Σε μια άκρως αποκαλυπτική και βαθιά αναλυτική συνέντευξη που παραχώρησε στο Novara media και την εκπομπή Downstream, ο συγγραφέας και δημοσιογράφος Νικόλας Νιάρχος ξεδιπλώνει μια δυστοπική πραγματικότητα που κρύβεται πίσω από την αστραφτερή βιτρίνα της σύγχρονης τεχνολογίας. Με αφορμή το βιβλίο του «The Elements of Power», ο Νιάρχος ρίχνει φως σε αυτό που ονομάζει «την πιο βρώμικη εφοδιαστική αλυσίδα στη Γη». Όλοι συμφωνούμε ότι πρέπει να απαλλαγούμε από τα ορυκτά καύσιμα και να στραφούμε σε καθαρές πηγές ενέργειας, όπως η ηλιακή και η αιολική. Όμως, η τεχνολογία-ακρογωνιαίος λίθος για αυτή τη μετάβαση, οι μπαταρίες ιόντων λιθίου, κρύβουν ένα τεράστιο ανθρώπινο και περιβαλλοντικό κόστος. Το ερώτημα που προκύπτει είναι αμείλικτο: είναι τελικά αυτές οι “πράσινες” τεχνολογίες πιο βρώμικες και από τα ίδια τα ορυκτά καύσιμα;
σχετικά άρθρα
Η Ψευδαίσθηση της Άυλης Οικονομίας
Ζούμε σε μια εποχή όπου η τεχνολογία μοιάζει μαγική, σχεδόν άυλη. Ωστόσο, υπάρχει μια βαθιά αποξένωση του δυτικού κόσμου από την παραγωγή, τη βιομηχανία και τη μεταποίηση. Όπως αναλύει ο Νιάρχος, στις αρχές της δεκαετίας του 2000 κυριάρχησε μια ιδεολογική αντίληψη ότι η οικονομία θα γινόταν όλο και πιο «άυλη». Οι δυτικές κοινωνίες πίστεψαν στο αφήγημα ότι το μέλλον ανήκει στο λογισμικό, το διαδίκτυο και τις υπηρεσίες, γυρνώντας την πλάτη τους στην εξόρυξη και τη βαριά βιομηχανία.
Αυτή η απομάκρυνση δεν ήταν απλώς μια φυσική εξέλιξη, αλλά μια στρατηγική μυωπία. Ενώ η Δύση ονειρευόταν ένα μέλλον όπου θα υπήρχε αποκομμένη από τους υλικούς περιορισμούς –σαν τους χαρακτήρες στο Doctor Who που ζουν ως ασώματα κεφάλια στο διάστημα– η Κίνα έχτιζε αθόρυβα και μεθοδικά το μονοπώλιό της στην πιο κρίσιμη εφοδιαστική αλυσίδα του 21ου αιώνα.
Το Κονγκό: Η Αιμάσσουσα Καρδιά της Τεχνολογίας
Κάθε φορά που κρατάμε ένα σύγχρονο smartphone, όπως το τελευταίο iPhone, κρατάμε στα χέρια μας ένα μικρό κομμάτι της Λαϊκής Δημοκρατίας του Κονγκό (ΛΔΚ). Κοβάλτιο, λίθιο, ταντάλιο – τα βασικά συστατικά των συσκευών μας, προέρχονται στη συντριπτική τους πλειοψηφία από αυτή την αφρικανική χώρα. Το Κονγκό είναι πιθανότατα το πιο πλούσιο σε ορυκτά κράτος της Αφρικής, ίσως και του κόσμου. Διαθέτει τα πάντα, από στρατηγικά μέταλλα μέχρι υδρογονάνθρακες. Παρ’ όλα αυτά, παραμένει μια από τις φτωχότερες χώρες παγκοσμίως.
Η εξήγηση, σύμφωνα με τον Νιάρχο, βρίσκεται στη συνεχή και βάναυση εκμετάλλευση που υφίσταται η χώρα εδώ και αιώνες. Από τους δικούς της βασιλιάδες και τους εμπόρους σκλάβων, μέχρι την πρωτοφανή θηριωδία των Βέλγων υπό τον Βασιλιά Λεοπόλδο, και τελικά τον νεοαποικιακό έλεγχο που ακολούθησε την ανεξαρτησία του 1960. Σήμερα, η εκμετάλλευση έχει πάρει τη μορφή της εξόρυξης των ορυκτών που τροφοδοτούν τον δυτικό τρόπο ζωής.
