Πώς η αμερικανική Palantir άλωσε αθόρυβα τον κρατικό μηχανισμό του Ηνωμένου Βασιλείου
Από τις αμερικανικές μυστικές υπηρεσίες στο βρετανικό σύστημα υγείας, η σκιώδης εταιρεία τεχνολογίας εξασφαλίζει εκατομμύρια χωρίς ανταγωνισμό, εγείροντας σοβαρά ερωτήματα για την ψηφιακή κυριαρχία της χώρας.
Από τις αμερικανικές μυστικές υπηρεσίες στο βρετανικό σύστημα υγείας, η σκιώδης εταιρεία τεχνολογίας εξασφαλίζει εκατομμύρια χωρίς ανταγωνισμό, εγείροντας σοβαρά ερωτήματα για την ψηφιακή κυριαρχία της χώρας.
σχετικά άρθρα
Ο επικίνδυνος εθισμός του βρετανικού κράτους στην Palantir
Πριν από λίγες ημέρες, αποκαλύφθηκε ότι ο πρόσφατα κρατικοποιημένος διαχειριστής του συστήματος ηλεκτρικής ενέργειας του Ηνωμένου Βασιλείου ανέθεσε στην αμφιλεγόμενη εταιρεία τεχνολογίας Palantir ένα συμβόλαιο αξίας 21 εκατομμυρίων λιρών. Το πιο εντυπωσιακό στοιχείο αυτής της συμφωνίας δεν ήταν το ποσό, αλλά η διαδικασία: το συμβόλαιο δόθηκε χωρίς να προσκληθούν ανταγωνιστές, με το επιχείρημα ότι το βρετανικό δίκτυο είχε γίνει πλέον υπερβολικά εξαρτημένο από την τεχνολογία της αμερικανικής φίρμας για να μπορέσει να διεξαχθεί ένας ανοιχτός, ανταγωνιστικός διαγωνισμός.
Αυτή δεν είναι η πρώτη φορά που η Palantir εξασφαλίζει μια προσοδοφόρα συμφωνία χωρίς κανέναν ανταγωνισμό. Στις αρχές του έτους, έλαβε ένα αντίστοιχο συμβόλαιο από το βρετανικό Υπουργείο Άμυνας, ύψους 240 εκατομμυρίων λιρών. Τα περιστατικά αυτά αποτελούν τους πιο πρόσφατους κρίκους σε μια μακρά αλυσίδα κρατικών αναθέσεων που έχουν προκαλέσει τον έντονο έλεγχο και την κριτική του βρετανικού Τύπου. Πριν από μερικά χρόνια, ελάχιστοι γνώριζαν ή ενδιαφέρονταν για την ύπαρξη της εταιρείας. Σήμερα, ωστόσο, έχει μετατραπεί σε μία από τις πιο επίμαχες επιχειρηματικές οντότητες στην Ευρώπη, απορροφώντας διαρκώς νέα συμβόλαια με δημόσιους φορείς, σχεδόν πάντα με αδιαφανείς ή μη ανταγωνιστικές διαδικασίες. Το ερώτημα που προκύπτει είναι επιτακτικό: πώς ακριβώς μια αμερικανική εταιρεία κατάφερε να “αλώσει” το Ηνωμένο Βασίλειο;
Από το ψηφιακό χρήμα στις στάχτες της 11ης Σεπτεμβρίου
Για να κατανοήσουμε τη φύση της εταιρείας, πρέπει να ανατρέξουμε στις ρίζες της. Η Palantir είναι ευρέως γνωστή ως μια άκρως μυστικοπαθής εταιρεία δεδομένων, συνιδρυτής της οποίας είναι ο επιχειρηματίας Peter Thiel. Η ίδια η εταιρεία, ωστόσο, απορρίπτει τον όρο “εταιρεία δεδομένων” και αυτοπροσδιορίζεται αυστηρά ως εταιρεία λογισμικού. Τι ακριβώς πουλάει όμως; Η ραχοκοκαλιά της δραστηριότητάς της στηρίζεται σε δύο βασικά προϊόντα: το Gotham και το Foundry.
