Ο πόλεμος των 103 ημερών που άλλαξε τη Μέση Ανατολή: Ποιος κέρδισε, ποιος έχασε και γιατί οι συνέπειες μπορεί να διαρκέσουν για χρόνια
Η σύγκρουση ανάμεσα στις ΗΠΑ, το Ισραήλ και το Ιράν παρουσιάστηκε από πολλούς ως μια καθοριστική αναμέτρηση. Όμως η εικόνα που προκύπτει μετά το τέλος των εχθροπραξιών είναι πολύ πιο σύνθετη και γεμάτη γεωπολιτικές ανατροπές
Ο πόλεμος που διήρκεσε 103 ημέρες μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών, του Ισραήλ και του Ιράν προκάλεσε ισχυρούς κραδασμούς σε ολόκληρο τον κόσμο. Οι στρατιωτικές επιχειρήσεις, οι επιθέσεις σε κρίσιμες υποδομές και οι εξελίξεις γύρω από τα πυρηνικά και την ενέργεια δημιούργησαν ένα σκηνικό που πολλοί χαρακτήρισαν ως τη σημαντικότερη κρίση στη Μέση Ανατολή των τελευταίων ετών.
σχετικά άρθρα
Κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης, το Ιράν προχώρησε στο κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ, από τα οποία διέρχεται σημαντικό ποσοστό του παγκόσμιου εμπορίου πετρελαίου και φυσικού αερίου. Η κίνηση αυτή προκάλεσε άμεσες αναταράξεις στις διεθνείς αγορές, με τις τιμές των καυσίμων να εκτοξεύονται και ουρές να σχηματίζονται σε πολλές χώρες.
Παράλληλα, οι πολιτικές ηγεσίες των εμπλεκόμενων χωρών έσπευσαν να παρουσιάσουν τη δική τους εκδοχή για το αποτέλεσμα της σύγκρουσης. Ωστόσο, πίσω από τις δηλώσεις και τους πανηγυρισμούς, η πραγματικότητα αποδεικνύεται πολύ πιο περίπλοκη.
Οι βασικοί στόχοι των ΗΠΑ στην έναρξη του πολέμου ήταν τρεις. Πρώτον, η οριστική εξουδετέρωση του ιρανικού πυρηνικού προγράμματος. Δεύτερον, η καταστροφή του ιρανικού πυραυλικού οπλοστασίου. Και τρίτον, η δημιουργία συνθηκών που θα οδηγούσαν σε μια νέα, πιο φιλική προς την Ουάσινγκτον ηγεσία στην Τεχεράνη.
Η αμερικανική πλευρά υποστήριξε επανειλημμένα ότι οι επιθέσεις πέτυχαν να πλήξουν καθοριστικά τις πυρηνικές εγκαταστάσεις του Ιράν. Ωστόσο, εκτιμήσεις αμερικανικών υπηρεσιών πληροφοριών φέρονται να κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι η ζημιά ήταν περιορισμένη και ότι ο χρόνος που θα απαιτούνταν για την ανάπτυξη πυρηνικού όπλου δεν μεταβλήθηκε ουσιαστικά.
Ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το περιεχόμενο της συμφωνίας που ακολούθησε το τέλος των συγκρούσεων. Σε αυτήν, το Ιράν επαναβεβαιώνει ότι δεν σκοπεύει να αποκτήσει πυρηνικά όπλα, μια θέση που ήδη υποστήριζε εδώ και χρόνια. Ταυτόχρονα, προβλέπεται η διατήρηση του σημερινού καθεστώτος του πυρηνικού του προγράμματος μέχρι να υπάρξει μια μελλοντική συμφωνία.
Με άλλα λόγια, ο αρχικός στόχος της πλήρους εξάλειψης του προγράμματος δεν φαίνεται να επιτεύχθηκε.
Οι πύραυλοι, το Ισραήλ και η μάχη για την επιρροή
Αντίστοιχη εικόνα παρουσιάζεται και στο ζήτημα των πυραύλων.
Η Ουάσινγκτον είχε διακηρύξει ότι σκοπός της ήταν να καταστρέψει τις δυνατότητες του Ιράν να εξαπολύει πυραυλικές επιθέσεις. Παρ’ όλα αυτά, κατά τη διάρκεια του πολέμου το Ιράν συνέχισε να εκτοξεύει πυραύλους, ενώ μετά τη λήξη της σύγκρουσης η ίδια η αμερικανική ηγεσία εμφανίστηκε να υιοθετεί πιο ήπιες θέσεις ως προς το δικαίωμα της χώρας να διαθέτει αμυντικά μέσα.
Στο πολιτικό πεδίο, ένας από τους βασικούς στόχους που αποδίδονται στις ΗΠΑ ήταν η απομάκρυνση της ιρανικής ηγεσίας και η αντικατάστασή της από μια κυβέρνηση περισσότερο συμβατή με τα αμερικανικά συμφέροντα.
Κάτι τέτοιο, όμως, δεν συνέβη. Παρά τα πλήγματα που δέχθηκε, το ιρανικό πολιτικό σύστημα παρέμεινε όρθιο, ενώ η εξουσία δεν πέρασε σε κάποια φιλοδυτική ηγεσία.
