Το γεωπολιτικό πόκερ στο Ορμούζ και τι κρύβεται πίσω από το σχέδιο του Τραμπ για αμερικανικά διόδια

Το τελευταίο διάστημα, ένα από τα βασικότερα σημεία γεωπολιτικής τριβής ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ιράν είναι η επίμονη προσπάθεια της Τεχεράνης να διατηρήσει τον απόλυτο έλεγχο στα Στενά του Ορμούζ. Από την ημέρα που ξεκίνησε ο πρόσφατος κύκλος αντιπαράθεσης, η ιρανική πλευρά έχει βάλει στο στόχαστρο εμπορικά πλοία που διέρχονται από την κύρια κοίτη του στενού, επιχειρώντας να τα εξαναγκάσει να αλλάξουν πορεία. Ο στόχος είναι να τα κατευθύνει στο στενό πέρασμα μεταξύ των ιρανικών νησιών Κεσμ και Λαράκ. Με αυτόν τον τρόπο, το Ιράν έχει τη δυνατότητα να επιβάλλει ένα άτυπο καθεστώς διοδίων, το οποίο, σύμφωνα με πληροφορίες, εισπράττεται με τη μορφή κρυπτονομισμάτων και αγγίζει περίπου τα 2 εκατομμύρια δολάρια ανά πλοίο.

σχετικά άρθρα

Το ριψοκίνδυνο παιχνίδι του Τραμπ στα Στενά του Ορμούζ και ο οικονομικός εφιάλτης

Οι 100 εταιρείες που συνδέονται με το 70% των παγκόσμιων εκπομπών αερίων – Ποιοι είναι υπεύθυνοι για τη μόλυνση του πλανήτη

Τι βρήκαν οι Σοβιετικοί στην Αφροδίτη: Οι αποστολές που αποκάλυψαν έναν πραγματικό πλανητικό εφιάλτη

Όπως ήταν φυσικό, η αμερικανική πλευρά αντέδρασε έντονα. Η διατήρηση του ελέγχου των στενών από το Ιράν παρέχει στην Τεχεράνη ένα μόνιμο πλεονέκτημα και έναν ισχυρό μοχλό πίεσης απέναντι στις ΗΠΑ και τους συμμάχους τους στον Κόλπο, οι οποίοι εξαρτώνται σχεδόν απόλυτα από το συγκεκριμένο πέρασμα για τις εξαγωγές πετρελαίου και φυσικού αερίου. Παράλληλα, η επιβολή διοδίων αντιβαίνει ευθέως στο διεθνές δίκαιο. Χαρακτηριστική ήταν η τοποθέτηση του γερουσιαστή Μάρκο Ρούμπιο, ο οποίος τον Ιούνιο ξεκαθάρισε πως καμία χώρα δεν έχει το δικαίωμα να επιβάλλει τέλη σε μια διεθνή υδάτινη οδό, εκφράζοντας τη βεβαιότητα ότι όλες οι χώρες της περιοχής συντάσσονται με αυτή τη νομική πραγματικότητα.

Η εύθραυστη εκεχειρία και το διπλωματικό αδιέξοδο

Παρά τις πιέσεις, το βασικό πρόβλημα ήταν ότι η Ουάσιγκτον και η Τεχεράνη δεν κατάφεραν ποτέ να καταλήξουν σε μια ειλικρινή και εφαρμόσιμη συμφωνία για το καθεστώς λειτουργίας στα Στενά του Ορμούζ. Κατά τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων του προηγούμενου μήνα, οι ΗΠΑ απαίτησαν από το Ιράν να εγκαταλείψει τον έλεγχο και να επαναφέρει την κατάσταση στο προπολεμικό status quo. Στον αντίποδα, το Ιράν διεμήνυε με κάθε τρόπο ότι το νέο σύστημα διοδίων ήρθε για να μείνει.

Τελικά, οι δύο πλευρές κατέληξαν σε μια αμοιβαία υποχώρηση, η οποία αποδείχθηκε εξαιρετικά ασαφής. Στο μνημόνιο κατανόησης που υπεγράφη, προβλεπόταν μια κατάπαυση του πυρός διάρκειας 60 ημερών. Το Ιράν συμφώνησε να αναστείλει την επιβολή διοδίων και δεσμεύτηκε να λάβει μέτρα ώστε η κίνηση των εμπορικών πλοίων να επιστρέψει στα προπολεμικά επίπεδα εντός 30 ημερών, λαμβάνοντας υπόψη την ανάγκη εξουδετέρωσης των ναρκών και απομάκρυνσης τεχνικών εμποδίων.

Ωστόσο, η ερμηνεία αυτού του όρου διέφερε ριζικά. Ο Ντόναλντ Τραμπ, μέσω του Truth Social και σε δηλώσεις του, έκανε λόγο για οριστική και μόνιμη κατάργηση των διοδίων. Από την άλλη, ο υπουργός Εξωτερικών του Ιράν σε συνέντευξή του στα κρατικά μέσα υποστήριξε ότι η μελλοντική διαχείριση της υδάτινης οδού θα είναι διαφορετική και πως οι υπηρεσίες δεν θα παρέχονται πλέον δωρεάν. Ουσιαστικά, το Ιράν είχε πρόθεση να μετονομάσει τα διόδια σε «τέλη υπηρεσιών», διατηρώντας ακέραιο τον πυρήνα της στρατηγικής του.