Η Σκληρή Πραγματικότητα της Χειρωνακτικής Εξόρυξης
Παρά τις εξαγγελίες κολοσσών όπως η Apple για “υπεύθυνη εξόρυξη” και χρήση ανακυκλωμένων υλικών, η πραγματικότητα στο έδαφος είναι ζοφερή. Ο όρος «χειρωνακτική εξόρυξη» (artisanal mining) λειτουργεί συχνά ως ένας βολικός ευφημισμός της βιομηχανίας για να περιγράψει τη μισθωτή δουλεία και την παιδική εργασία. Ο Νιάρχος περιγράφει πώς βλέπει κανείς στην άκρη του δρόμου, στο Κονγκό, μικρά παιδιά να κουβαλούν στις πλάτες τους σάκους με μεταλλεύματα.
Όταν το 2016 εκθέσεις της Διεθνούς Αμνηστίας έφεραν στο φως αυτές τις φρικτές πρακτικές, οι δυτικές εταιρείες πανικοβλήθηκαν και υποσχέθηκαν να καθαρίσουν τις αλυσίδες εφοδιασμού τους. Όμως, όπως αποκαλύπτει ο συγγραφέας, οι χειρότεροι παραβάτες σταδιακά επέστρεψαν. Ο λόγος; Το κόστος. Το κοβάλτιο γίνεται όλο και πιο ακριβό. Αν η Apple και οι άλλες εταιρείες ενδιαφέρονταν πραγματικά, δεν θα επέτρεπαν την επιστροφή εταιρειών με βεβαρυμένο μητρώο στην αλυσίδα τους.
Πώς Λειτουργεί η Μπαταρία: Ο Μικρόκοσμος της Ενέργειας
Για να κατανοήσουμε την αξία αυτών των ορυκτών, πρέπει να κατανοήσουμε την ίδια την τεχνολογία. Μια μπαταρία ιόντων λιθίου βασίζεται στη μετακίνηση υποατομικών σωματιδίων (ιόντων λιθίου) από ένα ηλεκτρόδιο στο άλλο μέσω ενός ηλεκτρολύτη. Ο Νιάρχος χρησιμοποιεί την έξυπνη μεταφορά των “μπαλακίων του τένις” που πηγαινοέρχονται διαρκώς στο γήπεδο. Κάθε φορά που τα ιόντα μετακινούνται, απελευθερώνουν ηλεκτρικό φορτίο.
Εδώ υπεισέρχεται ο ρόλος του κοβαλτίου. Ένας επιστήμονας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης ανακάλυψε ότι η χρήση κοβαλτίου δημιουργεί την ιδανική πορώδη δομή, η οποία διατηρεί την ακεραιότητά της κατά τη μετακίνηση αυτών των “μπαλακίων”. Όσο περνάει ο καιρός και η μπαταρία παλιώνει, αυτή η δομή καταρρέει σταδιακά, σχηματίζοντας μικροσκοπικές προεξοχές, τους λεγόμενους δενδρίτες, οι οποίοι ευθύνονται για τη μείωση της απόδοσης ή ακόμα και για τις επικίνδυνες αναφλέξεις των μπαταριών.
Το Μακρύ Ταξίδι του Κοβαλτίου και η Κινεζική Κυριαρχία
Πώς φτάνει όμως το κοβάλτιο από τις λάσπες του Κονγκό στο λαμπερό μας smartphone; Η διαδρομή είναι μεγάλη και πολύπλοκη. Αρχικά, το μετάλλευμα διυλίζεται σε μεγάλα βιομηχανικά κέντρα στο Κονγκό, τα οποία ανήκουν κυρίως σε κινεζικές εταιρείες ή στην ελβετική Glencore. Η διαδικασία αυτή είναι εξαιρετικά ρυπογόνος. Εργοστάσια αμφίβολης νομιμότητας αποβάλλουν τοξικά υλικά κατευθείαν στον υδροφόρο ορίζοντα, προκαλώντας ανυπολόγιστη περιβαλλοντική καταστροφή.
