Βρισκόμαστε μπροστά σε μια παγκόσμια οφθαλμαπάτη. Αν κοιτάξει κανείς μόνο τους χρηματιστηριακούς δείκτες και τις καθησυχαστικές δηλώσεις, όλα μοιάζουν υπό έλεγχο: οι αμερικανικοί δείκτες κινούνται κοντά σε ιστορικά υψηλά και οι αγορές «τιμολογούν» ένα σενάριο ομαλής αποκλιμάκωσης στη Μέση Ανατολή. Πίσω όμως από τους φωτεινούς πίνακες της Wall Street, ένα ενεργειακό σοκ σε εξέλιξη απειλεί να μετατραπεί στην σοβαρότερη πετρελαϊκή κρίση των τελευταίων δεκαετιών, όπως προειδοποιεί και ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας.
σχετικά άρθρα
Στην αγορά πετρελαίου παίζονται στοιχήματα εκατοντάδων εκατομμυρίων δολαρίων, κυριολεκτικά λίγα λεπτά πριν από κρίσιμες ανακοινώσεις για τον πόλεμο και τις κυρώσεις. Η «σύμπτωση» αυτή μπορεί να εξηγηθεί μία φορά. Όταν όμως το μοτίβο επαναλαμβάνεται, μοιάζει περισσότερο με συστηματική προσπάθεια να κατευθυνθούν οι προσδοκίες και να χειραγωγηθεί η εικόνα της αγοράς. Την ώρα που στις ΗΠΑ επιχειρείται να παρουσιαστεί η χώρα ως «καθαρός εξαγωγέας» υγρών καυσίμων –μια στατιστική αλήθεια που κρύβει το γεγονός ότι εξακολουθεί να εισάγει καθαρό αργό για να καλύψει τις ανάγκες της– ο υπόλοιπος πλανήτης βιώνει ήδη τις πρώτες δονήσεις. Και η Ελλάδα, μια από τις πιο εξαρτημένες από εισαγόμενα καύσιμα οικονομίες της Ευρωζώνης, ετοιμάζεται να δεχθεί ένα ωστικό κύμα που δεν έχουμε δει εδώ και δεκαετίες.
Το ρήγμα μεταξύ «χάρτινου» και πραγματικού πετρελαίου
Για να κατανοήσουμε το βάθος της στρέβλωσης, πρέπει να δούμε την απόκλιση ανάμεσα στο «χάρτινο» και στο πραγματικό βαρέλι. Όταν αναζητά κανείς την τιμή του πετρελαίου στο διαδίκτυο, τις περισσότερες φορές βλέπει τα συμβόλαια μελλοντικής εκπλήρωσης (Brent futures) για παράδοση τους επόμενους μήνες, τα οποία τις τελευταίες εβδομάδες κινούνται λίγο πάνω ή γύρω από τα 100 δολάρια το βαρέλι, με έντονη όμως μεταβλητότητα. Αυτή είναι η βιτρίνα.
Η πραγματική εικόνα κρύβεται στην αγορά spot, στο λεγόμενο Dated Brent, δηλαδή στα φυσικά φορτία που φορτώνονται σήμερα για παράδοση σε 10 έως 30 ημέρες σε πραγματικά διυλιστήρια. Εκεί, η τιμή έχει εκτοξευθεί: σε ορισμένες συνεδριάσεις η spot τιμή για άμεσες παραδόσεις έφτασε τα 131,97 δολάρια, ενώ τα futures για τον Ιούνιο διαπραγματεύονταν περί τα 96,5 δολάρια – ένα άνοιγμα της τάξης των 35 δολαρίων ανά βαρέλι. Άλλα φυσικά φορτία έχουν καταγραφεί ακόμη υψηλότερα, πάνω από τα 140 δολάρια, σε επίπεδα 15ετίας.
Αυτό το χάσμα, που σε στιγμές κορύφωσης ξεπερνά τα 30 δολάρια το βαρέλι, συγκαταλέγεται στα μεγαλύτερα της σύγχρονης ιστορίας της αγοράς πετρελαίου, σύμφωνα με στοιχεία Platts, S&P Global και αναλύσεις που επικαλούνται διεθνή μέσα. Στην πράξη, όσοι χρειάζονται φυσικό πετρέλαιο τώρα πληρώνουν premium όσο-όσο για να εξασφαλίσουν φορτία, ενώ η αγορά των futures δίνει την εικόνα μιας πιο «λογικής» τιμής, λειτουργώντας de facto ως ψυχολογικός μηχανισμός συγκράτησης του πανικού.
