Μέση Ανατολή: Ο επώδυνος μετασχηματισμός σε μια νέα γεωπολιτική πραγματικότητα
Το μέλλον της ευρύτερης περιοχής δεν κρίνεται μόνο από τις τρέχουσες ένοπλες συγκρούσεις, αλλά από βαθιές, αθέατες δομικές αλλαγές που αναδιαμορφώνουν πλήρως τις κοινωνίες, την οικονομία και τις εύθραυστες σχέσεις εξουσίας
Η Μέση Ανατολή βιώνει σήμερα μια περίοδο πρωτοφανούς γεωπολιτικής αστάθειας. Μετά την 7η Οκτωβρίου, ένα βίαιο κύμα συγκρούσεων σαρώνει την περιοχή, εμπλέκοντας το Ιράν, το Ισραήλ, τη Χαμάς, τη Χεζμπολάχ, τις χώρες του Κόλπου και μια πλειάδα περιφερειακών δυνάμεων. Ωστόσο, πίσω από τον εκκωφαντικό θόρυβο των όπλων και τα διπλωματικά αδιέξοδα, αναδύεται μια νέα, πιο σκληρή και απαιτητική πραγματικότητα. Ο Marwan Muasher, πρώην υπουργός Εξωτερικών της Ιορδανίας και ένας από τους πιο έγκριτους αναλυτές των περιφερειακών υποθέσεων, υπογραμμίζει πως η περιοχή δεν έχει μετασχηματιστεί προς την κατεύθυνση της ειρήνης, αλλά προς έναν βαθύτερο, ιστορικών διαστάσεων κατακερματισμό.
σχετικά άρθρα
Η κεντρική παρατήρηση του Muasher είναι ότι η απουσία μιας ενιαίας, συγκροτημένης περιφερειακής αρχιτεκτονικής ασφαλείας καθιστά τη διαχείριση των κρίσεων σχεδόν αδύνατη. Οι χώρες της περιοχής εξακολουθούν να λειτουργούν ως μονάδες που δρουν εντελώς αυτόνομα, εγκλωβισμένες συχνά σε παλαιωμένες ιδεοληψίες και στρατιωτικά δόγματα που δεν προσφέρουν βιώσιμες λύσεις. Ο κόσμος, παρακολουθώντας τις εξελίξεις, αναρωτιέται τι πραγματικά συνθέτει αυτό το παζλ των συγκρούσεων. Η απάντηση, σύμφωνα με τους ειδικούς, βρίσκεται στην αδυναμία των περιφερειακών δυνάμεων να συνεννοηθούν, καθώς καμία δύναμη δεν διαθέτει σήμερα το απαραίτητο ειδικό βάρος για να επιβάλει μια νέα τάξη πραγμάτων ή να εξαναγκάσει τα μέρη σε ουσιαστικές διαπραγματεύσεις.
Το παλαιστινιακό ζήτημα ως αγκάθι στην περιφερειακή σταθερότητα
Οι Συμφωνίες του Αβραάμ, οι οποίες πριν από λίγα χρόνια προβάλλονταν ως ένας οδικός χάρτης για την περιφερειακή συμφιλίωση, έχουν πλέον υποστεί καθίζηση. Αν και παρουσιάστηκαν ως σταθμός για τη συνεργασία, απέτυχαν παταγωδώς να αντιμετωπίσουν τον πυρήνα του προβλήματος που δηλητηριάζει την περιοχή εδώ και δεκαετίες: την ισραηλινή κατοχή των παλαιστινιακών εδαφών. Ο Muasher επισημαίνει με έμφαση ότι οι συμφωνίες αυτές δημιούργησαν μια επικίνδυνη ψευδαίσθηση ασφάλειας, επιχειρώντας να παρακάμψουν το παλαιστινιακό ζήτημα μέσω διμερών οικονομικών και στρατιωτικών δεσμών.
