Γιατί η φορολόγηση των δισεκατομμυριούχων δεν είναι η μαγική λύση που νομίζουμε
Μια νέα έρευνα αποκαλύπτει τι πραγματικά συμβαίνει όταν τα κράτη επιβάλλουν φόρο πλούτου και γιατί τα δημόσια ταμεία τελικά δεν γεμίζουν όπως ελπίζαμε
Οι δισεκατομμυριούχοι σήμερα είναι πιο πλούσιοι από ό,τι υπήρξαν εδώ και δεκαετίες. Ωστόσο, σύμφωνα με κορυφαίους οικονομολόγους όπως ο Γκάμπριελ Ζούκμαν, δεν πληρώνουν το μερίδιο που τους αναλογεί στα φορολογικά βάρη. Ενώ οι μέσοι πολίτες πληρώνουν έναν πραγματικό φορολογικό συντελεστή της τάξης του 30%, τα 400 πιο πλούσια άτομα της λίστας του Forbes καταβάλλουν μόλις 28%. Παραδόξως, στην Ευρώπη τα πράγματα είναι ακόμα πιο ακραία. Ενώ η ευρωπαϊκή μεσαία τάξη αποδίδει περίπου το 50% του εισοδήματός της στο κράτος, οι δισεκατομμυριούχοι κινούνται σε ποσοστά μόλις 20% με 30%.
σχετικά άρθρα
Κάθε φορά, όμως, που ανοίγει η πολιτική συζήτηση για τη φορολόγηση των υπερπλούσιων, ακούγεται πάντα το ίδιο επιχείρημα: αν τους πιέσουμε, θα μαζέψουν απλώς τις βαλίτσες τους και θα φύγουν για το Μονακό, την Ελβετία, το Ντουμπάι ή οποιαδήποτε άλλη χώρα τους προσφέρει μια πιο ευνοϊκή φορολογική συμφωνία. Είναι όμως αυτή η πλήρης αλήθεια ή πρόκειται για έναν βολικό μύθο που απλώς διαιωνίζει τις οικονομικές ανισότητες;
Ο διαρκής φόβος της εξόδου και τα ιστορικά παραδείγματα
Η ιστορία έχει δείξει ότι οι κυβερνήσεις συχνά υποκύπτουν σε αυτόν ακριβώς τον φόβο, και όχι άδικα. Το Ηνωμένο Βασίλειο προσπάθησε να επιβάλει σκληρή φορολογία στους πλούσιους τη δεκαετία του 1970 και είδε εμβληματικές μορφές όπως οι Rolling Stones και ο Ντέιβιντ Μπάουι να εγκαταλείπουν τη χώρα. Η Γαλλία επιχείρησε το ίδιο το 2012 και έχασε τον Ζεράρ Ντεπαρντιέ. Η Νορβηγία το δοκίμασε πιο πρόσφατα, το 2022, και βρέθηκε αντιμέτωπη με μια αξιοσημείωτη έξοδο δισεκατομμυριούχων.
Από την άλλη πλευρά, οι πανίσχυρες οικογένειες πίσω από τη Lego και τη Maersk παρέμειναν στη Δανία αφού η χώρα κατήργησε τον φόρο πλούτου το 1997. Όταν η Σουηδία έπραξε το ίδιο το 2007, είδε να επιστρέφουν στη βάση τους επιχειρηματικοί θρύλοι, όπως ο ιδρυτής της Ikea, Ίνγκβαρ Κάμπραντ, και ο αθλητής Μπιορν Μποργκ.
Σε πολιτικό επίπεδο, η συντηρητική πλευρά επιχειρηματολογεί ότι η υπερφορολόγηση των πλουσίων είναι μια οικονομικά κακή συμφωνία. Υποστηρίζουν ότι αν οι μεγιστάνες φύγουν για να γλιτώσουν τους φόρους, θα πάρουν μαζί τους τις εταιρείες, τις επενδύσεις και τις θέσεις εργασίας. Το αποτέλεσμα θα είναι το κράτος να καταλήξει να εισπράττει λιγότερα συνολικά έσοδα. Η προοδευτική πλευρά, αντίθετα, θεωρεί αυτούς τους ισχυρισμούς αβάσιμους. Σίγουρα, κάποιοι μπορεί να φύγουν, αλλά ένας φόρος πλούτου θα βοηθήσει αποφασιστικά στη χρηματοδότηση κοινωνικών πολιτικών. Άλλωστε, υποστηρίζουν, αν κάποιοι αποχωρήσουν, αφήνουν πίσω τους μια πιο αρμονική κοινωνία. Το πρόβλημα σε αυτή τη διαμάχη ήταν πάντα ότι κανείς δεν γνώριζε με ακρίβεια το σημείο όπου οι υψηλότεροι φόροι γίνονται αυτοκαταστροφικοί, αφήνοντας τη συζήτηση έρμαιο σε εντυπωσιακούς τίτλους.
Τα αόρατα κέρδη και ο γρίφος της φορολόγησης του κεφαλαίου
Για να κατανοήσουμε το πρόβλημα στη ρίζα του, πρέπει να δούμε πώς ακριβώς συσσωρεύουν χρήματα οι υπερπλούσιοι. Η συντριπτική πλειονότητα των εκατομμυριούχων δεν βγάζει το εισόδημά της δουλεύοντας για έναν μισθό. Αντίθετα, αντλούν τα κέρδη τους κυρίως από το κεφάλαιό τους: ακίνητα, μετοχές και ιδιωτικές εταιρείες. Ενώ όμως είναι εξαιρετικά απλό να φορολογήσεις έναν μισθό ή ένα μέρισμα, η φορολόγηση των υπεραξιών κεφαλαίου είναι πρακτικά και πολιτικά δύσκολη.