Αυτή η τεχνητή συμπίεση δεν μπορεί να διατηρηθεί επ’ άπειρον. Καθώς τα συμβόλαια πλησιάζουν στη λήξη τους, η πίεση για ευθυγράμμιση με τη φυσική αγορά αυξάνεται, δημιουργώντας τον κίνδυνο βίαιων κινήσεων τύπου short squeeze σε επιμέρους λήξεις, με απότομη προσαρμογή των «χάρτινων» τιμών προς την πραγματικότητα των πραγματικών φορτίων. Ήδη, αναφορές από την αγορά παραγώγων μιλούν για επαναλαμβανόμενα επεισόδια έντονου backwardation – πανάκριβο σήμερα, φθηνότερο αύριο – που υπογραμμίζουν το βάθος του προβλήματος.
Τα Στενά του Ορμούζ και τα μαθηματικά του ελλείμματος
Η καρδιά της κρίσης χτυπά στα Στενά του Ορμούζ. Από αυτή τη στενή θαλάσσια δίοδο διέρχεται υπό κανονικές συνθήκες περίπου το 20% της παγκόσμιας παραγωγής υδρογονανθράκων. Μετά το ξέσπασμα του πολέμου στη Μέση Ανατολή, οι ροές έχουν κατακρημνιστεί – σύμφωνα με την εταιρεία Kpler, η κίνηση τάνκερ έχει μειωθεί έως και 95%, καθιστώντας τα Στενά «ουσιαστικά κλειστά» για μεγάλα διαστήματα.
Ο κόσμος καταναλώνει γύρω στα 100 εκατ. βαρέλια πετρελαίου την ημέρα όταν η οικονομία λειτουργεί πλήρως. Οι εκτιμήσεις του IEA και ανεξάρτητων αναλυτών κάνουν λόγο για σοκ προσφοράς της τάξης των 8–13 εκατ. βαρελιών ημερησίως, ανάλογα με τη διάρκεια και την ένταση του αποκλεισμού. Σωρευτικά, μιλάμε για απώλεια εκατοντάδων εκατομμυρίων βαρελιών μέσα σε λίγους μήνες – ένα μέγεθος συγκρίσιμο με τα στρατηγικά αποθέματα πετρελαίου που οι ΗΠΑ συσσώρευαν επί δεκαετίες, όταν αυτά βρίσκονταν γύρω στα 700 εκατ. βαρέλια.
Παρά τις προσπάθειες να αντικατασταθούν οι χαμένες ποσότητες με αυξημένες ροές από Βενεζουέλα, Καναδά και άλλους παραγωγούς, η πρόσθετη προσφορά είναι περιορισμένη. Ο IEA προειδοποιεί ότι τα αποθέματα που βρίσκονταν μέχρι πρόσφατα «εν πλω» έχουν σε μεγάλο βαθμό απορροφηθεί από το σύστημα, με αποτέλεσμα το μαξιλάρι ασφαλείας να έχει ουσιαστικά εξαφανιστεί.
Το ντόμινο χτυπά την Ασία, την Ευρώπη και –αναπόφευκτα– την Ελλάδα
Η κρίση αυτή δεν είναι θεωρητική. Η πρώτη γραμμή βρίσκεται στην Ασία, όπου αρκετές χώρες αντιμετωπίζουν ήδη έκτακτες καταστάσεις: από κηρύξεις κατάστασης έκτακτης ανάγκης στον τομέα της ενέργειας μέχρι έκκληση για τηλεργασία, με στόχο την εξοικονόμηση καυσίμων, και εκτεταμένη χρήση προσμίξεων στα καύσιμα σε αφρικανικές αγορές, σύμφωνα με τοπικές αρχές και διεθνείς αναφορές. Στην Ευρώπη, η στενότητα στις ροές έγινε ορατή στα μέσα Απριλίου, με τις κυβερνήσεις να καταρτίζουν εσπευσμένα σχέδια εξοικονόμησης ενέργειας και μείωσης της ζήτησης, υπό τον φόβο σοβαρών ελλείψεων.
