H Κίνα περπατά στα χνάρια της Ιαπωνίας και ο κίνδυνος για μια χαμένη δεκαετία μεγαλώνει
H κατάρρευση της αγοράς ακινήτων συμπαρασύρει την κατανάλωση, ενώ η χώρα γερνά πιο γρήγορα απ' όσο πλουτίζει
Λίγο πριν από την πανδημία, μια τεράστια φούσκα ακινήτων έσκασε στην Κίνα. Το σοκ ήταν βίαιο, όμως ο Xi Jinping φαίνεται πως τη διαχειρίστηκε αρκετά καλά, μετατοπίζοντας κεφάλαια από τον κλάδο των ακινήτων προς τη βιομηχανία, ώστε το ένα να αντισταθμίσει το άλλο. Αυτό μαλάκωσε το πλήγμα, το βαθύτερο πρόβλημα όμως παραμένει άλυτο. Οι τιμές κατοικιών συνεχίζουν να καταρρέουν με ιλιγγιώδη ρυθμό, ενώ υπάρχουν περίπου 90 εκατομμύρια άδεια ή ημιτελή διαμερίσματα που δεν βρίσκουν αγοραστή. Οι τιμές έχουν επιστρέψει σε επίπεδα 20ετίας, μια πτώση διπλάσια σε ένταση από εκείνη των ΗΠΑ το 2008.
σχετικά άρθρα
Παράλληλα, το ΑΕΠ της χώρας συνεχίζει, σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία, να αυξάνεται κατά περίπου 5%, ενώ οι τεχνολογικές επιδόσεις των κινεζικών εταιρειών εντυπωσιάζουν. Πίσω όμως από αυτή τη φαινομενική σταθερότητα μπορεί να κρύβεται ένα πολύ πιο σκοτεινό σενάριο. Τα ακίνητα δεν ήταν απλώς ένας ακόμη κλάδος της κινεζικής οικονομίας· ήταν η ραχοκοκαλιά ολόκληρου του συστήματος, τόσο σε κοινωνικό όσο και σε χρηματοοικονομικό επίπεδο.
Tο προηγούμενο της Ιαπωνίας
Υπάρχει ένα σαφές ιστορικό προηγούμενο: η Ιαπωνία. Τη δεκαετία του 1990 μια βίαιη χρηματοοικονομική κρίση ταλάνισε τη χώρα για μια ολόκληρη δεκαετία, με κύριο υπαίτιο έναν διογκωμένο κλάδο ακινήτων. Οι Ιάπωνες είχαν επενδύσει όλες τους τις αποταμιεύσεις σε κατοικίες, πεπεισμένοι πως «σε μια τόσο μικρή χώρα, η γη πάντα ανεβαίνει σε αξία». Οι τράπεζες χρησιμοποιούσαν αυτά τα κεφάλαια για να δανείζουν επιχειρήσεις, οι οποίες σπάνια άντλούσαν κεφάλαιο μέσω χρηματιστηρίου. Όταν η φούσκα έσκασε, όλα κατέρρευσαν σαν ντόμινο και η χώρα βυθίστηκε σε ένα φαύλο κύκλο: με τις αποταμιεύσεις μιας ζωής εξανεμισμένες και δάνεια στέγης που έφταναν να αποπληρώνονται ακόμη και σε 130 χρόνια, οι Ιάπωνες σταμάτησαν να ξοδεύουν και στράφηκαν αποκλειστικά στην αποταμίευση. Οι επιχειρήσεις έμειναν χωρίς πελάτες, πολλές έκλεισαν, και η ανασφάλεια οδήγησε σε ακόμη μεγαλύτερη αποταμίευση. Έτσι πέρασε η «χαμένη δεκαετία».
Κάτι πολύ παρόμοιο συμβαίνει σήμερα στην Κίνα. Σύμφωνα με μελέτη κορυφαίου οικονομολόγου στην αγορά ακινήτων της χώρας, η κατανάλωση των κινεζικών νοικοκυριών είναι πάνω από δυόμισι φορές πιο ευαίσθητη στις τιμές κατοικιών απ’ ό,τι στην Ιαπωνία. Δεν είναι τυχαίο: το 96% των αστικών νοικοκυριών στην Κίνα διαθέτει τουλάχιστον μία κατοικία, ενώ το 45% κατέχει δύο ή περισσότερες.
Γιατί οι Κινέζοι επενδύουν σχεδόν αποκλειστικά σε ακίνητα
Η απάντηση βρίσκεται στην έλλειψη εναλλακτικών. Το κινεζικό χρηματιστήριο παραμένει ουσιαστικά στάσιμο εδώ και τρεις δεκαετίες, όχι επειδή η οικονομία απέδωσε άσχημα, αλλά επειδή οι κεφαλαιαγορές είναι αυστηρά ρυθμιζόμενες. Το Κομμουνιστικό Κόμμα έχει καταστήσει επίσης σχεδόν αδύνατη την επένδυση σε ξένα χρηματιστήρια, με εξαίρεση το Χονγκ Κονγκ, από όπου σήμερα διέρχεται κεφάλαιο κινεζικής προέλευσης σε ποσοστό 60%.
