Πώς τα φθηνά TV boxes και η οργή μας τρέφουν τα ρωσικά τρολ
Το ουκρανικό χτύπημα στη Yandex, ο μύθος των ρωσικών data centers και η παγκόσμια βιομηχανία της παραπληροφόρησης που θησαυρίζει πουλώντας δυτικό θυμό.
Στις αρχές Οκτωβρίου, ένα γράφημα που αναρτήθηκε στο Twitter από μέλος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου έκανε τον γύρο του διαδικτύου. Έδειχνε ότι η διαδικτυακή δραστηριότητα γύρω από το γερμανικό ακροδεξιό κόμμα AfD είχε καταρρεύσει αμέσως μετά το χτύπημα ουκρανικών drones σε ρωσικά data centers. Το γράφημα προβλήθηκε πάνω από 4 εκατομμύρια φορές και φάνηκε εξαιρετικά πειστικό, παρά το γεγονός ότι ενσωμάτωνε… δεδομένα τριών ημερών από το μέλλον.
σχετικά άρθρα
Όπως αποδείχθηκε από τον έλεγχο του γερμανικού δικτύου DW, το γράφημα δεν ανέφερε πηγή, δεν διευκρίνιζε την πλατφόρμα και είχε παραποιημένη κλίμακα στους άξονες για να δείχνει την πτώση πιο δραματική. Η αλήθεια είναι ότι η ιδέα πως μερικά καλά στοχευμένα drones θα μπορούσαν να κλείσουν τον διακόπτη της ξένης προπαγάνδας και να καθαρίσουν τα social media ενόψει εκλογών, ήταν πολύ γοητευτική για να την αγνοήσει η Δύση. Ήταν, σίγουρα, μια πιο αποφασιστική προσέγγιση από οτιδήποτε έχουν προτείνει μέχρι σήμερα οι τεχνολογικοί κολοσσοί. Τι χτύπησαν όμως πραγματικά τα ουκρανικά drones και γιατί η βιομηχανία της παραπληροφόρησης δεν σταμάτησε ούτε λεπτό να παράγει ψηφιακή οργή;
Η επίθεση στη Yandex και η παγίδα του Πούτιν
Τον περασμένο μήνα, η Ουκρανία έστειλε drones σε τρία από τα έξι μεγάλα data centers της Yandex – της εταιρείας που λειτουργεί ως η «Google της Ρωσίας», αλλά ελέγχει ταυτόχρονα τη μεγαλύτερη εφαρμογή ταξί, υπηρεσίες διανομής φαγητού, πληρωμές και συστήματα τεχνητής νοημοσύνης. Δύο από τις εγκαταστάσεις έκλεισαν εντελώς.
Η ζημιά αυτή οφείλεται σε μια απόφαση του ίδιου του Βλαντιμίρ Πούτιν από το 2014. Θεωρώντας το ίντερνετ ένα «πρότζεκτ της CIA», ο Ρώσος πρόεδρος επέβαλε νόμο που υποχρέωνε την αποθήκευση των προσωπικών δεδομένων των Ρώσων αποκλειστικά σε εγχώριους servers. Η κίνηση αυτή προστάτευσε το ρωσικό διαδίκτυο από τις δυτικές κυρώσεις όταν ξέσπασε ο πόλεμος, καθώς εταιρείες όπως η Amazon και η Microsoft αποχώρησαν, αλλά άφησε την ψηφιακή οικονομία της χώρας συγκεντρωμένη σε λίγα κτίρια, εντός εμβέλειας των ουκρανικών drones.
Το αποτέλεσμα; Ρώσοι πολίτες είδαν τα χρήματά τους να εξαφανίζονται από την εφαρμογή πληρωμών της Yandex, τα δρομολόγια των λεωφορείων έσβησαν από τις στάσεις, ενώ κάτοικοι της Μόσχας κλειδώθηκαν έξω από τα συγκροτήματα κατοικιών τους, επειδή οι μπάρες ασφαλείας λειτουργούσαν μέσω cloud που μόλις είχε βομβαρδιστεί. Οι ζημιές για τις ρωσικές επιχειρήσεις υπολογίζονται σε δισεκατομμύρια ρούβλια την ημέρα, την ώρα που η αντικατάσταση των κατεστραμμένων servers είναι εξαιρετικά δύσκολη λόγω του δυτικού εμπάργκο στους ημιαγωγούς.
Γιατί τα ρωσικά τρολ δεν έκαναν ούτε μια μέρα ρεπό
Ενώ η ρωσική ψηφιακή υποδομή φλεγόταν, τα διαγράμματα της Cloudflare έδειχναν την κίνηση των ρωσικών bots να πέφτει στο κενό κατά 94%. Το ίντερνετ πανηγύρισε, πιστεύοντας ότι ο στρατός των τρολ είχε εξολοθρευτεί. Η πραγματικότητα ήταν πολύ πιο πεζή: αυτό που καταστράφηκε ήταν απλώς τα ψηφιακά «ρομποτάκια» της Yandex που διάβαζαν ιστοσελίδες ειδήσεων για να τροφοδοτούν τη μηχανή αναζήτησης. Αυτά τα bots αποτελούσαν μόλις το 0,05% της παγκόσμιας κίνησης bot.