Η τελική συμφωνία περιλάμβανε επίσης σημαντικές οικονομικές παραχωρήσεις προς το Ιράν. Προβλέπεται η άρση περιορισμών στις εξαγωγές ιρανικού πετρελαίου, γεγονός που θα μπορούσε να αποφέρει δεκάδες δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως στην οικονομία της χώρας.
Παράλληλα, γίνεται αναφορά στην αποδέσμευση κεφαλαίων που ήταν παγωμένα λόγω αμερικανικών κυρώσεων, ενώ ανοίγει ο δρόμος για πολύ μεγαλύτερα οικονομικά πακέτα σε περίπτωση μελλοντικής συνολικής συμφωνίας.
Για πολλούς αναλυτές, τα στοιχεία αυτά δημιουργούν την εικόνα ότι η Τεχεράνη εξασφάλισε σημαντικά ανταλλάγματα χωρίς να εγκαταλείψει τις βασικές της θέσεις.
Στο μέτωπο του Ισραήλ, ο βασικός στρατηγικός στόχος φέρεται να ήταν η αποδυνάμωση ή ακόμη και η ανατροπή του ιρανικού καθεστώτος. Ωστόσο, ούτε αυτός ο στόχος φαίνεται να επιτεύχθηκε.
Αντίθετα, η ιρανική ηγεσία παρέμεινε στην εξουσία, ενώ οι σχέσεις ανάμεσα στην Ουάσινγκτον και το Τελ Αβίβ παρουσίασαν νέες εντάσεις.
Ένα από τα λίγα σημεία όπου το Ισραήλ θεωρείται ότι πέτυχε πρόοδο αφορά τον νότιο Λίβανο. Οι στρατιωτικές επιχειρήσεις στην περιοχή συνεχίστηκαν και η ισραηλινή παρουσία επεκτάθηκε σε ζώνες που θεωρούνται στρατηγικής σημασίας.
Παράλληλα, στο εσωτερικό πολιτικό μέτωπο, η θέση του πρωθυπουργού Μπενιαμίν Νετανιάχου παραμένει αβέβαιη. Δημοσκοπήσεις καταγράφουν σημαντική δυσαρέσκεια των πολιτών απέναντι στον τρόπο διαχείρισης του πολέμου, ενώ η δικαστική του περιπέτεια εξακολουθεί να βρίσκεται στο προσκήνιο.
Τα μεγάλα κέρδη του Ιράν και η νέα ισορροπία δυνάμεων
Από την πλευρά του Ιράν, οι βασικοί στόχοι φαίνεται να ήταν τρεις.
Ο πρώτος ήταν η οικονομική επιβίωση και η εξασφάλιση πόρων για την αποκατάσταση των ζημιών που προκάλεσε ο πόλεμος. Με την επανέναρξη των πετρελαϊκών εξαγωγών και την πιθανότητα πρόσβασης σε παγωμένα κεφάλαια, η Τεχεράνη φαίνεται να πέτυχε σημαντική πρόοδο προς αυτή την κατεύθυνση.
Ο δεύτερος αφορούσε τα Στενά του Ορμούζ. Κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης το Ιράν απέδειξε ότι μπορεί να επηρεάζει άμεσα τη λειτουργία ενός από τα σημαντικότερα ενεργειακά περάσματα του πλανήτη.
Η συζήτηση πλέον δεν αφορά μόνο το αν μπορεί να τα κλείσει, αλλά και το αν θα αποκτήσει ουσιαστικό ρόλο στη διαχείριση και τη λειτουργία τους στο μέλλον.
Ο τρίτος και ίσως σημαντικότερος στόχος ήταν η δημιουργία αποτρεπτικής ισχύος απέναντι στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Για περισσότερες από δύο δεκαετίες, το Ιράν βρισκόταν υπό τη συνεχή απειλή μιας μεγάλης αμερικανικής στρατιωτικής επέμβασης. Παρά τον πόλεμο των 103 ημερών, το καθεστώς παρέμεινε στη θέση του και οι βασικές δομές του κράτους επιβίωσαν.
Αυτό έχει οδηγήσει ορισμένους αναλυτές στο συμπέρασμα ότι οποιαδήποτε μελλοντική αμερικανική κυβέρνηση θα εξετάσει πλέον πολύ πιο προσεκτικά το ενδεχόμενο μιας νέας σύγκρουσης με την Τεχεράνη.
Η συνολική εικόνα που προκύπτει μετά το τέλος του πολέμου είναι αυτή μιας σημαντικής μεταβολής των ισορροπιών στη Μέση Ανατολή.
Η αποδοχή του ιρανικού πυραυλικού προγράμματος ως δεδομένου, η διατήρηση του πυρηνικού προγράμματος σε λειτουργία, η ενίσχυση του ρόλου του Ιράν στα Στενά του Ορμούζ, οι εξελίξεις στον Λίβανο και οι πολιτικές συνέπειες για το Ισραήλ συνθέτουν ένα νέο γεωπολιτικό τοπίο.
Το βέβαιο είναι ότι ο πόλεμος των 103 ημερών δεν έκλεισε απλώς ένα κεφάλαιο. Άνοιξε ένα νέο, οι συνέπειες του οποίου ενδέχεται να επηρεάζουν τη Μέση Ανατολή και ολόκληρο τον κόσμο για πολλά χρόνια ακόμη.