Το λογισμικό Gotham αναπτύχθηκε ως άμεση απάντηση στις τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου. Πριν από το χτύπημα, οι αμερικανικές υπηρεσίες πληροφοριών διέθεταν εξαιρετικά κρίσιμα δεδομένα, τα οποία όμως ήταν πρακτικά άχρηστα, καθώς δεν μπορούσαν να συνδεθούν μεταξύ τους. Για παράδειγμα, η CIA γνώριζε για τον βασικό αεροπειρατή ο οποίος καλούσε σε ένα κρησφύγετο στην Υεμένη, αλλά είχε χάσει τα ίχνη του. Παράλληλα, η NSA είχε ταυτοποιήσει το ίδιο κρησφύγετο ως βάση της Αλ Κάιντα, αλλά δεν γνώριζε ποιος πραγματοποιούσε τις κλήσεις προς τα εκεί. Αν οι υπηρεσίες είχαν καταφέρει να ενώσουν αυτά τα κομμάτια του παζλ, ίσως οι επιθέσεις να είχαν αποτραπεί.
Την ίδια περίοδο, ο Peter Thiel εργαζόταν πάνω στον εντοπισμό ηλεκτρονικής απάτης στην PayPal. Η εταιρεία έχανε 10 εκατομμύρια δολάρια τον μήνα από απατεώνες, και ο χειροκίνητος εντοπισμός ύποπτων μοτίβων ανάμεσα σε εκατομμύρια συναλλαγές ήταν αδύνατος. Έτσι, οι μηχανικοί του ανέπτυξαν μια πλατφόρμα δεδομένων ικανή να απορροφά ετερόκλητες πηγές δεδομένων (διευθύνσεις IP, τραπεζικά στοιχεία, ψηφιακά αποτυπώματα συσκευών) και να τις συνδέει οργανικά. Στη συνέχεια, το σύστημα χρησιμοποιούσε πολύπλοκη στατιστική ανάλυση για να επισημάνει ύποπτες κινήσεις, τις οποίες αξιολογούσε ένας άνθρωπος. Με τη χρηματοδότηση της CIA, αυτή ακριβώς η τεχνολογία εξελίχθηκε στο Gotham, για χρήση σε στρατιωτικές επιχειρήσεις και την επιβολή του νόμου.
Τα δύο πρόσωπα του λογισμικού και η παγκόσμια εξάπλωση
Σήμερα, το Gotham χρησιμοποιείται με εξαιρετική αποτελεσματικότητα αλλά και αδιαφάνεια: από τους Αμερικανούς ντετέκτιβ για τη διερεύνηση εγκλημάτων και τον αμερικανικό στρατό για τον εντοπισμό στόχων, μέχρι τους Ουκρανούς στρατηγούς για τη χαρτογράφηση του πεδίου μάχης. Πρόκειται για ένα πανίσχυρο εργαλείο συνένωσης πληροφοριών.
Από την άλλη πλευρά, το δεύτερο προϊόν της εταιρείας, το Foundry, αποτελεί την πολιτική, εμπορική εκδοχή του Gotham. Αν και δεν σχεδιάστηκε για να βοηθήσει στην εκκένωση μιας πρεσβείας υπό πολιορκία, μπορεί να αναλύσει και να επιλύσει σε πραγματικό χρόνο τεράστια προβλήματα στις παγκόσμιες εφοδιαστικές αλυσίδες. Η ουσία των υπηρεσιών της Palantir συνοψίζεται στην ανάλυση δεδομένων (data analytics). Ανάλογα με τον πελάτη, η τεχνολογία της μπορεί να φαντάζει απλώς λειτουργική και διαδικαστική, ή τρομακτικά ισχυρή και δυνητικά επικίνδυνη.
Παρότι ο κύριος όγκος των δραστηριοτήτων της εντοπίζεται στις Ηνωμένες Πολιτείες, η μεγαλύτερη αγορά της εκτός αμερικανικού εδάφους είναι το Ηνωμένο Βασίλειο. Σύμφωνα με την πιο πρόσφατη έκθεση κερδών της, το 2025 η Palantir άντλησε περίπου το 10% των συνολικών της εσόδων από τη Βρετανία, ποσό που μεταφράζεται σε περίπου 420 εκατομμύρια λίρες. Απασχολεί σχεδόν 1.000 υπαλλήλους στη χώρα, δηλαδή το ένα έκτο του παγκόσμιου εργατικού της δυναμικού. Το πιο ανησυχητικό όμως, όπως καταγράφουν τα βρετανικά μέσα, είναι ότι η εταιρεία διαχειρίζεται κυβερνητικά συμβόλαια που ξεπερνούν τα 670 εκατομμύρια λίρες.