Ωστόσο, τα γεγονότα που ακολούθησαν την 7η Οκτωβρίου κατέδειξαν ότι η πραγματική σταθερότητα δεν μπορεί να οικοδομηθεί πάνω σε μια κατάσταση μόνιμης κατοχής. Για χρόνια, η διεθνής κοινότητα πίστευε ότι θα μπορούσε να «αγνοήσει» το πρόβλημα, ελπίζοντας ότι η οικονομική ευημερία θα αρκούσε για να κατευνάσει τις εντάσεις. Η πραγματικότητα διέψευσε αυτές τις προσδοκίες. Σήμερα, η λύση των δύο κρατών φαίνεται πιο μακρινή από ποτέ. Ο αριθμός των εποίκων στη Δυτική Όχθη και την Ανατολική Ιερουσαλήμ έχει εκτοξευθεί σε επίπεδα που καθιστούν τον διαχωρισμό των πληθυσμών —τεχνικά και πολιτικά— ανέφικτο.
Η διεθνής κοινότητα καλείται πλέον να αντιμετωπίσει όχι απλώς το ζήτημα της κατοχής, αλλά τον υπαρκτό κίνδυνο ενός καθεστώτος απαρτχάιντ. Οι αναλυτές προειδοποιούν ότι η αποδοχή μιας τέτοιας κατάστασης, παρά την ισραηλινή στρατιωτική υπεροχή, δεν μπορεί να προσφέρει ειρήνη. Η ιστορία είναι αμείλικτη: καμία χώρα δεν μπόρεσε να διατηρήσει την ασφάλειά της μέσω της ωμής βίας σε βάθος χρόνου. Το πρόβλημα της εσωτερικής ανισορροπίας, όπου μια μειοψηφία κυριαρχεί σε μια πλειοψηφία, αποτελεί το πιο κρίσιμο στοίχημα για το μέλλον του ίδιου του Ισραήλ.
Η στρατηγική της «ωμής βίας» και το ισραηλινό αδιέξοδο
Η ισραηλινή πολιτική ηγεσία έχει αποφασίσει να κινηθεί στη λογική της απόλυτης στρατιωτικής κυριαρχίας. Αυτό το δόγμα δεν αφορά μόνο τη Χαμάς, αλλά επεκτείνεται στη στάση του Ισραήλ απέναντι σε ολόκληρο τον παλαιστινιακό πληθυσμό, καθώς και στις σχέσεις του με το Λίβανο και τη Συρία. Η πεποίθηση ότι το κράτος του Ισραήλ μπορεί να εξασφαλίσει την ύπαρξή του αποκλειστικά μέσα από τη βία αποδεικνύεται, σύμφωνα με τους ειδικούς, εξαιρετικά εύθραυστη.
Το μεγαλύτερο πρόβλημα του Ισραήλ σήμερα δεν είναι εξωτερικό, αλλά βαθιά εσωτερικό. Στο παρελθόν, το ισραηλινό πολιτικό σύστημα διέθετε ισχυρές δυνάμεις που πίστευαν στη διπλωματία και τον διάλογο. Σήμερα, το «κόμμα της ειρήνης» έχει σχεδόν εξαφανιστεί από το κοινοβουλευτικό σκηνικό. Τα ποσοστά των κομμάτων που υποστήριζαν τις συμφωνίες του Όσλο έχουν καταρρεύσει, ενώ μια μεγάλη πλειοψηφία της ισραηλινής κοινωνίας δείχνει πλέον απρόθυμη να συζητήσει οποιαδήποτε παραχώρηση.
Την ίδια στιγμή, οι Παλαιστίνιοι βρίσκονται σε μια κατάσταση πολιτικής παράλυσης. Η Παλαιστινιακή Αρχή στερείται δημοκρατικής νομιμοποίησης, καθώς οι εκλογές έχουν να διεξαχθούν εδώ και πάρα πολλά χρόνια. Ο φόβος της ήττας στις κάλπες κρατά την ηγεσία εγκλωβισμένη, ενώ η απουσία ενός «πολιτικού ορίζοντα» οδηγεί τη νεολαία σε απελπισία. Όσο οι Παλαιστίνιοι δεν βλέπουν μια καθαρή διέξοδο προς την αυτοδιάθεση, η βία θα παραμένει το μοναδικό, καταστροφικό εργαλείο που θα τροφοδοτεί τον φαύλο κύκλο. Η εμπειρία από άλλες περιπτώσεις, όπως αυτή της Βόρειας Ιρλανδίας, διδάσκει ότι η μετάβαση από τον ένοπλο αγώνα στην πολιτική λύση απαιτεί έναν ορίζοντα ελπίδας, τον οποίο αυτή τη στιγμή καμία πλευρά δεν είναι διατεθειμένη να προσφέρει.
