Πώς η Νορβηγία έγινε υπερβολικά πλούσια: Το πετρέλαιο δημιούργησε ένα οικονομικό θαύμα με κρυφές αδυναμίες
Η ανακάλυψη του Ekofisk μετέτρεψε τη φτωχότερη σκανδιναβική χώρα σε μία από τις πλουσιότερες του κόσμου, όμως η εξάρτηση από τους υδρογονάνθρακες, η χαμηλή καινοτομία και η στεγαστική πίεση δημιουργούν ερωτήματα για την επόμενη ημέρα
Το 1969, ύστερα από περισσότερες από 200 ερευνητικές γεωτρήσεις στη νορβηγική Βόρεια Θάλασσα, οι εταιρείες δεν είχαν εντοπίσει αξιοποιήσιμο πετρέλαιο. Η αποτυχία δεν θεωρούνταν απροσδόκητη, καθώς μία δεκαετία νωρίτερα η Νορβηγική Γεωλογική Εταιρεία είχε εκτιμήσει ότι ήταν πολύ δύσκολο να υπάρχουν σημαντικά κοιτάσματα πετρελαίου ή φυσικού αερίου στη νορβηγική υφαλοκρηπίδα.
σχετικά άρθρα
Η αμερικανική Phillips Petroleum είχε φτάσει στο ίδιο συμπέρασμα και ετοιμαζόταν να αποχωρήσει. Η νορβηγική κυβέρνηση, όμως, της υπενθύμισε ότι βάσει της σύμβασης όφειλε να πραγματοποιήσει ακόμη μία γεώτρηση. Η εταιρεία έκρινε ότι ήταν φθηνότερο να ανοίξει μία τελευταία ερευνητική οπή από το να καταβάλει το προβλεπόμενο πρόστιμο.
Στις 25 Οκτωβρίου 1969 ξεκίνησε η γεώτρηση στο Block 2/4-1. Ο γεωλόγος Μαξ Μέλι παρατήρησε μια έντονη χρυσαφένια λάμψη στο πέτρωμα κάτω από υπεριώδες φως, ένδειξη παρουσίας πετρελαίου. Η εικόνα ήταν τόσο εντυπωσιακή, ώστε δήλωσε ότι πίστεψε πως είχαν βρει χρυσωρυχείο. Σχεδόν δύο μήνες αργότερα, την παραμονή των Χριστουγέννων, οι νορβηγικές αρχές ανακοίνωσαν ότι η χώρα διέθετε πετρέλαιο.
Η ανακάλυψη του κοιτάσματος Ekofisk άλλαξε οριστικά την πορεία της Νορβηγίας. Η χώρα, η οποία για αιώνες θεωρούνταν η φτωχότερη από τις σκανδιναβικές οικονομίες, εξελίχθηκε σε μία από τις πλουσιότερες στον κόσμο. Μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα, η οικονομία της στηριζόταν κυρίως στη γεωργία, την ξυλεία, την αλιεία και αργότερα στη ναυτιλία. Ακόμη και μετά την εκβιομηχάνισή της, παρέμενε φτωχότερη από τη Δανία και τη Σουηδία.
Η βάση για αυτή τη μεταμόρφωση είχε τεθεί λίγα χρόνια νωρίτερα. Το 1965, η Νορβηγία, η Βρετανία και η Δανία συμφώνησαν να οριοθετήσουν την υφαλοκρηπίδα τους με βάση την αρχή της μέσης γραμμής. Η συμφωνία αποδείχθηκε καθοριστική, καθώς το Ekofisk βρισκόταν σχεδόν σε ίση απόσταση από τις τρεις χώρες.
Η Νορβηγία δεν διέθετε τότε την απαραίτητη τεχνογνωσία για την εξόρυξη. Επέτρεψε σε ξένες επιχειρήσεις να αναλάβουν τις έρευνες, αλλά δημιούργησε εκ των προτέρων ένα πλαίσιο που εξασφάλιζε ότι οι φυσικοί πόροι θα παρέμεναν υπό κρατικό έλεγχο και ότι το Δημόσιο θα εισέπραττε φόρους και δικαιώματα.
Το Ekofisk εκτιμήθηκε ότι περιείχε περίπου 3,3 δισ. βαρέλια πετρελαίου. Ακολούθησαν τα κοιτάσματα Statfjord με περίπου 2,6 δισ. βαρέλια, Gullfaks με 2,1 δισ. και Oseberg με 1,2 δισ. Το 1979 ανακαλύφθηκε το Troll, το οποίο διέθετε τεράστια αποθέματα φυσικού αερίου και εξακολουθεί να παρέχει περίπου το 40% της νορβηγικής παραγωγής αερίου.