Το τελικό προϊόν αυτής της πρώτης φάσης είναι το υδροξείδιο του κοβαλτίου – μια χαρακτηριστική μπλε σκόνη. Αυτή η σκόνη φορτώνεται σε πλοία, κυρίως από το λιμάνι του Ντέρμπαν στη Νότια Αφρική, και ταξιδεύει προς την Κίνα και την Κορέα. Εκεί, θα μετατραπεί στο λεγόμενο πρόδρομο υλικό μπαταριών (battery precursor material).
Η Αόρατη Βιομηχανία: Τα Μυστικά της Ανατολής
Αυτό ακριβώς το στάδιο της βαθιάς επεξεργασίας αποτελεί και το πιο σκοτεινό σημείο της αλυσίδας. Ο Νιάρχος αποκαλύπτει ότι η Κίνα ελέγχει περίπου το 90% της επεξεργασίας αυτών των υλικών (και έως 99% για ορισμένα σπάνια μέταλλα). Είναι τόσο στρατηγικής σημασίας αυτή η βιομηχανία, που οι κινεζικές αρχές του αρνήθηκαν τη βίζα, θεωρώντας τον ενδεχομένως βιομηχανικό κατάσκοπο.
Σε αυτή τη φάση παραγωγής, είναι αδύνατο για τους δυτικούς να έχουν σαφή εικόνα των συνθηκών εργασίας, των περιβαλλοντικών προτύπων ή της ακριβούς προέλευσης των υλικών. Η μετατόπιση της παραγωγής ολοκληρωμένων προϊόντων, όπως κάνει η Apple στο Βιετνάμ ή την Ινδία, είναι επιφανειακή. Η πραγματική εξουσία βρίσκεται στο ποιος ελέγχει το πρόδρομο υλικό και την ίδια την καρδιά της μπαταρίας.
Η Μεγαλύτερη Αναδιανομή Ισχύος του 21ου Αιώνα
Οι μπαταρίες λιθίου δεν είναι απλώς εξαρτήματα καταναλωτικών αγαθών. Είναι η σπουδαιότερη τεχνολογία του πρώτου μισού του 21ου αιώνα, η “νέα μορφή πετρελαίου”, όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο Νιάρχος. Δεν τροφοδοτούν μόνο αυτοκίνητα και κινητά, αλλά την Τεχνητή Νοημοσύνη, τα ρομπότ, τα ηλεκτρικά οχήματα και, ίσως το πιο τρομακτικό, τον σύγχρονο πόλεμο. Τα drones που βλέπουμε στα πεδία των μαχών από την Ουκρανία έως τη Μέση Ανατολή, δεν θα υπήρχαν χωρίς αυτή την τεχνολογία.
Το παράδοξο είναι πώς οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Ευρώπη, που ηγούνταν της τεχνολογικής κούρσας τον 20ό αιώνα, πιάστηκαν κυριολεκτικά στον ύπνο. Μετά τον Ψυχρό Πόλεμο, οι ΗΠΑ ξεπούλησαν τα στρατηγικά τους αποθέματα λιθίου σε εξευτελιστικές τιμές. Αντί να εκσυγχρονίσουν τη βιομηχανία εξόρυξής τους, απλώς την εγκατέλειψαν, θεωρώντας την κάτι βρώμικο και “μη σέξι” σε μια εποχή που κυριαρχούσε η κουλτούρα της χρηματιστικοποίησης και των αγορών της Wall Street.
Η Στρατηγική Υπομονή του Πεκίνου
Ενώ η Δύση ονειρευόταν το “τέλος της ιστορίας”, η Κίνα, από τις αρχές της δεκαετίας του 2000, αντιμετώπισε το ζήτημα με απόλυτη στρατηγική σοβαρότητα. Εκμεταλλευόμενη την εσωτερική μετανάστευση και το φθηνό εργατικό δυναμικό της, ξεκίνησε την κατασκευή μπαταριών με το χέρι, σε ειδικές οικονομικές ζώνες όπως η Σεντζέν. Εταιρείες όπως η BYD, που σήμερα κοιτάζουν στα μάτια την Tesla, ξεκίνησαν ως ταπεινές γραμμές παραγωγής.