Χωρίς πρόσβαση σε μετοχές ή ομόλογα, και χωρίς γενναιόδωρο συνταξιοδοτικό σύστημα, τα νοικοκυριά είχαν ουσιαστικά δύο επιλογές: τα χρήματα «κάτω από το στρώμα» ή η αγορά κατοικίας. Το αποτέλεσμα είναι εντυπωσιακό: τα κινεζικά νοικοκυριά κατέχουν σήμερα διπλάσιο πλούτο σε ακίνητα σε σχέση με τα αμερικανικά —60 έναντι 30 δισεκατομμυρίων δολαρίων— ενώ διαθέτουν τρεις φορές λιγότερες μετοχές και τέσσερις φορές λιγότερα ομόλογα. Το 70% του πλούτου των κινεζικών νοικοκυριών βρίσκεται σε ακίνητα, έναντι μόλις 30% στις ΗΠΑ. Ακόμη και σε σύγκριση με την Ιαπωνία, όπου η αναλογία ακινήτων προς μετοχές είναι διπλάσια, στην Κίνα φτάνει τις επτά φορές.
Το πλήγμα στη βιομηχανία και η «gig economy»
Το πρόβλημα δεν περιορίζεται στις αποταμιεύσεις· επεκτείνεται και στην παραγωγική οικονομία. Στα χρόνια της ιαπωνικής φούσκας, η κατασκευαστική δραστηριότητα αντιστοιχούσε στο 6% του ΑΕΠ. Στην Κίνα, ο κλάδος ακινήτων ξεκίνησε στο 2% του ΑΕΠ στα τέλη του 20ού αιώνα και πενταπλασιάστηκε μέσα σε λίγο περισσότερο από μία δεκαετία, πριν αρχίσει την πτωτική του πορεία που συνεχίζεται μέχρι σήμερα.
Παρά τη διεθνή επιτυχία εταιρειών όπως η BYD, οι πωλήσεις αυτοκινήτων στο εσωτερικό της Κίνας παραμένουν στάσιμες από το 2018. Παράλληλα καταγράφεται μια ανησυχητική τάση: η ραγδαία αύξηση της αυτοαπασχόλησης, από 5-10% το 2000 σε σχεδόν έναν στους τρεις εργαζόμενους σήμερα —συνήθως όχι επιτυχημένους επιχειρηματίες, αλλά ανθρώπους σε επισφαλείς δουλειές τύπου διανομέα.
Όταν έσκασε η φούσκα, ο Xi Jinping διέταξε το τραπεζικό σύστημα να στρέψει την πίστωση από τα ακίνητα προς τη βιομηχανία υψηλής τεχνολογίας. Το αποτέλεσμα ήταν ότι από το 2011 η Κίνα έχει χάσει 7,5 εκατομμύρια θέσεις εργασίας στη μεταποίηση —μια διαδικασία που προϋπήρχε της κρίσης ακινήτων, αλλά επιταχύνθηκε από αυτή.
Το χρέος των τοπικών κυβερνήσεων
Υπάρχει και εδώ μια αναλογία με την Ιαπωνία, αλλά με διαφορετικούς πρωταγωνιστές. Στην Ιαπωνία, οι τράπεζες δάνειζαν απευθείας τις επιχειρήσεις. Στην Κίνα, ο ρόλος αυτός ανήκε στις τοπικές κυβερνήσεις, οι οποίες χρηματοδοτούσαν «ζόμπι» επιχειρήσεις, έργα υποδομής και κατασκευαστικές εταιρείες που έχτιζαν ακόμη περισσότερα σπίτια για να παράγουν ακόμη περισσότερη πίστωση. Τα δάνεια αυτά ήταν ιστορικά αδιαφανή· όταν η κινεζική κυβέρνηση επιχείρησε να τα φέρει στο φως στα τέλη του 2024, ανακάλυψε πως το χρέος των τοπικών κυβερνήσεων ήταν περίπου τριπλάσιο από ό,τι φαινόταν αρχικά. Σήμερα πολλές από αυτές τις «ζόμπι» επιχειρήσεις και τα κατασκευαστικά έργα οδηγούνται σε χρεοκοπία, ανεβάζοντας την ανεργία, ενώ οι τοπικές κυβερνήσεις έχουν χάσει τη βασική τους πηγή εσόδων για να αποπληρώσουν τα χρέη τους.