Το τέλος της εποχής του πετρελαίου: η ρήξη στο κοινωνικό συμβόλαιο
Αν το Παλαιστινιακό είναι το άμεσο αγκάθι, ο μετασχηματισμός της ενεργειακής αγοράς αποτελεί τη «βόμβα» στα θεμέλια της Μέσης Ανατολής. Η παγκόσμια στροφή προς τον ηλεκτρισμό και την απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα αναμένεται να μειώσει δραματικά τα πετρελαϊκά έσοδα των χωρών του Κόλπου τις επόμενες δεκαετίες. Πρόκειται για μια αλλαγή παραδείγματος που θα αναδιαμορφώσει τα πάντα.
Για δεκαετίες, το «κοινωνικό συμβόλαιο» στον αραβικό κόσμο ήταν απλό: οι κυβερνήσεις παρείχαν εργασία, επιδοτήσεις και κοινωνικές παροχές στους πολίτες, και σε αντάλλαγμα οι πολίτες δεν απαιτούσαν πολιτική συμμετοχή ή έλεγχο της εξουσίας. Αυτό το μοντέλο, που χρηματοδοτούνταν από τον «μαύρο χρυσό», οδεύει προς το τέλος του. Οι οικονομολόγοι εκτιμούν ότι μέχρι το 2050, τα έσοδα από το πετρέλαιο θα έχουν μειωθεί στο μισό. Τι θα συμβεί όταν οι κρατικές μηχανές δεν θα μπορούν πλέον να αγοράζουν την κοινωνική ειρήνη;
Η απάντηση είναι μάλλον ανησυχητική. Οι κυβερνήσεις θα αναγκαστούν να επιβάλουν νέους φόρους και να περικόψουν δραστικά τις επιδοτήσεις. Αυτό θα φέρει αναπόφευκτα τους πολίτες αντιμέτωπους με το κράτος. Οι κοινωνίες, που για χρόνια ήταν «στον πάγο» πολιτικά, θα αρχίσουν να ζητούν λόγο για το πώς διοικούνται, πώς δαπανώνται τα χρήματα και γιατί η διαφθορά παραμένει ενδημική. Οι χώρες που δεν θα προλάβουν να διαφοροποιήσουν την οικονομική τους βάση και να ανοίξουν τα πολιτικά τους συστήματα θα βρεθούν αντιμέτωπες με κύματα αστάθειας. Η πρόκληση είναι τεράστια: πώς μετατρέπεις μια οικονομία βασισμένη στο πετρέλαιο σε μια οικονομία βασισμένη στην παραγωγικότητα και την καινοτομία, χωρίς να προκαλέσεις κατάρρευση του συστήματος;
Γεωπολιτική αναδιάταξη και οι νέες συμμαχίες
Σε αυτό το ρευστό τοπίο, οι ισορροπίες ισχύος μετατοπίζονται. Ο ρόλος της Αιγύπτου, που παραδοσιακά αποτελούσε το πολιτικό κέντρο του αραβικού κόσμου, υποχωρεί, καθώς η οικονομική της δυσπραγία και το τεράστιο δημόσιο χρέος την καθηλώνουν. Στη θέση της, τα κράτη του Κόλπου αναδεικνύονται σε νέους πόλους ισχύος, παρά τις μεταξύ τους διαφορές. Όμως, και αυτά τα κράτη δεν είναι ενιαία. Υπάρχει μια σαφής διάσταση απόψεων ανάμεσα στη Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα όσον αφορά τον τρόπο διαχείρισης της σχέσης με τις ΗΠΑ, το Ισραήλ και το Ιράν.