Η Κίνα δεν βασίστηκε μόνο στο φθηνό εργατικό δυναμικό, αλλά σε ένα καλά ενορχηστρωμένο κρατικό σχέδιο. Μέσω προγραμμάτων όπως το “Πρόγραμμα 863”, το κινεζικό κράτος στοχοθέτησε συγκεκριμένες τεχνολογίες του μέλλοντος, όπως τα ηλεκτρικά οχήματα. Η ικανότητα του μονοκομματικού κράτους να θέτει μακροπρόθεσμους στόχους και να παραμένει προσηλωμένο σε αυτούς, παρά τις όποιες πρόσκαιρες αποτυχίες, αποδείχθηκε το μεγάλο του πλεονέκτημα.
Η Διαφορά Προσέγγισης: Δύση εναντίον Κίνας
Η πολιτική της Δύσης, αντίθετα, μαστίζεται από τον βραχυπρόθεσμο ορίζοντα του πολιτικού κόστους. Ο Νιάρχος θυμίζει το χαρακτηριστικό παράδειγμα της αμερικανικής εταιρείας μπαταριών A123. Όταν αντιμετώπισε προβλήματα, η κρατική υποστήριξη δέχτηκε άγρια επίθεση από τους Ρεπουμπλικάνους ως “αποτυχία του κράτους” να παρέμβει στην αγορά. Το αποτέλεσμα; Η εταιρεία κατέληξε σε κινεζικά χέρια. Ο Αμερικανός αξιωματούχος που επισκέφθηκε το εργοστάσιο έλαβε ως δώρο σεντόνια, καθώς ο νέος κινέζος ιδιοκτήτης είχε μετατρέψει τη βιοτεχνία του (που έφτιαχνε κλινοσκεπάσματα) σε εργοστάσιο μπαταριών μέσα σε λίγους μήνες!
Στη Δύση, οι επενδυτές ακολουθούν το δόγμα της μονοπωλιακής απομόνωσης (βλέπε Peter Thiel): ψάχνουν βιομηχανίες με τεράστια περιθώρια κέρδους και μηδενικό ανταγωνισμό. Στην Κίνα, η αγορά των μπαταριών έχει εξαιρετικά χαμηλά περιθώρια κέρδους. Κανένα δυτικό hedge fund δεν θα επένδυε σε μια επιχείρηση κατασκευής πρόδρομων υλικών, όπου αν η τιμή του εμπορεύματος πέσει, η εταιρεία χρεοκοπεί. Εκεί παρεμβαίνει το κινεζικό κράτος, παρέχοντας άφθονη ρευστότητα και δάνεια με μηδενικά επιτόκια, απορροφώντας το ρίσκο για να εξασφαλίσει την παγκόσμια γεωπολιτική πρωτοκαθεδρία.
Από Μικροπωλητές σε Δισεκατομμυριούχους: Το Νέο Κινεζικό Όνειρο
Μέσα από αυτό το κρατικά κατευθυνόμενο σύστημα αναδείχθηκαν νέοι “ολιγάρχες”. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα του Chen Xuehua της Huayou Cobalt. Ένας άνθρωπος που κάποτε ήταν μικροπωλητής φύτρων φασολιών (bean sprout peddler) στην άκρη του δρόμου, συνειδητοποίησε ότι μπορούσε να διυλίσει μέταλλα σε μια αποθήκη. Σήμερα είναι δισεκατομμυριούχος.
Αυτές οι ιστορίες, από το απόλυτο μηδέν στην κορυφή του κόσμου, θυμίζουν τον ακραίο καπιταλισμό του 19ου αιώνα σε Βρετανία και ΗΠΑ. Όμως στην Κίνα, αυτοί οι κολοσσοί (όπως η BYD και η CATL) διατηρούν στενούς δεσμούς με το Κομμουνιστικό Κόμμα. Οι ηγέτες τους συμμετέχουν ενεργά στους κομματικούς πυρήνες, και η διαχωριστική γραμμή μεταξύ “ιδιωτικής επιχείρησης” και κρατικού σχεδιασμού είναι σχεδόν ανύπαρκτη.
