Πώς ξαναγράφεται η παγκόσμια ιστορία: Η στρατηγική της Κίνας, το δολάριο και η ευρωπαϊκή αμηχανία
Μια βαθιά ματιά στο παρασκήνιο της σινοαμερικανικής σύγκρουσης, τις ανακατατάξεις στη Μέση Ανατολή και τον ρόλο μιας Ευρώπης που αναζητά τον βηματισμό της στη νέα παγκόσμια τάξη.
Η συζήτηση γύρω από την παγκόσμια γεωπολιτική σκακιέρα συχνά εγκλωβίζεται σε απλουστευτικά δίπολα: η δύση της αμερικανικής αυτοκρατορίας έναντι της ανατολής του κινεζικού ήλιου. Ωστόσο, η πραγματικότητα που διαμορφώνεται μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας είναι πολύ πιο σύνθετη και πολυεπίπεδη. Σε μια εποχή όπου οι συμμαχίες δοκιμάζονται και τα οικονομικά μοντέλα αμφισβητούνται, η κατανόηση της πραγματικής ισχύος των μεγάλων παικτών απαιτεί μια ψύχραιμη, αναλυτική ματιά.
σχετικά άρθρα
Η σχετική ισχύς ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Κίνα δεν υπακούει απαραίτητα στον κανόνα που θέλει τον έναν να βυθίζεται για να αναδειχθεί ο άλλος. Αντιθέτως, βρισκόμαστε σε μια ιστορική καμπή όπου η δυναμική της εξουσίας εξαρτάται περισσότερο από την εσωτερική σταθερότητα, την τεχνολογική υπεροχή και την ικανότητα διαχείρισης των περιφερειακών κρίσεων.
Το κινεζικό αφήγημα και τα όρια της ανάπτυξης
Υπάρχει μια διάχυτη πεποίθηση ότι το Πεκίνο επιδιώκει να υποσκελίσει πλήρως την Ουάσιγκτον και να αναδειχθεί στον απόλυτο παγκόσμιο ηγεμόνα. Όμως, η στενή παρακολούθηση της κινεζικής στρατηγικής αποκαλύπτει μια διαφορετική εικόνα. Η Κίνα σημειώνει μεν εντυπωσιακές επιδόσεις στους πιο προηγμένους τεχνολογικούς τομείς, ωστόσο η συνολική οικονομική της ανάπτυξη έχει επιβραδυνθεί δραματικά.
Το δημογραφικό πρόβλημα, με τη συρρίκνωση του εργατικού δυναμικού, και κυρίως η απουσία ενός πλήρως λειτουργικού μοντέλου ανάπτυξης για την επόμενη μέρα, αποτελούν δομικά αγκάθια. Δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι το Πεκίνο θα συνεχίσει να αναπτύσσεται με ρυθμούς τόσο ταχύτερους από αυτούς των ΗΠΑ τις επόμενες δύο δεκαετίες, ώστε να καταστεί η απόλυτα κυρίαρχη δύναμη. Αντίθετα, φαίνεται πως οδεύουμε προς μια παρατεταμένη περίοδο πιο ισορροπημένου ανταγωνισμού, όπου η αμερικανική επιρροή θα παραμείνει καθοριστική.
Ο πόλεμος της τεχνολογίας και οι δυτικές συμμαχίες
Στο πεδίο της τεχνολογίας, το αμερικανικό πλεονέκτημα διατηρείται ισχυρό χάρη στο δίκτυο των διεθνών συμμαχιών. Ακόμη και σήμερα, κρίσιμα εξαρτήματα και προϊόντα για την κατασκευή των πλέον προηγμένων μικροτσίπ παράγονται στην Ευρώπη, όπως για παράδειγμα τα μηχανήματα της ASML στην Ολλανδία. Ο αποκλεισμός της Κίνας από αυτή την τεχνογνωσία δείχνει ότι οι ΗΠΑ και οι σύμμαχοί τους διαθέτουν τεράστια μόχλευση.
Η Κίνα έχει ακόμη πολύ δρόμο για να καλύψει αυτό το χάσμα εντελώς αυτόνομα, καθώς απαιτείται βαθιά τεχνογνωσία που δεν δημιουργείται εν μια νυκτί. Παράλληλα, κορυφαίες δυνάμεις της Ασίας, όπως η Ιαπωνία και η Νότια Κορέα, παραμένουν σταθερά προσκολλημένες στο άρμα των ΗΠΑ. Κανείς δεν βιάζεται να πέσει στην αγκαλιά του Πεκίνου, κυρίως επειδή, παρά την αναγνώριση της κινεζικής ισχύος, η εμπιστοσύνη προς τις προθέσεις του παραμένει εξαιρετικά χαμηλή στο διεθνές στερέωμα.
Οι πραγματικές φιλοδοξίες του Πεκίνου
Τι πραγματικά θέλει, λοιπόν, η Κίνα; Οι αναλυτές συγκλίνουν στο ότι η κινεζική ηγεσία δεν επιδιώκει την παγκόσμια κυριαρχία με την έννοια της άμεσης διοίκησης και διαχείρισης των προβλημάτων του πλανήτη. Το Πεκίνο θεωρεί ότι η διακυβέρνηση της ίδιας της Κίνας –ενός αχανούς κράτους με ιστορικές τάσεις κατακερματισμού– είναι από μόνη της ένα κολοσσιαίο έργο.