Το μεγαλύτερο κρατικό επενδυτικό ταμείο στον κόσμο
Η πραγματική κλίμακα του νορβηγικού πλούτου γίνεται σαφής όταν οι ενεργειακές εξαγωγές υπολογιστούν ανά κάτοικο. Η χώρα βρίσκεται στη δεύτερη θέση παγκοσμίως τόσο στις κατά κεφαλήν εξαγωγές πετρελαίου όσο και φυσικού αερίου, με αξία άνω των 20.000 δολαρίων ανά πολίτη τον χρόνο.
Το μεγάλο πλεονέκτημά της ήταν ότι η ανακάλυψη των κοιτασμάτων συνέπεσε με την ύπαρξη σταθερών δημοκρατικών θεσμών και χαμηλής διαφθοράς. Έτσι, τα έσοδα δεν συγκεντρώθηκαν σε μια μικρή ελίτ, αλλά διοχετεύθηκαν στην κοινωνία και στο κράτος πρόνοιας.
Με την πάροδο των ετών, το κράτος ενίσχυσε τον έλεγχό του στον ενεργειακό κλάδο. Η Statoil, η σημερινή Equinor, είναι υπεύθυνη για περίπου το 70% της παραγωγής. Παράλληλα, τα κέρδη της πετρελαϊκής δραστηριότητας φορολογούνται με συνολικό συντελεστή περίπου 72%.
Τα έσοδα από φόρους και μερίσματα κατευθύνονται στο κυβερνητικό συνταξιοδοτικό ταμείο, γνωστό ως Ταμείο Πετρελαίου. Η κυβέρνηση μπορεί να χρησιμοποιεί μόνο μέρος της αναμενόμενης πραγματικής απόδοσής του, περίπου 3% ετησίως, χωρίς να αντλεί χρήματα από το αρχικό κεφάλαιο.
Η αξία του ταμείου ανέρχεται περίπου στα 1,96 τρισ. δολάρια, δηλαδή σχεδόν 356.000 δολάρια για κάθε Νορβηγό. Πρόκειται για το μεγαλύτερο κρατικό επενδυτικό ταμείο στον κόσμο και είναι σχεδόν διπλάσιο από μεγάλα αντίστοιχα ταμεία της Σαουδικής Αραβίας, του Κουβέιτ και των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων.
Ο πλούτος αυτός επέτρεψε τη δημιουργία ενός εξαιρετικά γενναιόδωρου κοινωνικού κράτους. Η Νορβηγία δαπανά περίπου τετραπλάσια από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ σε επιδόματα αναπηρίας και ασθενείας. Η εκπαίδευση είναι δωρεάν και φοροχρηματοδοτούμενη, ενώ οι δαπάνες ανά μαθητή φτάνουν περίπου τα 20.000 δολάρια τον χρόνο, περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη χώρα του ΟΟΣΑ.
Ωστόσο, η επιτυχία στη διαχείριση των πετρελαϊκών εσόδων δεν συνοδεύτηκε από αντίστοιχη πρόοδο στη διαφοροποίηση της παραγωγής. Το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο αντιπροσωπεύουν περίπου το 61% της συνολικής αξίας των εξαγωγών. Τα ψάρια ακολουθούν με 9%, ενώ τα μηχανήματα και το αλουμίνιο περιορίζονται περίπου στο 3% το καθένα.
Το 2023, η Νορβηγία πρόσφερε 92 νέες περιοχές για έρευνα στην Αρκτική, έναντι 28 την προηγούμενη χρονιά. Παρά τη διεθνή στροφή προς καθαρότερες μορφές ενέργειας, η χώρα συνεχίζει να επενδύει στην επέκταση της παραγωγής υδρογονανθράκων.
Η Νορβηγία διαθέτει ακόμη ένα μεγάλο ενεργειακό πλεονέκτημα, καθώς περίπου το 95% της ηλεκτρικής της ενέργειας παράγεται από υδροηλεκτρικά έργα. Παρ’ όλα αυτά, δεν εξελίχθηκε σε κορυφαίο βιομηχανικό ή τεχνολογικό κέντρο.
Η υψηλή παραγωγικότητα που εμφανίζεται στα επίσημα στοιχεία οφείλεται σε σημαντικό βαθμό στον ενεργειακό κλάδο. Χωρίς πετρέλαιο και φυσικό αέριο, η παραγωγικότητα εκτιμάται περίπου στα 65 δολάρια ανά ώρα εργασίας, χαμηλότερα από τις ΗΠΑ, τη Βρετανία, τον Καναδά και τις υπόλοιπες σκανδιναβικές οικονομίες.
Η επανάπαυση, η αδύναμη καινοτομία και η στεγαστική παγίδα
Η αφθονία των φυσικών πόρων φαίνεται να έχει οδηγήσει σε οικονομική επανάπαυση. Οι Νορβηγοί εργάζονται λιγότερες ώρες από τους εργαζομένους σχεδόν όλων των χωρών του ΟΟΣΑ, ενώ η δημιουργία νέων επιχειρήσεων εμφανίζεται αδύναμη.