Ο εγκλωβισμός του Ομάν στο γεωπολιτικό ρήγμα

Αυτή η δημιουργική ασάφεια της συμφωνίας κατέρρευσε σχεδόν αμέσως. Λίγο μετά την υπογραφή του μνημονίου, οι διαφωνίες για τον τρόπο διέλευσης των πλοίων αναζωπυρώθηκαν. Το Ιράν απαιτούσε τα πλοία να συνεχίσουν να περνούν από τα νησιά Κεσμ και Λαράκ. Αντίθετα, οι ΗΠΑ άρχισαν να ενθαρρύνουν τους πλοιοκτήτες να χρησιμοποιούν την άλλη πλευρά των στενών, πλέοντας πολύ κοντά στην ακτογραμμή του Ομάν, προκειμένου να καταστήσουν αδύνατη την είσπραξη διοδίων από την Τεχεράνη. Η νομική βάση των ΗΠΑ ήταν σαφής: εφόσον τα πλοία διέρχονταν από τα χωρικά ύδατα του Ομάν, το Ιράν στερούνταν οποιασδήποτε δικαιοδοσίας.

Αυτή η τακτική, ωστόσο, έφερε το Ομάν σε εξαιρετικά δυσχερή θέση. Το σουλτανάτο, που παραδοσιακά διατηρούσε ομαλές σχέσεις τόσο με την Ουάσιγκτον όσο και με την Τεχεράνη παίζοντας τον ρόλο του διαμεσολαβητή, βρέθηκε να πιέζεται ασφυκτικά. Το Ιράν πρότεινε τη δημιουργία ενός κοινού συστήματος διοδίων με κατανομή των εσόδων, ενώ οι ΗΠΑ κατέστησαν σαφές ότι κάτι τέτοιο θα ήταν αιτία πολέμου. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο Ντόναλντ Τραμπ, σε δηλώσεις του, προειδοποίησε ανοιχτά το Ομάν ότι τα στενά αποτελούν διεθνή ύδατα και κανείς δεν πρόκειται να τα ελέγξει, απειλώντας μάλιστα ότι η αμερικανική πλευρά θα «ανατινάξει» όποιον επιχειρήσει να επιβάλλει μονομερείς κανόνες, φωτογραφίζοντας ευθέως το σουλτανάτο σε περίπτωση που υπέκυπτε στις ιρανικές πιέσεις.

Η κατάρρευση της συμφωνίας και το αμερικανικό μπλόκο

Η στρατηγική ασυμφωνία αποτέλεσε τη βασική αιτία για την πρόσφατη αναζωπύρωση της πολεμικής σύγκρουσης. Τα τρία πλοία που φέρεται να χτύπησε το Ιράν πρόσφατα, γεγονός που πυροδότησε τη στρατιωτική απάντηση των ΗΠΑ, έπλεαν όλα κατά μήκος της ακτογραμμής του Ομάν. Μόλις κατέστη σαφές ότι η εκεχειρία αποτελεί παρελθόν, το Ιράν ανακοίνωσε το εκ νέου κλείσιμο των στενών, διαμηνύοντας ότι οποιοδήποτε πλοίο επιθυμεί να περάσει θα πρέπει να υποβληθεί στη διαδικασία των ιρανικών διοδίων.

Η αντίδραση της Ουάσιγκτον ήταν άμεση και σκληρή, επιβάλλοντας εκ νέου πλήρη ναυτικό αποκλεισμό σε ό,τι εισέρχεται και εξέρχεται από τα λιμάνια του Ιράν. Μέχρι αυτό το σημείο, οι κινήσεις στην γεωπολιτική σκακιέρα ήταν μάλλον αναμενόμενες και εντάσσονταν στο γνωστό πλαίσιο δράσης και αντίδρασης των δύο χωρών. Εκείνο όμως που αιφνιδίασε τη διεθνή κοινότητα και τις αγορές ήταν η επόμενη κίνηση της αμερικανικής ηγεσίας.

Το ακραίο σχέδιο Τραμπ και ο λογαριασμός των 34 εκατομμυρίων

Μέσω ανάρτησής του, ο Ντόναλντ Τραμπ ανακοίνωσε μια σαρωτική αλλαγή στο αμερικανικό δόγμα. Δήλωσε ότι οι ΗΠΑ, αναλαμβάνοντας επισήμως τον ρόλο του «φύλακα» των Στενών του Ορμούζ, θα ξεκινήσουν να επιβάλλουν τα δικά τους διόδια. Και μάλιστα, δεν θα πρόκειται για ένα συμβολικό ποσό, αλλά για ένα τέλος που θα υπολογίζεται στο 20% της συνολικής αξίας του φορτίου του εκάστοτε πλοίου. Μπορεί να το πήρε πίσω, στη συνέχεια, αλλά όπως όλοι ξέρουμε είναι ο απρόβλεπτος παίκτης στην διεθνή σκακιέρα.