Η Οικολογική Σχιζοφρένεια της «Καθαρής» Ενέργειας
Ένα από τα πιο ενοχλητικά ερωτήματα που θέτει ο Νιάρχος είναι το εξής: Μήπως τα ηλεκτρικά αυτοκίνητα είναι τελικά αυτοκίνητα που κινούνται με άνθρακα; Η απάντηση είναι ανησυχητικά καταφατική σε πολλές περιπτώσεις. Αν κάποιος επισκεφθεί τα ορυχεία νικελίου στην Ινδονησία, τα οποία τροφοδοτούν και την Tesla, θα δει τεράστιες μονάδες να καίνε άνθρακα 24 ώρες το 24ωρο για να διυλίσουν τα μέταλλα.
Η περιβαλλοντική καταστροφή είναι ασύλληπτη. Καταπράσινα νησιά, που κάποτε αποτέλεσαν το επίκεντρο των αποικιακών δρόμων των μπαχαρικών, σήμερα έχουν μετατραπεί σε βιομηχανικές χωματερές. Η θάλασσα γύρω τους έχει βαφτεί σε ένα άρρωστο κόκκινο χρώμα, γεμάτη βαρέα μέταλλα. Πρόκειται για την πιο ρυπογόνο διαδικασία εξόρυξης, επεξεργασίας και παγκόσμιας μεταφοράς που υπάρχει.
Κολουέζι: Η Πόλη-“Ελβετικό Τυρί”
Η διάσταση που κάνει αυτή την εφοδιαστική αλυσίδα την “πιο βρώμικη στη Γη” δεν είναι μόνο το περιβαλλοντικό αποτύπωμα, αλλά η απόλυτη διαφθορά και η ανθρώπινη τραγωδία. Ο Νιάρχος περιγράφει χαρακτηριστικά την περιοχή του Κολουέζι στο Κονγκό. Εκεί, ο αστικός ιστός δεν χωρίζεται από τα ορυχεία· η πόλη είναι χτισμένη πάνω σε αυτά.
Ο συγγραφέας αφηγείται την ιστορία ενός άνδρα στο προάστιο Casulu, ο οποίος σκάβοντας έναν βόθρο στην αυλή του, βρήκε μια φλέβα κοβαλτίου. Άρχισε να σκάβει μυστικά κάτω από το σπίτι του για να πλουτίσει, αλλά σύντομα οι γείτονες άκουσαν τους θορύβους. Μέσα σε λίγο καιρό, ολόκληρη η πόλη, βυθισμένη στην έσχατη φτώχεια, άρχισε να σκάβει τα θεμέλιά της. Η πόλη μετατράπηκε σε εξόρυξη-ελβετικό τυρί. Η αντίδραση της κυβέρνησης ήταν να χαρακτηρίσει την περιοχή “αναρχική ζώνη”, να διώξει τους κατοίκους με ελάχιστες αποζημιώσεις και να πουλήσει τη γη σε κινεζική εταιρεία, υποτάσσοντας τους ντόπιους σε μισθούς πείνας.
Εξορυκτισμός εναντίον Διαφθοράς
Η προφανής αντίδραση μιας μερίδας της Αριστεράς σε όλο αυτό είναι η απόλυτη εναντίωση στην εξόρυξη, με λάβαρο τον “αντι-εξορυκτισμό” (anti-extractivism). Ο Νιάρχος ωστόσο διαφωνεί με αυτή την ακραία προσέγγιση. Θεωρεί την κριτική χρήσιμη όταν καταδεικνύει τις νεοαποικιακές δομές –την εξαγωγή πλούτου χωρίς την ανάπτυξη της τοπικής κοινωνίας– αλλά χαρακτηρίζει την πλήρη άρνηση της εξόρυξης ως ουτοπική ψευδαίσθηση. Η ανθρώπινη κοινωνία, για να επιβιώσει και να προχωρήσει στην πράσινη μετάβαση, πρέπει να εξορύξει υλικά.