Η συστηματική διείσδυση και το κόλπο της μιας λίρας
Το χρονικό αυτής της διείσδυσης έχει εξαιρετικό ενδιαφέρον, καθώς δείχνει τη στρατηγική υπομονή της εταιρείας. Το 2018, η Palantir κέρδισε ένα συμβόλαιο από το Υπουργείο Άμυνας αξίας 28 εκατομμυρίων λιρών. Το πραγματικό σημείο καμπής, ωστόσο, ήρθε το 2020. Εν μέσω της παγκόσμιας υγειονομικής κρίσης, η εταιρεία προσφέρθηκε να κατασκευάσει την αποθήκη δεδομένων (data store) του Ηνωμένου Βασιλείου για την COVID-19 έναντι του συμβολικού ποσού της μίας βρετανικής λίρας. Το συμβόλαιο αυτό επεκτάθηκε καθ’ όλη τη διάρκεια της πανδημίας, φυσικά χωρίς κανέναν ανταγωνισμό.
Έχοντας βάλει το πόδι της στην πόρτα του βρετανικού κράτους ως “σωτήρας” στην κρίση, τα επόμενα βήματα ήταν σαρωτικά. Το 2022 έλαβε άλλο ένα συμβόλαιο από το Υπουργείο Άμυνας, ύψους 75,2 εκατομμυρίων λιρών, το οποίο δεν διαφημίστηκε ποτέ και δεν είχε καμία ανταγωνιστική προσφορά.
Η μεγαλύτερη και πιο αμφιλεγόμενη κίνηση ήρθε το 2023. Κεφαλαιοποιώντας το έργο της κατά την περίοδο της πανδημίας, η Palantir κέρδισε το κολοσσιαίο συμβόλαιο για την ανάπτυξη της Ενοποιημένης Πλατφόρμας Δεδομένων (Federated Data Platform) για λογαριασμό του βρετανικού Εθνικού Συστήματος Υγείας (NHS). Αφήνοντας στην άκρη την τεχνική ορολογία, αυτό σήμαινε πρακτικά ότι η αμερικανική εταιρεία θα εφάρμοζε την τεχνολογία ανάλυσής της στα εξαιρετικά ευαίσθητα δεδομένα υγείας εκατομμυρίων ασθενών.
Η κοινωνική αντίδραση και η επέκταση στους θεσμούς
Η ανάμειξη της Palantir στο ιερό, για τους Βρετανούς, σύστημα του NHS προκάλεσε θύελλα αντιδράσεων. Τρία χρόνια αργότερα, οι διαδηλώσεις συνεχίζονται, ενώ πολιτικά πρόσωπα όπως ο δήμαρχος του ευρύτερου Μάντσεστερ, Andy Burnham, δέχονται πιέσεις να ακυρώσουν ολοκληρωτικά τη σύμβαση.
Παρ’ όλη την κατακραυγή, η εταιρεία συνεχίζει απρόσκοπτα τις συμφωνίες της με το βρετανικό κράτος. Ήδη, το ένα τέταρτο των αστυνομικών δυνάμεων του Ηνωμένου Βασιλείου χρησιμοποιεί τα συστήματά της. Την ίδια ώρα, ο δήμαρχος του Λονδίνου, Sadiq Khan, προσφεύγει στα δικαστήρια για να εμποδίσει τη συνεργασία της μητροπολιτικής αστυνομίας με την Palantir. Η εξάπλωση δεν σταματά εκεί: πέρυσι το αμυντικό συμβόλαιο ανανεώθηκε για το ιλιγγιώδες ποσό των 240,6 εκατομμυρίων λιρών χωρίς διαγωνισμό, ενώ τον φετινό Μάρτιο, η Αρχή Χρηματοοικονομικής Συμπεριφοράς (FCA) άρχισε να χρησιμοποιεί την Palantir για τη διερεύνηση οικονομικών εγκλημάτων.
Το ηθικό δίλημμα και οι σκιές γύρω από τις πρακτικές της
Η διαρκώς διευρυνόμενη σχέση της εταιρείας με το κράτος έχει προκαλέσει μια αξιοσημείωτη κοινωνική αντίσταση. Γιατί, όμως, οι πολίτες κατεβαίνουν στους δρόμους ενάντια σε μια –φαινομενικά– απλή εταιρεία ανάλυσης δεδομένων; Οι λόγοι είναι δύο και αφορούν τον πυρήνα της δημοκρατίας και της ασφάλειας.