Αν τελικά πραγματοποιηθεί, στην πράξη, πρόκειται για ένα κολοσσιαίο ποσό, πολλαπλάσιο από το σύστημα που είχε στήσει η Τεχεράνη. Εάν εξετάσουμε την περίπτωση ενός σύγχρονου υπερδεξαμενόπλοιου (supertanker), το οποίο μπορεί να μεταφέρει περίπου 2 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου, τα μαθηματικά προκαλούν ίλιγγο. Με την τρέχουσα τιμή του πετρελαίου κοντά στα 85 δολάρια ανά βαρέλι, η συνολική αξία του φορτίου αγγίζει τα 170 εκατομμύρια δολάρια. Η επιβολή ενός αμερικανικού τέλους διέλευσης 20% μεταφράζεται σε 34 εκατομμύρια δολάρια ανά πλοίο. Το νούμερο αυτό είναι 17 φορές υψηλότερο από τα 2 εκατομμύρια δολάρια που απαιτούσε το Ιράν.

Η ιδέα αυτή, αν και ακούγεται εξωφρενική στα αυτιά των αναλυτών της διεθνούς ναυτιλίας, δεν είναι εντελώς καινούργια. Ο Τραμπ έχει επανειλημμένα εκφράσει τη δυσαρέσκειά του για τον ρόλο του Πολεμικού Ναυτικού των ΗΠΑ ως παγκόσμιου εγγυητή της ελευθερίας της ναυσιπλοΐας, χωρίς να υπάρχει το ανάλογο οικονομικό αντίκρισμα. Είχε υπονοήσει τη συγκεκριμένη κίνηση ήδη από τον Ιούνιο, προτείνοντας την είσπραξη τελών ως αποζημίωση για τις υπηρεσίες «φύλακα άγγελου» που προσφέρουν οι ΗΠΑ στα κράτη της Μέσης Ανατολής. Μάλιστα, παλαιότερα είχε παρουσιάσει αυτή την ιδέα ως το δίκαιο λάφυρο του νικητή, αναφέροντας χαρακτηριστικά πως αφού οι ΗΠΑ επικράτησαν στρατιωτικά, έχουν το δικαίωμα να ελέγχουν τους όρους διέλευσης.

Οι μακροπρόθεσμες παγίδες και ο παράγοντας του Πεκίνου

Αυτή η προσέγγιση συνάδει απόλυτα με την ευρύτερη αντίληψη του Τραμπ για την εξωτερική πολιτική. Αντιμετωπίζει τις Ηνωμένες Πολιτείες ως μια υπερδύναμη που την εκμεταλλεύονται συστηματικά οι εταίροι της, πιέζοντας διαρκώς ακόμα και τους πιο στενούς συμμάχους για οικονομικά ανταλλάγματα και αποζημιώσεις σε ρευστό.

Ωστόσο, οι αναλυτές προειδοποιούν για τις στρατηγικές παρενέργειες αυτής της πολιτικής. Η υιοθέτηση πρακτικών που θυμίζουν εκβιαστικές τακτικές μπορεί να αποφέρει βραχυπρόθεσμα οικονομικά οφέλη και να ικανοποιεί το εσωτερικό ακροατήριο, αλλά μακροπρόθεσμα διαβρώνει την αμερικανική αξιοπιστία. Η απόφαση να επιβληθεί ένα τόσο δυσβάσταχτο κόστος στη ναυσιπλοΐα δίνει ισχυρότατο κίνητρο στις υπόλοιπες χώρες να μειώσουν την εξάρτησή τους από τις ΗΠΑ.

Ειδικά στην περίπτωση των συμμάχων της Ουάσιγκτον στον Περσικό Κόλπο, ο κίνδυνος μιας στρατηγικής αποξένωσης είναι πλέον ορατός. Ενώ οι ΗΠΑ μπορεί να καταφέρουν να αποσπάσουν σημαντικά κεφάλαια στο άμεσο μέλλον, τα κράτη της περιοχής θα επιταχύνουν την αναζήτηση εναλλακτικών διαδρομών παρακάμπτοντας τα στενά. Το πιο επικίνδυνο, ωστόσο, για τα αμερικανικά συμφέροντα, είναι ότι αυτού του είδους οι πιέσεις σπρώχνουν τα κράτη του Κόλπου προς την αναζήτηση νέων εγγυητών ασφαλείας. Με την Κίνα να παρακολουθεί στενά τις εξελίξεις και να αυξάνει την επιρροή της στη Μέση Ανατολή, η αμερικανική απληστία στο Ορμούζ ίσως ανοίξει την πόρτα του Κόλπου διάπλατα στο Πεκίνο, αλλάζοντας οριστικά τους γεωπολιτικούς συσχετισμούς.