Στην Ελλάδα, το χτύπημα έρχεται λίγο πιο αργά, αλλά αναπόφευκτα. Ήδη, η αμόλυβδη κινείται ξανά στα όρια των 2 ευρώ το λίτρο, με τα κρατικά μέτρα να προσπαθούν απλώς να φρενάρουν την άνοδο και όχι να την ανατρέψουν. Το πετρέλαιο όμως δεν αφορά μόνο το ρεζερβουάρ του ΙΧ. Είναι το καύσιμο που κινεί την ακτοπλοΐα, τα φορτηγά τροφοδοσίας, τη βιομηχανία, τον τουριστικό μηχανισμό – με άλλα λόγια, τον ίδιο τον αιμοδότη της ελληνικής οικονομίας. Όταν –όχι αν– το «χάρτινο» πετρέλαιο αναγκαστεί να ευθυγραμμιστεί περισσότερο με τις πραγματικές τιμές των φυσικών φορτίων, το σοκ στο κόστος μεταφοράς και παραγωγής θα περάσει γρήγορα στον τελικό καταναλωτή, ροκανίζοντας ένα ήδη πιεσμένο διαθέσιμο εισόδημα.
Η αγνοία της Wall Street και τα μαθήματα της ιστορίας
Πώς γίνεται, λοιπόν, τα χρηματιστήρια να μοιάζουν ατάραχα; Αν συγκρίνει κανείς την πορεία της καταναλωτικής εμπιστοσύνης –δηλαδή το πώς νιώθει ο μέσος πολίτης για το εισόδημά του– με τον S&P 500, θα δει μια ψαλίδα που έχει ανοίξει σε ιστορικά επίπεδα. Η Wall Street τιμολογεί ένα σχεδόν ιδανικό σενάριο: ήπια επιβράδυνση χωρίς ύφεση, ελεγχόμενο πληθωρισμό, γρήγορη αποκλιμάκωση της κρίσης. Ο καταναλωτής, που βλέπει τον λογαριασμό στο πρατήριο και στο σούπερ μάρκετ, ζει ήδη άλλη πραγματικότητα.
Η ιστορία δεν είναι καθησυχαστική. Στο εμπάργκο του 1973, χάθηκε γύρω στο 7% της παγκόσμιας προσφοράς πετρελαίου – οι τιμές αυξήθηκαν πάνω από 300% και τα μεγάλα χρηματιστήρια κατέγραψαν πτώση πάνω από 50%. Το 1990, στον Πόλεμο του Κόλπου, η απώλεια προσφοράς ήταν παρόμοια τάξης μεγέθους, οι τιμές ανέβηκαν περίπου 70–80% και οι αγορές υπέστησαν νέα βαθιά διόρθωση. Σήμερα, οι εκτιμήσεις κάνουν λόγο για σοκ προσφοράς γύρω στο 10% της παγκόσμιας παραγωγής, με τον IEA να προειδοποιεί ότι σε περίπτωση παρατεταμένου κλεισίματος του Ορμούζ η κρίση μπορεί να αποδειχθεί ακόμη σοβαρότερη από εκείνες της δεκαετίας του ’70.
Ακόμη και το 1973, τις πρώτες εβδομάδες μετά την εκεχειρία, τα χρηματιστήρια ανέβαιναν, καθώς οι επενδυτές ήθελαν να πιστέψουν ότι «τα χειρότερα πέρασαν», πριν ακολουθήσει μια αδυσώπητη πτώση δεκάδων ποσοστιαίων μονάδων. Η αλαζονεία των αριθμών, όταν συγκρούεται με τη φυσική πραγματικότητα, συνήθως πληρώνεται ακριβά.
Από την αντλία στο ράφι: το επισιτιστικό κύμα
Το σοκ δεν περιορίζεται στην αντλία καυσίμων. Το πετρέλαιο και –κυρίως– το φυσικό αέριο αποτελούν βασικές πρώτες ύλες για την παραγωγή λιπασμάτων. Η τιμή της ουρίας, του πιο διαδεδομένου αζωτούχου λιπάσματος παγκοσμίως, έχει ξαναπάρει την ανηφόρα, πλησιάζοντας τα επίπεδα πανικού του 2022 σύμφωνα με διεθνείς δείκτες τιμών. Αυτό σημαίνει ότι το κόστος παραγωγής στον πρωτογενή τομέα ανεβαίνει απότομα.