Το αποτέλεσμα είναι μια διπλή πίεση στην κατανάλωση: αφενός τα νοικοκυριά βλέπουν την περιουσία τους να συρρικνώνεται με ρυθμό άνω του 10% ετησίως χωρίς σημάδια σταθεροποίησης, αφετέρου η ανεργία αυξάνεται και οι νέες θέσεις εργασίας γίνονται πιο επισφαλείς.
Δύο διαφορές με την Ιαπωνία —μία θετική, μία αρνητική
Υπάρχει ωστόσο ένα στοιχείο που λειτουργεί υπέρ της Κίνας: το τραπεζικό σύστημα είναι πολύ πιο απομονωμένο από την αγορά ακινήτων, καθώς οι κύριοι οφειλέτες ήταν τοπικές κυβερνήσεις και κατασκευαστικές εταιρείες όπως η γνωστή Evergrande, όχι οι ίδιες οι τράπεζες.
Το στοιχείο που λειτουργεί εναντίον της είναι η δημογραφία. Όταν η Ιαπωνία μπήκε σε στασιμότητα, ήταν ήδη μια πολύ πλούσια χώρα. Η Κίνα, αντίθετα, γερνά με εξίσου γρήγορους ρυθμούς αλλά παραμένει πολύ φτωχότερη χώρα: έχει σήμερα την ίδια αναλογία εργαζομένων προς άτομα άνω των 65 ετών που είχε η Ιαπωνία όταν ήταν περίπου τρεις φορές πλουσιότερη. Μόλις το 6% των Κινέζων —όσοι ζουν σε πόλεις πρώτης κατηγορίας όπως η Σαγκάη— έχει εισόδημα συγκρίσιμο με τον ιαπωνικό μέσο όρο, ενώ οι πολυπληθέστερες πόλεις τρίτης κατηγορίας βρίσκονται στο επίπεδο του Μεξικού ή της Ταϊλάνδης. Χωρίς ένα ισχυρό κοινωνικό κράτος, τα νοικοκυριά τείνουν να αποταμιεύουν ακόμη περισσότερο «σε περίπτωση ανάγκης» —κλείνοντας έτσι έναν φαύλο κύκλο μειωμένης κατανάλωσης.
Ούτε η δημογραφική πυραμίδα βοηθά μακροπρόθεσμα τις τιμές κατοικιών. Ενώ θα μπορούσε να αναμένεται στήριξη από τη μετακίνηση αγροτικού πληθυσμού προς τις πόλεις, τα στοιχεία δεν είναι ενθαρρυντικά: το 2020, το ένα τρίτο όλων των κινεζικών πόλεων έχασε πληθυσμό, ένα φαινόμενο που αφορά πόλεις κάθε μεγέθους, ακόμη και μερικές με πληθυσμό άνω των 10 εκατομμυρίων.
Το συμπέρασμα
Η Κίνα εμφανίζει πολλά από τα ίδια συμπτώματα που είχε η Ιαπωνία μετά το σκάσιμο της δικής της φούσκας ακινήτων, με τις τιμές κατοικιών να συνεχίζουν να πέφτουν με ταχύτητα ακόμη και μισή δεκαετία μετά την έκρηξη. Σε ορισμένες πτυχές, η κατάσταση φαίνεται ακόμη πιο δύσκολη, καθώς τα ακίνητα αντιπροσωπεύουν μεγαλύτερο μερίδιο τόσο του ΑΕΠ όσο και των αποταμιεύσεων των νοικοκυριών απ’ ό,τι στην Ιαπωνία. Το ΑΕΠ συνεχίζει μεν να αυξάνεται, οφείλεται όμως σχεδόν αποκλειστικά στις εξαγωγές —εξαγωγές που δεν ενισχύουν την εγχώρια κατανάλωση ούτε αποτελούν πανάκεια για τη συνολική ανάπτυξη. Πριν από την κρίση, το κινεζικό ΑΕΠ αυξανόταν με ρυθμό 6-7% ετησίως· σήμερα κινείται μεταξύ 4,5% και 5%.
Το γεγονός ότι η Κίνα παραμένει σχετικά φτωχή χώρα εξηγεί εν μέρει γιατί το ΑΕΠ συνεχίζει να μεγαλώνει, ωστόσο δεν αναιρεί ότι η πορεία αυτή έχει επιβραδυνθεί αισθητά. Το ερώτημα δεν είναι τόσο αν η Κίνα θα βιώσει μια «χαμένη δεκαετία» πανομοιότυπη με της Ιαπωνίας, όσο αν θα καταφέρει να αποφύγει μια παρατεταμένη επιβράδυνση σε μια στιγμή που η χώρα γερνά με ταχύτητα δυσανάλογη προς το επίπεδο πλούτου της —συνδυασμός που, ιστορικά, σπάνια αποδεικνύεται αθώος.