Αυτό που απαιτεί η Κίνα είναι να αναγνωριστεί ως η κορυφαία δύναμη και να διασφαλίσει τα ζωτικά της εθνικά συμφέροντα. Θέλει το ελεύθερο να κυβερνά το εσωτερικό της χωρίς εξωτερικές παρεμβάσεις και να απολαμβάνει αδιαμφισβήτητη κυριαρχία στην ευρύτερη γειτονιά της. Η στρατηγική της βασίζεται στον έλεγχο βασικών τεχνολογιών και κρίσιμων ορυκτών (σπάνιες γαίες), τα οποία δεν θα διστάσει να χρησιμοποιήσει ως όπλο εάν, για παράδειγμα, η Ευρώπη προσπαθήσει να μπλοκάρει τα κινεζικά ηλεκτρικά αυτοκίνητα.
Το δόγμα της σταθερότητας έναντι του χάους
Σε αντίθεση με τις δυτικές αναλύσεις που θέλουν την Κίνα να υποδαυλίζει την κατάρρευση των ΗΠΑ, το Πεκίνο τρέμει την αστάθεια. Η κινεζική ηγεσία έχει βαθιά χαραγμένες στη συλλογική της μνήμη τις καταστροφές από τις ιαπωνικές εισβολές των δεκαετιών του ’20 και ’30, καθώς και τα εκατομμύρια θύματα από τα λάθη των πρώτων χρόνων της επανάστασης. Η Κίνα είναι “εθισμένη” στη σταθερότητα.
Δεν επιθυμούν μια ανεξέλεγκτη Αμερική που θα καταρρεύσει υπό το βάρος των εσωτερικών της διχασμών, διότι αυτό θα γεννούσε παγκόσμιο χάος. Θέλουν απλώς μια Αμερική που δεν θα τους απειλεί. Σε αυτό το πλαίσιο, η προσέγγισή τους είναι σταδιακή: επιδιώκουν μια ευνοϊκότερη αλλαγή του συσχετισμού δυνάμεων με την πάροδο του χρόνου, χωρίς περιττά στρατιωτικά ρίσκα, εκμεταλλευόμενοι απλώς τα στρατηγικά σφάλματα της Δύσης.
Η Μέση Ανατολή και η οργή των Αράβων
Η περιοχή όπου αυτή η δυναμική εκδηλώνεται πιο έντονα σήμερα είναι η Μέση Ανατολή. Οι αμερικανικοί χειρισμοί, ιδιαίτερα απέναντι στο Ιράν, έχουν προκαλέσει τεράστιο εκνευρισμό στα ισχυρά αραβικά κράτη του Κόλπου. Χώρες όπως η Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα αισθάνονται προδομένες από την αποσταθεροποίηση που επέφερε η πολιτική της Ουάσιγκτον.
Η ευπάθεια των εγκαταστάσεών τους σε ιρανικές επιθέσεις και η διαρκής απειλή κλεισίματος των Στενών του Ορμούζ έχουν αλλάξει τους κανόνες του παιχνιδιού. Εδώ ακριβώς εμφανίζεται το Πεκίνο ως ο νέος μεγάλος διαμεσολαβητής. Έχοντας άριστες σχέσεις με το Πακιστάν αλλά και τον ίδιο τον άξονα της Τεχεράνης, η Κίνα προσφέρει στα αραβικά κράτη αυτό που αδυνατούν να τους εγγυηθούν οι Αμερικανοί υπό την παρούσα πολιτική τους ηγεσία: την περιφερειακή ειρήνη και την ομαλότητα στο εμπόριο.
Ο μύθος της αποδολαριοποίησης
Η ενίσχυση των σινοαραβικών σχέσεων έχει αναζωπυρώσει τη συζήτηση για το τέλος του “πετροδόλαρου” και την αντικατάσταση του αμερικανικού νομίσματος από το κινεζικό γουάν. Πράγματι, χώρες του Κόλπου χρησιμοποιούν όλο και περισσότερο το γουάν ως όχημα συναλλαγών για το διμερές τους εμπόριο με την Κίνα. Ωστόσο, υπάρχει μια τεράστια διαφορά μεταξύ ενός νομίσματος συναλλαγών και ενός παγκόσμιου αποθεματικού νομίσματος.
Τα αραβικά κράτη διατηρούν κολοσσιαία εμπορικά πλεονάσματα. Τα κεφάλαια αυτά πρέπει να αποθηκευτούν σε περιουσιακά στοιχεία που είναι απολύτως ρευστοποιήσιμα, ασφαλή και άμεσα μετατρέψιμα. Η Κίνα, φοβούμενη την απώλεια ελέγχου της εσωτερικής της οικονομίας, δεν προσφέρει ελεύθερη μετατρεψιμότητα του νομίσματός της, ούτε διαθέτει τις βαθιές, ανοιχτές αγορές ομολόγων των ΗΠΑ. Ως εκ τούτου, παρά τα αμερικανικά ελλείμματα, το δολάριο δεν κινδυνεύει άμεσα από το γουάν.