Το πραγματικό πρόβλημα στο Κονγκό δεν είναι η εξόρυξη καθαυτή, αλλά η εκτεταμένη διαφθορά. Ο Νιάρχος επισημαίνει ότι το Κονγκό διαθέτει εξαιρετική μεταλλευτική νομοθεσία (από το 2018), η οποία ορίζει δίκαιη κατανομή των εσόδων (σε τοπικές κοινότητες, δήμους, επαρχίες, κράτος). Το πρόβλημα είναι ότι οι νόμοι αυτοί δεν εφαρμόζονται ποτέ. Τα χρήματα των εταιρειών μπαίνουν σε κρατικούς τραπεζικούς λογαριασμούς και εξαφανίζονται μυστηριωδώς σε “σκιώδη δίκτυα” φίλων της εξουσίας. Όταν, σε σπάνιες περιπτώσεις, ένας τοπικός ηγέτης αγωνίζεται έντιμα και φέρνει τα χρήματα στην κοινότητα, τα αποτελέσματα είναι θεαματικά: χτίζονται δρόμοι, πανεπιστήμια, και πρότυπες φάρμες.
Ο Νέος “Εκπολιτισμός” ή μια Νέα Αποικιοκρατία;
Η μαζική παρουσία της Κίνας στην Αφρική (υπολογίζεται ότι στο Κονγκό ζουν πάνω από 100.000 Κινέζοι) προκαλεί ιστορικούς συνειρμούς. Είναι αυτή η νέα αποικιοκρατία; Οι Αφρικανοί συχνά κάνουν τον παραλληλισμό με την Βρετανική Εταιρεία Ανατολικών Ινδιών. Ωστόσο, η οπτική του Πεκίνου είναι εντελώς διαφορετική.
Βασισμένοι στο δόγμα του Τσου Εν Λάι από το 1964, οι Κινέζοι βλέπουν την παρουσία τους ως αλτρουιστική βοήθεια προς τον αναπτυσσόμενο κόσμο. Δεν πιστεύουν ότι διαπράττουν τα εγκλήματα της Δύσης (όπως οι Πολέμοι του Οπίου της Βρετανίας, που αποτελούν ίσως το μεγαλύτερο έγκλημα ναρκωτικών στην ιστορία). Βλέπουν τους εαυτούς τους ως συνεργάτες που χτίζουν δρόμους και τρένα, εκεί που η Δύση απλώς δίνει “μαθήματα ηθικής”. Παρ’ όλα αυτά, όπως υπογραμμίζει με νόημα ο Νιάρχος, η “αλληλεγγύη” και ο “διεθνιστικός σοσιαλισμός” δύσκολα μπορούν να εξηγήσουν ή να δικαιολογήσουν την εκμετάλλευση παιδιών στα ορυχεία κοβαλτίου. Πρόκειται για μια σύγχρονη εκδοχή μιας “εκπολιτιστικής αποστολής” με άκρως καπιταλιστικούς όρους.
Το Παραμύθι της «Εγχώριας» Πράσινης Ενέργειας
Κλείνοντας, ο Νιάρχος γκρεμίζει την ψευδαίσθηση των δυτικών πολιτικών, όπως ο Βρετανός Εντ Μίλιμπαντ, που μιλούν για “εγχώρια” πράσινη ενέργεια, επειδή εγκαθιστούν ηλιακά πάνελ στα εδάφη τους. Τίποτα δεν είναι εγχώριο. Η συντριπτική πλειοψηφία (το 90% των ηλιακών συλλεκτών και το 70% των μπαταριών λιθίου παγκοσμίως) κατασκευάζεται στην Κίνα, χρησιμοποιώντας υλικά που εξορύχθηκαν στο Κονγκό υπό άθλιες συνθήκες, διυλίστηκαν στην Ινδονησία καίγοντας άνθρακα, και συναρμολογήθηκαν στην Ασία.
Έως ότου η Δύση δημιουργήσει δικές της μονάδες εξόρυξης (όπως το λίθιο στην Κορνουάλη) και αναπτύξει αληθινά ισότιμες και διαφανείς εμπορικές σχέσεις, το αφήγημα της «εγχώριας» πράσινης μετάβασης θα παραμένει μια τεράστια αυταπάτη. Η ενέργεια που θα χρησιμοποιούμε στο μέλλον δημιουργείται από υπερβολικά ρυπογόνες διαδικασίες και προέρχεται από μέρη σκοτεινά και μακρινά, όπου η αξία της ανθρώπινης ζωής θυσιάζεται καθημερινά στον βωμό της παγκόσμιας «βιώσιμης» ανάπτυξης.
