομία, με τις αιτήσεις να ξεπερνούν τελικά το ένα εκατομμύριο.
Όταν η στεγαστική κρίση απειλεί την πολιτική κυριαρχία
Παρά τα αδιαμφισβήτητα επιτεύγματα, το πολιτικό σκηνικό στην Ισπανία μοιάζει πλέον οριακό. Ο Πέδρο Σάντσεθ αναγκάστηκε να προκηρύξει πρόωρες εκλογές, εν μέσω ενός τεράστιου κύματος κοινωνικών διαμαρτυριών. Η αιτία; Το δυσβάσταχτο κόστος στέγασης.
Όσο κι αν οι μακροοικονομικοί δείκτες ευημερούν και το χρηματιστήριο καταγράφει ρεκόρ, η καθημερινότητα των απλών πολιτών αφηγείται μια διαφορετική ιστορία. Τα τελευταία οκτώ χρόνια, οι τιμές των κατοικιών έχουν αυξηθεί κατά 50% και τα ενοίκια κατά 45%, με την κατάσταση να είναι εκρηκτική στα μεγάλα αστικά κέντρα όπως η Μαδρίτη, η Βαρκελώνη και η Βαλένθια. Το νέο τουριστικό μπουμ, η έλευση των ψηφιακών νομάδων και η ανεξέλεγκτη επέκταση του Airbnb έχουν δημιουργήσει ένα ασφυκτικό περιβάλλον, κυρίως για τους νέους ανθρώπους, των οποίων οι μισθοί δεν μπορούν σε καμία περίπτωση να ακολουθήσουν αυτό το ράλι των ενοικίων.
Η απογοήτευση αυτή έδωσε ζωή σε ένα νέο, ισχυρό κίνημα διαμαρτυρίας. Η συνομοσπονδία των συνδικάτων ενοικιαστών, οργανωμένη σε επίπεδο γειτονιάς, ασκεί αφόρητη πίεση στην κυβέρνηση. Δεν πρόκειται για ένα κίνημα που επιδιώκει απαραίτητα την ανατροπή του Σάντσεθ, αλλά λειτουργεί αυστηρά διεκδικητικά. Η συμβολική νίκη τους, όταν κατάφεραν να αποτρέψουν την έξωση της 87χρονης Μαρί Κάρμεν, ακυρώνοντας την απόφαση της εταιρείας διαχείρισης ακινήτων, έδωσε τον τόνο μιας κοινωνίας που βράζει.
Προσφορά, ζήτηση και η δύσκολη αλήθεια για την αριστερά
Η ανατομία της στεγαστικής κρίσης φέρνει την αριστερά αντιμέτωπη με σκληρές αλήθειες. Η συζήτηση για τα ενοίκια δεν μπορεί να περιορίζεται μόνο στη ρύθμιση της αγοράς. Αναλυτές επισημαίνουν ότι, ενώ το απόθεμα κατοικιών στην Ισπανία αυξήθηκε μόλις κατά 2% από το 2016, ο πληθυσμός αυξήθηκε κατά 6%. Και αυτή η πληθυσμιακή αύξηση οφείλεται σχεδόν αποκλειστικά στη μετανάστευση. Χωρίς αυτήν, ο πληθυσμός της Ισπανίας θα είχε συρρικνωθεί.
Αυτό δημιουργεί ένα λογικό παράδοξο για τις προοδευτικές δυνάμεις: Αν μια κυβέρνηση υιοθετεί, ορθώς, μια ανοιχτή και προοδευτική πολιτική υπέρ της μετανάστευσης, οφείλει ταυτόχρονα να χτίσει μαζικά νέες κατοικίες για να στεγάσει τον αυξανόμενο πληθυσμό. Ο έλεγχος των ενοικίων και οι αυστηροί κανονισμοί στο Airbnb –όπως αυτοί που τόλμησε να επιβάλει η αριστερή δημοτική αρχή της Βαρκελώνης– είναι αναγκαία μέτρα ανακούφισης, αλλά από μόνα τους δεν λύνουν το πρόβλημα της προσφοράς. Η εξίσωση προσφοράς και ζήτησης είναι αμείλικτη και η αποτυχία της κυβέρνησης να παραδώσει απτά αποτελέσματα στη στέγαση τροφοδοτεί τη λαϊκή δυσαρέσκεια.
Η πολιτική ρουλέτα και η απειλή της ακροδεξιάς
Μέσα σε αυτό το κλίμα, η απόφαση του Σάντσεθ να στήσει πρόωρες κάλπες αποτελεί μια κλασική πολιτική ζαριά. Ο Ισπανός πρωθυπουργός κυβερνά εδώ και καιρό ως κυβέρνηση μειοψηφίας, κινούμενος πάνω σε τεντωμένο σκοινί, ενώ η φθορά των οκτώ ετών εξουσίας –αυτό που οι πολιτικοί επιστήμονες ονομάζουν “θερμοστατική κοινή γνώμη”, όπου οι ψηφοφόροι απλώς κουράζονται από τους κυβερνώντες– είναι εμφανής.
Με την προκήρυξη εκλογών πάνω στο κύμα των διαδηλώσεων, ο Σάντσεθ επιχειρεί να αλλάξει την ατζέντα. Προσπαθεί να μεταφέρει το επίκεντρο της πολιτικής αντιπαράθεσης από τη μετανάστευση –ένα προνομιακό πεδίο για το κεντροδεξιό Λαϊκό Κόμμα (PP) και το ακροδεξιό Vox– στο ζήτημα της στέγασης, ελπίζοντας να συσπειρώσει ξανά τα προοδευτικά αντανακλαστικά της κοινωνίας.
Τα στοιχεία, ωστόσο, δείχνουν ότι ξεκινά ως αουτσάιντερ, με τις δημοσκοπήσεις να δίνουν στο Λαϊκό Κόμμα ένα προβάδισμα περίπου τεσσάρων μονάδων, ικανό να σχηματίσει κυβέρνηση σε συνεργασία με την ακροδεξιά. Το αν το ισπανικό μοντέλο θα καταρρεύσει υπό το βάρος των αντιφάσεών του ή αν ο Πέδρο Σάντσεθ θα αποδείξει για άλλη μια φορά την ικανότητά του να επιβιώνει πολιτικά κόντρα σε όλες τις προβλέψεις, θα φανεί σύντομα. Το σίγουρο είναι ότι η Ισπανία δίνει αυτή τη στιγμή ένα κρίσιμο μάθημα σε ολόκληρη την Ευρώπη: Η οικονομική ανάπτυξη και οι πράσινες πολιτικές δεν αρκούν για να διατηρήσουν την κοινωνική συνοχή, όταν το θεμελιώδες δικαίωμα της στέγασης μετατρέπεται σε είδος πολυτελείας.