Ο ρόλος της Ευρώπης στο νέο σκηνικό
Το μόνο πραγματικό αντίπαλο δέος στο δολάριο είναι το ευρώ. Όμως, η Ευρωζώνη πάσχει από ένα θεμελιώδες μειονέκτημα: δεν μπορεί να προσφέρει γεωπολιτική ασφάλεια. Η συζήτηση για την ανάληψη μεγαλύτερου ρόλου από την Ευρώπη στον τομέα της άμυνας εντείνεται, ειδικά υπό τον φόβο μιας πιθανής υποχώρησης των αμερικανικών δεσμεύσεων στην ήπειρο (το λεγόμενο “σύνδρομο Τραμπ”).
Εάν η Ευρώπη κατάφερνε να ενώσει τις δυνάμεις της, με κοινά ευρωομόλογα, κοινή αμυντική στρατηγική και ενιαία εξωτερική πολιτική, θα άλλαζε ριζικά το παγκόσμιο σκηνικό. Όμως, οι πολιτικές εξελίξεις στο εσωτερικό της γηραιάς ηπείρου δείχνουν προς την αντίθετη κατεύθυνση. Η άνοδος ευρωσκεπτικιστικών δυνάμεων σε χώρες-κλειδιά, όπως η Γαλλία και η Γερμανία, δημιουργεί ρωγμές στο ευρωπαϊκό οικοδόμημα. Το γεγονός ότι η Ευρώπη δεν διαθέτει μια ισχυρή, ομοσπονδιακή κεντρική κυβέρνηση παραμένει η αχίλλειος πτέρνα της.
Αμερικανικές πιέσεις και ευρωπαϊκή αυτονομία
Ακόμη και αν η Ευρώπη επιχειρούσε να ορθώσει πραγματικό ανάστημα και να προωθήσει το ευρώ ως το απόλυτο παγκόσμιο νόμισμα, θα συναντούσε την ανελέητη αντίδραση της Ουάσιγκτον. Οι ΗΠΑ χρειάζονται διακαώς την παγκόσμια κυριαρχία του δολαρίου για να μπορούν να χρηματοδοτούν τα τεράστια δημοσιονομικά τους ελλείμματα και το δημόσιο χρέος τους.
Οποιαδήποτε απόπειρα “απογαλακτισμού” των Ευρωπαίων θα έβρισκε απέναντί της εργαλεία οικονομικού καταναγκασμού, δασμούς ή κυρώσεις. Άλλωστε, έχει αποδειχθεί στο παρελθόν –όπως με τη συμφωνία για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν– πόσο εύκολα η αμερικανική αγορά μπορεί να επιβάλει τους όρους της στις ευρωπαϊκές πολυεθνικές. Η αυτονομία της Ευρώπης θα μπορούσε να επιτευχθεί μόνο μέσα από μια εξαιρετικά προσεκτική, αργή μετάβαση, που ωστόσο τη δεδομένη στιγμή δεν διαφαίνεται στον ορίζοντα.
Η επόμενη μέρα και οι ενεργειακοί κίνδυνοι
Τέλος, το μείζον ζήτημα που απειλεί την παγκόσμια οικονομία είναι ο κίνδυνος ενός εκτεταμένου πολέμου στη Μέση Ανατολή, με επίκεντρο το Ιράν. Μια ενδεχόμενη εργαλειοποίηση των Στενών του Ορμούζ, με πλήρη διακοπή των εφοδιαστικών αλυσίδων πετρελαίου και φυσικού αερίου, θα άλλαζε τους κανόνες του παγκόσμιου εμπορίου βίαια.
Ενώ οι χώρες του Κόλπου προσπαθούν ήδη να διαφοροποιήσουν τις διαδρομές των εξαγωγών τους –για παράδειγμα, μεταφέροντας πετρέλαιο μέσω της αραβικής χερσονήσου προς την Αραβική Θάλασσα– η γεωγραφική μοίρα είναι αμείλικτη. Η ισχύς του Ιράν στην περιοχή έχει εδραιωθεί και οι αραβικές χώρες αναγκάζονται να προσαρμοστούν σε αυτή τη νέα, σκληρή πραγματικότητα, αναζητώντας νέους εγγυητές ασφάλειας, όπως η Κίνα.
Η μετάβαση σε αυτόν τον πολυπολικό κόσμο δεν θα είναι ούτε γραμμική ούτε ανώδυνη. Η Κίνα χαράσσει με υπομονή τα σύνορα της νέας της επιρροής, οι ΗΠΑ παλεύουν να διατηρήσουν τα κεκτημένα τους βασιζόμενες στο δολάριο και την τεχνολογία, και η Ευρώπη –περισσότερο από ποτέ– καλείται να αποφασίσει αν θα γίνει ισότιμος παίκτης ή το πεδίο όπου θα λύσουν τις διαφορές τους οι πραγματικοί γίγαντες της εποχής μας.