Όταν η Cloudflare εξέτασε την πραγματική δραστηριότητα στα social media –τα likes, τις κοινοποιήσεις και τα σχόλια– δεν βρήκε απολύτως καμία μεταβολή. Τα ρωσικά τρολ δεν έχασαν ούτε ένα μεροκάματο. Και ο λόγος είναι απλός: οι σύγχρονες επιχειρήσεις επιρροής δεν λειτουργούν πλέον από συγκεντρωμένα data centers. Αν όλα τα μηνύματα προπαγάνδας έβγαιναν από έναν server στη Μόσχα, οι δυτικές πλατφόρμες θα τα μπλόκαραν σε δευτερόλεπτα.
Ο πραγματικός στρατός: Φθηνά TV boxes και φάρμες κινητών
Για να ξεγελάσουν τους αλγόριθμους, τα σοβαρά δίκτυα παραπληροφόρησης (όπως η διαβόητη ρωσική επιχείρηση Doppelganger) χρησιμοποιούν οικιακές συνδέσεις. Εδώ μπαίνει στο παιχνίδι ο αφανής ήρωας της παραπληροφόρησης: το ανώνυμο, φθηνό Android TV box των 50 ευρώ.
Εκατομμύρια χρήστες σε όλο τον κόσμο αγοράζουν αυτές τις συσκευές για να βλέπουν πειρατικά αγώνες ποδοσφαίρου. Αυτά τα κουτιά έρχονται συχνά με προεγκατεστημένο κακόβουλο λογισμικό. Μόλις συνδεθούν στο Wi-Fi, μετατρέπονται σε «ζόμπι» (proxies). Έτσι, ένα ρωσικό τρολ μπορεί να στείλει ένα ακροδεξιό ή ακροαριστερό μήνυμα, και το Twitter ή το Facebook να θεωρήσει ότι η ανάρτηση έγινε από έναν φιλήσυχο συνταξιούχο στο Οχάιο ή στο Λονδίνο, αφού χρησιμοποιείται η δική του IP διεύθυνση. Ένα αεροπορικό χτύπημα δεν μπορεί να κλείσει τα σαλόνια των ανθρώπων.
Παράλληλα, τεράστιες φάρμες κινητών τηλεφώνων (phone farms) παρέχουν τους απαραίτητους αριθμούς για την επαλήθευση των ψεύτικων λογαριασμών. Πέρυσι, η Europol κατέσχεσε στη Λετονία 40.000 ενεργές κάρτες SIM που είχαν χρησιμοποιηθεί για τη δημιουργία 49 εκατομμυρίων λογαριασμών.
Κρατικές υπηρεσίες και η γεωπολιτική της προπαγάνδας
Αυτή η υποδομή δεν νοικιάζεται μόνο από χάκερ, αλλά κυρίως από κρατικές υπηρεσίες. Τον Ιούλιο, το Υπουργείο Δικαιοσύνης των ΗΠΑ έκλεισε μια ρωσική φάρμα σχεδόν χιλίων λογαριασμών που είχε στηθεί με τη βοήθεια ενός λογισμικού τεχνητής νοημοσύνης ονόματι Melorator. Το πρόγραμμα είχε χρηματοδοτηθεί από τη ρωσική κρατική τηλεόραση RT και την FSB, δημιουργώντας ρεαλιστικές ψηφιακές περσόνες που επικοινωνούσαν με Αμερικανούς πολιτικούς παριστάνοντας τους ψηφοφόρους τους.
Όμως δεν είναι μόνο η Ρωσία. Μελέτη του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης εντόπισε οργανωμένη χειραγώγηση των social media σε 70 χώρες. Ακόμα και δυτικές δημοκρατίες, όπως η Βρετανία μέσω της GCHQ, έχουν δημιουργήσει μονάδες με ρητό στόχο την υπονόμευση και την παραπληροφόρηση. Πρόκειται πλέον για μια πλήρως αναπτυγμένη βιομηχανία παροχής «υπολογιστικής προπαγάνδας ως υπηρεσία» (computational propaganda as a service).
Η βιομηχανία του θυμού και οι επενδυτές της Σρι Λάνκα
Πίσω όμως από την πολιτική ιδεολογία κρύβεται το απόλυτο κίνητρο: το χρήμα. Ερευνητές ανακάλυψαν πρόσφατα πως δεκάδες από τους πιο «πατριωτικούς» και οργισμένους αμερικανικούς ή βρετανικούς λογαριασμούς διαχειρίζονταν από χώρες όπως η Νιγηρία, το Μπαγκλαντές και η Σρι Λάνκα.