Το σοκ αυτό λειτουργεί με χρονοκαθυστέρηση. Ό,τι συμβαίνει σήμερα στις αγορές ενέργειας και λιπασμάτων θα μεταφραστεί σε υψηλότερες τιμές τροφίμων σε 6 έως 12 μήνες – πάνω σε έναν ήδη υψηλό πληθωρισμό στα βασικά είδη διατροφής, που έχει αλλάξει τις συνήθειες του Έλληνα καταναλωτή. Δεν μιλάμε απλώς για «πληθωρισμό απληστίας», αλλά για ένα δομικό σοκ στο κόστος παραγωγής της τροφής μας, όπως έχουν επισημάνει και αξιωματούχοι σε ευρωπαϊκά βήματα.
Η παγίδα του χρέους και η γεωπολιτική αυταπάτη
Στο παζλ προστίθεται και η αγορά ομολόγων. Οι αποδόσεις των αμερικανικών, βρετανικών και γερμανικών ομολόγων έχουν σκαρφαλώσει σε επίπεδα που κάνουν όλο και πιο δύσκολη την εξυπηρέτηση των ήδη διογκωμένων δημοσίων χρεών. Η εξυπηρέτηση του αμερικανικού χρέους –που κινείται πλέον στην περιοχή των δεκάδων τρισεκατομμυρίων– μετατρέπεται σε ασφυκτική θηλιά όταν τα επιτόκια παραμένουν ψηλά. Στον αντίποδα, το κόστος δανεισμού της Κίνας παραμένει χαμηλότερο, με αποτέλεσμα ένα μέρος του παγκόσμιου κεφαλαίου να τη βλέπει όλο και περισσότερο ως σχετικό «ασφαλές καταφύγιο» σε περιόδους αναταραχής.
Η Δύση σχεδίασε να πιέσει ενεργειακά τη Ρωσία και να περιορίσει την επιρροή της Κίνας, όμως η τρέχουσα κρίση δείχνει ότι το γεωπολιτικό παιχνίδι έχει απρόβλεπτες παρενέργειες. Ο ακριβός μαύρος χρυσός τροφοδοτεί την αναζωπύρωση του πληθωρισμού, αναγκάζοντας τις κεντρικές τράπεζες να κρατούν τα επιτόκια ψηλά, ενώ η οικονομία επιβραδύνεται. Χωρίς ελάφρυνση στο κόστος χρήματος, νοικοκυριά και επιχειρήσεις «πνίγονται» μέσα στο χρέος τους – ένα περιβάλλον που καθιστά την επόμενη ύφεση βαθύτερη και δυσκολότερη να αντιμετωπιστεί.
Το τέλος της ψευδαίσθησης
Σε αυτό το σκηνικό, η ψευδαίσθηση δεν μπορεί να διατηρηθεί για πάντα. Το «χάρτινο» πετρέλαιο μπορεί για λίγο να κρύβει την πλήρη ένταση της κρίσης, αποτυπώνοντας μια πιο «εύπεπτη» τιμή στις οθόνες των χρηματιστηρίων. Στο τέλος όμως δεν μπορείς να εκτυπώσεις βαρέλια, ούτε να δημιουργήσεις με λογιστικά τρικ φυσικά μόρια υδρογονανθράκων. Η πραγματική οικονομία –τα τάνκερ, τα διυλιστήρια, τα χωράφια, τα εργοστάσια– επιβάλλει τους δικούς της όρους.
Όταν ο λογαριασμός της φυσικής πραγματικότητας φτάσει στο τραπέζι, το σοκ στις τιμές των καυσίμων και των τροφίμων θα είναι απότομο. Για μια χώρα όπως η Ελλάδα, με υψηλή ενεργειακή εξάρτηση, ευάλωτο πρωτογενή τομέα και νοικοκυριά ήδη πιεσμένα από την ακρίβεια, αυτό σημαίνει ότι πρέπει να προετοιμαστούμε όχι για ένα πρόσκαιρο «κύμα αναταραχής», αλλά για έναν παρατεταμένο οικονομικό χειμώνα.