Το Ιράν, παρότι υφίσταται τις συνέπειες των διεθνών κυρώσεων, παραμένει μια σταθερή δύναμη αποσταθεροποίησης, χρησιμοποιώντας ένα εκτεταμένο δίκτυο πληρεξουσίων (proxies) σε ολόκληρη την περιοχή. Η προσπάθεια των ΗΠΑ να «αποκεφαλίσουν» το ιρανικό σύστημα απέτυχε, καθώς η δομή εξουσίας στην Τεχεράνη έχει αποδειχθεί πολύ πιο ανθεκτική από όσο εκτιμούσαν οι αναλυτές στην Ουάσινγκτον. Η περιοχή είναι πλέον ένα πεδίο όπου οι περιφερειακές δυνάμεις προσπαθούν να σχηματίσουν «χαλαρές συμμαχίες» για να προστατεύσουν τα συμφέροντά τους, καθώς η αμερικανική παρουσία δεν παρέχει πλέον την εγγύηση ασφαλείας που παρείχε στο παρελθόν.
Η ανάγκη για έναν νέο εκσυγχρονισμό
Η κριτική που ασκείται από αναλυτές όπως ο Muasher εστιάζει στην ανάγκη για έναν ριζικό εκσυγχρονισμό. Η εποχή όπου η σταθερότητα μπορούσε να διατηρηθεί με την «ωμή βία» και τον αυταρχισμό έχει παρέλθει ανεπιστρεπτί. Η Μέση Ανατολή πρέπει να αναζητήσει λύσεις που να βασίζονται στη λογική της ολοκλήρωσης, παρόμοια με την ευρωπαϊκή εμπειρία μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η συνεργασία ανάμεσα σε εχθρούς όπως η Σαουδική Αραβία και το Κατάρ, που πριν από λίγα χρόνια βρίσκονταν σε κατάσταση πλήρους ρήξης, αποδεικνύει ότι η αλλαγή δεν είναι αδύνατη.
Ωστόσο, η αλλαγή αυτή απαιτεί τολμηρές αποφάσεις. Οι αραβικές χώρες πρέπει να εστιάσουν στην ενίσχυση της παραγωγικότητας, στη δημιουργία θεσμών που θα λειτουργούν με όρους αξιοκρατίας και στην οικοδόμηση ενός νέου κοινωνικού συμβολαίου. Οι πολίτες πρέπει να αισθανθούν ότι είναι μέτοχοι στις αποφάσεις που καθορίζουν το μέλλον τους. Αν αυτό δεν συμβεί, η περιοχή θα συνεχίσει να αιμορραγεί, εγκλωβισμένη σε έναν φαύλο κύκλο φτώχειας και βίας.
Συμπερασματικά, η Μέση Ανατολή δεν βρίσκεται μόνο μπροστά σε μια κρίση της στιγμής, αλλά μπροστά σε ένα ιστορικό ραντεβού με το μέλλον. Ο «μεταπετρελαϊκός κόσμος» δεν είναι μια μακρινή προοπτική, αλλά μια πραγματικότητα που πλησιάζει ταχύτατα. Η επιτυχία των χωρών της περιοχής θα κριθεί από την ικανότητά τους να αναγνωρίσουν ότι τα εργαλεία του παρελθόντος —ο στρατιωτικός εξαναγκασμός και η πατρωνία— δεν αρκούν για να οικοδομήσουν ένα βιώσιμο αύριο. Η ιστορία θα δείξει ποιοι ηγέτες θα έχουν το θάρρος να οδηγήσουν τα έθνη τους έξω από το σκοτάδι των συγκρούσεων και προς την κατεύθυνση ενός σύγχρονου, ανοιχτού και συνεργατικού μοντέλου διακυβέρνησης.
Η πρόκληση είναι τεράστια, αλλά η αναγκαιότητα είναι επιτακτική. Η Μέση Ανατολή χρειάζεται απεγνωσμένα ένα νέο όραμα, που θα υπερβαίνει τις εθνικές και θρησκευτικές διαιρέσεις, εστιάζοντας στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια και την ανάπτυξη. Μόνο τότε οι επόμενες γενιές θα μπορούν να ζήσουν σε μια περιοχή που θα αποτελεί πηγή ευημερίας και όχι ένα παγκόσμιο κέντρο συγκρούσεων και αβεβαιότητας.