Μια έρευνα του Institute for Strategic Dialogue αποκάλυψε 128 σελίδες στο Facebook που προωθούσαν αντιμεταναστευτικό μένος στη Βρετανία, έχοντας συγκεντρώσει 1,6 εκατομμύρια ακολούθους. Όλες ανήκαν σε έναν άνδρα στη Σρι Λάνκα, ο οποίος διατηρεί μάλιστα διαδικτυακή ακαδημία όπου διδάσκει πώς να βγάζεις χρήματα από τον πολιτικό θυμό της Δύσης.
Τα μαθηματικά είναι αδυσώπητα: χίλιες προβολές από έναν χρήστη στο Πακιστάν αποφέρουν στον δημιουργό περίπου 40 σεντς. Αντίθετα, χίλιες προβολές από Αμερικανούς ή Βρετανούς αποφέρουν από 6 έως 30 δολάρια. Ο δυτικός πολιτικός θυμός είναι το πιο κερδοφόρο εξαγώγιμο προϊόν των αναδυόμενων αγορών. Εταιρείες όπως το X (πρώην Twitter) και το Facebook πληρώνουν πλέον τους δημιουργούς βάσει της αλληλεπίδρασης (engagement). Ουσιαστικά, οι ίδιες οι πλατφόρμες επιδοτούν οικονομικά τον διχασμό.
Ο χρήσιμος ηλίθιος: Πώς οι άνθρωποι νικούν τα bots
Όσο κι αν μας αρέσει να κατηγορούμε τα ρωσικά τρολ και τα bots για τη μόλυνση του δημόσιου διαλόγου, η επιστήμη δείχνει κάτι πιο άβολο: εμείς είμαστε το πρόβλημα. Οι αλγόριθμοι (όπως είχε παραδεχτεί ο ίδιος ο Μαρκ Ζούκερμπεργκ το 2018) ευνοούν περιεχόμενο που προκαλεί την οργή και την έκπληξη. Οι ψευδείς ειδήσεις εξαπλώνονται 70% πιο γρήγορα από τις αληθινές, ακριβώς επειδή πατάνε στα ανθρώπινα συναισθήματα της αηδίας και της έκπληξης.
Μελέτη του περιοδικού Science το 2024 έδειξε ότι μόλις το 0,3% των χρηστών –οι αποκαλούμενοι «super sharers», συνήθως άνθρωποι άνω των 58 ετών– ευθύνονται για την κοινοποίηση του 80% των ψευδών πολιτικών ειδήσεων. Αυτοί δεν είναι bots. Είναι πραγματικοί άνθρωποι που ξυπνούν και αναπαράγουν με τα χέρια τους δεκάδες πολιτικά links τη μέρα, παρέχοντας τη δωρεάν πρώτη ύλη της αγανάκτησης πάνω στην οποία χτίζεται το επιχειρηματικό μοντέλο της Σρι Λάνκα.
Επιπλέον, η μεγαλύτερη ζημιά συχνά δεν γίνεται από fake news, αλλά από αληθινά γεγονότα εκτός πλαισίου. Κατά τη διάρκεια των εμβολιασμών για την COVID, ένα πραγματικό άρθρο με τίτλο “Υγιής γιατρός πέθανε μετά το εμβόλιο – Ερευνάται ο λόγος” εθεάθη από 50 εκατομμύρια χρήστες, κάνοντας απείρως μεγαλύτερη ζημιά στην εμβολιαστική καμπάνια από όλη την επισημασμένη ρωσική παραπληροφόρηση μαζί.
Η επόμενη μέρα: Τεχνητή νοημοσύνη και κωδικοί admin
Το μέλλον φαίνεται ακόμα πιο σύνθετο. Πρόσφατη έρευνα της Anthropic έδειξε πώς μικρά, ευέλικτα μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης μπορούν να τρέξουν πάνω στα φθηνά TV boxes των 50 ευρώ. Μπορούν μάλιστα να πολλαπλασιάζονται μόνα τους, περνώντας από συσκευή σε συσκευή σαν ψηφιακή μούχλα, δημιουργώντας ένα αποκεντρωμένο δίκτυο AI που είναι αδύνατον να κλείσει με βομβαρδισμούς ή κεντρικές εντολές.
Πώς γίνεται αυτό τόσο εύκολα; Επειδή οι κατασκευαστές αυτών των συσκευών, και κυρίως οι ίδιοι οι καταναλωτές, αφήνουν το όνομα χρήστη και τον κωδικό πρόσβασης στην προεπιλογή: admin/admin. Η πρώτη γραμμή άμυνας της ανθρωπότητας απέναντι στα αυτοαναπαραγόμενα δίκτυα τεχνητής νοημοσύνης δεν είναι τα υπερσύγχρονα drones της Ουκρανίας, αλλά η βασική κυβερνοασφάλεια του σαλονιού μας. Μέχρι να αλλάξουμε κωδικούς στο ρούτερ και να σταματήσουμε να πατάμε «Κοινοποίηση» σε ό,τι μας θυμώνει, τα ρωσικά τρολ θα συνεχίσουν να κάνουν υπερωρίες. Ήρεμα, κερδοφόρα και με δικά μας έξοδα.