Ο πρώτος είναι η φήμη της εταιρείας, η οποία –για να το θέσουμε ωμά– συνδέεται με πρακτικές καταστολής και βίας. Αν ένας περίεργος Βρετανός πολίτης επισκεφθεί την επίσημη ιστοσελίδα της εταιρείας, θα συναντήσει επιθετικά σλόγκαν όπως “Το λογισμικό σας είναι το οπλικό σύστημα” και “Τροφοδοτώντας την αλυσίδα εξόντωσης (kill chain)”. Όταν αυτή η μιλιταριστική ρητορική συνδυάζεται με αναφορές που θέλουν το λογισμικό της να χρησιμοποιείται από την αμερικανική υπηρεσία μετανάστευσης (ICE) για τον εντοπισμό μεταναστών χωρίς χαρτιά, ή από τον ισραηλινό στρατό για την επιλογή στόχων, η λαϊκή οργή γίνεται απολύτως κατανοητή. Οι υπεύθυνοι της Palantir μπορεί να αντιτείνουν ότι σε αυτές τις περιπτώσεις χρησιμοποιείται το λογισμικό Gotham και όχι το εμπορικό Foundry, υποστηρίζοντας ότι “το NHS δεν είναι η CIA”. Ωστόσο, η έλλειψη εμπιστοσύνης στην ηθική πυξίδα της εταιρείας παραμένει βαθιά ριζωμένη.
Ο κίνδυνος της απόλυτης εξάρτησης και το ψηφιακό αδιέξοδο
Ο δεύτερος, και ίσως πιο κρίσιμος γεωπολιτικά λόγος ανησυχίας, είναι η κρατική εξάρτηση (vendor lock-in). Υπάρχει έντονος φόβος για την υπερβολική ισχύ που συγκεντρώνουν αμερικανικές εταιρείες πάνω σε συμμαχικές κυβερνήσεις.
Ας σκεφτούμε ένα όχι και τόσο απίθανο σενάριο, όπου το Ηνωμένο Βασίλειο σταματά να θεωρεί τις ΗΠΑ απόλυτα αξιόπιστο σύμμαχο. Πόσο ανεξάρτητη θα μπορούσε να είναι η βρετανική κυβέρνηση σε μια τέτοια γεωπολιτική κρίση, όταν ολόκληρο το εσωτερικό τεχνολογικό της οικοσύστημα –από το δίκτυο ρεύματος και την αστυνομία μέχρι τον στρατό και την υγεία– είναι χτισμένο πάνω στα θεμέλια μιας αμερικανικής εταιρείας, η οποία μάλιστα διατηρεί στενότατους δεσμούς με την κυβέρνηση των ΗΠΑ; Το βρετανικό κράτος έχει φτάσει στο σημείο να δηλώνει ανοιχτά πως κυριολεκτικά δεν μπορεί να βρει κανέναν άλλον για να κάνει την ίδια δουλειά. Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο βλέπουμε τη συνεχή ροή απευθείας αναθέσεων και μη ανταγωνιστικών διαγωνισμών.
Σε τελική ανάλυση, η περίπτωση της Palantir αποτελεί ένα κλασικό παράδειγμα του πόσο ακριβό μπορεί να αποδειχθεί το έλλειμμα ψηφιακής στρατηγικής και εμπιστοσύνης. Από τη μία πλευρά, η Βρετανία διψά για οικονομική ανάπτυξη και άμεση αποτελεσματικότητα: θέλει ένα πιο λειτουργικό σύστημα υγείας, πιο γρήγορη αστυνομία και έξυπνα ενεργειακά δίκτυα. Προς το παρόν, η Palantir φαίνεται να προσφέρει τις τεχνικές λύσεις. Από την άλλη πλευρά, όμως, για ένα μεγάλο τμήμα των πολιτών, η εμπιστοσύνη προς την αμερικανική επιρροή και σε πρόσωπα όπως ο Peter Thiel ή ο διευθύνων σύμβουλος Alex Karp, είναι πρακτικά ανύπαρκτη. Το μεγάλο ερώτημα που μένει να απαντηθεί είναι αν η πολιτική ηγεσία της χώρας είναι διατεθειμένη να θυσιάσει τη μακροπρόθεσμη εθνική ανεξαρτησία στον βωμό της βραχυπρόθεσμης τεχνολογικής ευκολίας.