Η χώρα κατέγραψε τον χαμηλότερο αριθμό νέων startups από το 2007 και προσελκύει λιγότερες επενδύσεις επιχειρηματικού κεφαλαίου από τη Σουηδία, τη Δανία και τη Φινλανδία. Παράλληλα, επενδύει μόλις το 1,56% του ΑΕΠ της σε έρευνα και ανάπτυξη, έναντι 3,4% στη Σουηδία, 2,96% στη Φινλανδία και 2,89% στη Δανία.
Αντίστοιχη αντίφαση παρατηρείται στην εκπαίδευση. Παρότι η Νορβηγία ξοδεύει σχεδόν τα διπλάσια από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ ανά μαθητή, οι επιδόσεις της είναι κάτω από τον μέσο όρο στα μαθηματικά και τις φυσικές επιστήμες και περίπου στον μέσο όρο στην ανάγνωση.
Η εξάρτηση του κρατικού προϋπολογισμού από τους υδρογονάνθρακες είναι πιθανότατα μεγαλύτερη από αυτή που εμφανίζεται επίσημα. Περίπου το 10% της ιδιωτικής απασχόλησης συνδέεται άμεσα με το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο. Οι φόροι που πληρώνουν αυτοί οι υψηλόμισθοι εργαζόμενοι και η κατανάλωση που δημιουργούν δεν καταγράφονται ως πετρελαϊκά έσοδα, παρότι προέρχονται από τον ίδιο κλάδο.
Η αδυναμία βιομηχανικής ανανέωσης αποτυπώνεται και στην ηλικία των μεγαλύτερων επιχειρήσεων. Η μέση ηλικία των δέκα μεγαλύτερων νορβηγικών εταιρειών φτάνει τα 170 χρόνια, στοιχείο που δείχνει πόσο περιορισμένη είναι η εμφάνιση νέων μεγάλων επιχειρηματικών ομίλων.
Προβλήματα εμφανίζονται και στην αγορά κατοικίας. Οι νέες οικοδομές μειώνονται κάθε χρόνο από το 2016, ενώ οι τιμές των ακινήτων έχουν αυξηθεί περίπου 56%. Την ίδια περίοδο, ο πληθυσμός αυξήθηκε μόλις κατά 6%, επομένως η άνοδος δεν εξηγείται μόνο από τη δημογραφική πίεση.
Το φορολογικό σύστημα ενθαρρύνει τη διοχέτευση αποταμιεύσεων στην κατοικία. Η Νορβηγία επιβάλλει υψηλό ΦΠΑ, υψηλούς φόρους εισοδήματος και σημαντική φορολογία στις επιχειρήσεις, αλλά η πώληση της κύριας κατοικίας εξαιρείται υπό προϋποθέσεις από τον φόρο υπεραξίας. Όταν οι εναλλακτικές επενδυτικές επιλογές είναι περιορισμένες, τα νοικοκυριά στρέφονται στα ακίνητα.
Το αποτέλεσμα είναι συνεχής αύξηση τιμών και χρέος νοικοκυριών που ξεπερνά το 200% του διαθέσιμου εισοδήματος, ένα από τα υψηλότερα επίπεδα διεθνώς.
Η χώρα ενδέχεται να διαθέτει και το μεγαλύτερο απόθεμα φωσφορικών πετρωμάτων στον κόσμο, περίπου 70 δισ. τόνους. Η αρχική αποτίμηση έφτανε τα 12 τρισ. δολάρια, όμως μόνο δύο δισ. τόνοι θεωρούνται σήμερα εξορύξιμοι, περιορίζοντας την πιθανή αξία κοντά στα 350 δισ. δολάρια. Παράλληλα, υπάρχουν ισχυρές πολιτικές και κοινωνικές αντιδράσεις στην εξόρυξη.
Η Νορβηγία αποτελεί αναμφίβολα παράδειγμα επιτυχημένης διαχείρισης φυσικού πλούτου, αλλά όχι ένα εύκολα αντιγράψιμο μοντέλο. Συνδύασε τεράστια αποθέματα πετρελαίου και αερίου, μικρό πληθυσμό, άφθονη υδροηλεκτρική ενέργεια, πλούσια αλιευτικά αποθέματα και ισχυρούς δημοκρατικούς θεσμούς.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι εάν θα μπορέσει να χρησιμοποιήσει τον συσσωρευμένο πλούτο για να δημιουργήσει μια οικονομία που θα στέκεται χωρίς τους υδρογονάνθρακες. Η Νορβηγία διαχειρίστηκε με εξαιρετική προσοχή τα χρήματα που της χάρισε η τύχη. Δεν έχει αποδείξει ακόμη ότι μπορεί να δημιουργήσει την επόμενη πηγή ευημερίας χωρίς να ανακαλύψει έναν ακόμη φυσικό πόρο κάτω από το έδαφός της.