Ο πρώτος λόγος είναι ο καθαρά πρακτικός υπολογισμός. Οι δισεκατομμυριούχοι επωφελούνται τα μέγιστα από μη εισηγμένες στο χρηματιστήριο εταιρείες. Πόσο πραγματικά αξίζει η σουηδική Ikea ή η δανέζικη Lego εφόσον δεν διαπραγματεύονται δημόσια; Κανείς δεν γνωρίζει με απόλυτη σιγουριά. Ο δεύτερος λόγος αφορά την τεράστια μεταβλητότητα των αγορών. Εταιρείες όπως η SpaceX του Ίλον Μασκ μπορούν να εμφανίσουν ακραίες διακυμάνσεις. Πριν από λίγο καιρό, ο Μασκ άγγιξε την απόλυτη κορυφή, αλλά μέσα σε μόλις δύο εβδομάδες η περιουσία του μειώθηκε κατά 13%. Αν η κυβέρνηση επιχειρούσε να φορολογήσει τα κέρδη του με 30% στην κορύφωσή τους, ο σημερινός λογαριασμός του θα ισοδυναμούσε με φόρο 50%.
Για να διατηρήσουν ένα προβλέψιμο σύστημα, οι κυβερνήσεις επιλέγουν να φορολογούν τα κέρδη μόνο όταν αυτά ρευστοποιούνται, δηλαδή όταν οι επενδυτές πουλούν τις μετοχές τους. Τι γίνεται όμως αν δεν τα πουλήσουν ποτέ; Όπως έχει εξηγήσει αφοπλιστικά ο Ουόρεν Μπάφετ, παραδοσιακά πληρώνει λιγότερους φόρους από τη γραμματέα του. Ο λόγος είναι απλός: μπορεί να κρατάει τις μετοχές του καθώς ανατιμώνται και να δανείζεται με εγγύηση αυτές, διατηρώντας έναν πολυτελή τρόπο ζωής χωρίς να πληρώνει δεκάρα σε φόρους.
Η επιστημονική αλήθεια μέσα από τα αρχεία της Σκανδιναβίας
Για να παρακάμψουν αυτά τα κόλπα, πολλοί ειδικοί προτείνουν την επιβολή ενός ετήσιου φόρου πλούτου. Ένα μικρό, υποχρεωτικό ποσοστό επί της συνολικής περιουσίας, ανεξάρτητα από το αν πωλούνται μετοχές ή διανέμονται μερίσματα. Οι μεγιστάνες αντιδρούν έντονα και απειλούν με φυγή. Αλλά πόσοι το κάνουν πραγματικά;
Μια αποκαλυπτική μελέτη στο κορυφαίο ακαδημαϊκό περιοδικό American Economic Review ανέλυσε λεπτομερώς τα διοικητικά δεδομένα της Σουηδίας και της Δανίας για να βρει την αλήθεια. Και οι δύο χώρες είχαν ετήσιο φόρο πλούτου περίπου 2%, διαθέτοντας εξελιγμένα συστήματα καταγραφής. Τα ευρήματα δίνουν τέλος στις εικασίες. Όταν η Σουηδία κατήργησε τον φόρο, είδε τις αποχωρήσεις πλουσίων να μειώνονται κατά 34%. Μπορεί να ακούγεται εντυπωσιακό, αλλά το πραγματικό νούμερο κρύβει την ουσία: πριν την κατάργηση, μόλις το 0,34% των υπερπλούσιων Σουηδών μετανάστευε κάθε χρόνο. Δηλαδή, πάνω από το 99% παρέμενε στη χώρα παρά τον φόρο.
Οι ερευνητές κατέληξαν σε έναν σταθερό κανόνα: μια αύξηση 1% στον φόρο πλούτου μειώνει τους πλούσιους φορολογούμενους κατά περίπου 2%. Το ίδιο ακριβώς μοτίβο επιβεβαιώθηκε και στη Δανία, παρά το γεγονός ότι οι δύο χώρες είχαν διαφορετικές εξαιρέσεις για τις ιδιωτικές επιχειρήσεις.
Η πραγματική επίδραση στην οικονομία και την απασχόληση
Αν εφαρμόσουμε αυτά τα ευρήματα, για παράδειγμα, στη βρετανική πολιτική σκηνή και στην πρόταση των Πρασίνων για φόρο 2% σε περιουσίες άνω του ενός δισεκατομμυρίου λιρών, τα δεδομένα δείχνουν ότι το Ηνωμένο Βασίλειο θα έχανε μόλις το 4% των δισεκατομμυριούχων του. Τι σημαίνει όμως αυτό για την οικονομία και τα κρατικά ταμεία;
Σε εταιρικό επίπεδο, οι συνέπειες είναι σκληρές. Η μελέτη έδειξε ότι όταν ένας επιχειρηματίας εγκαταλείπει τη χώρα, η εταιρεία του παρακμάζει: οι θέσεις εργασίας μειώνονται κατά ένα τρίτο, οι επενδύσεις πέφτουν κατά 20% και οι φόροι που πληρώνει η επιχείρηση κόβονται στη μέση. Με απλά λόγια, ο ιδρυτής φεύγει και η εταιρεία μαραζώνει.
Ωστόσο, σε μακροοικονομικό επίπεδο, η εικόνα αλλάζει δραματικά. Επειδή ο απόλυτος αριθμός όσων αποχωρούν είναι ελάχιστος, η ζημιά στο σύνολο της εθνικής οικονομίας είναι πρακτικά αόρατη. Μιλάμε για απώλειες λίγων εκατοστών της μονάδας στις επενδύσεις και γύρω στο 0,2% στο μέγεθος της οικονομίας. Άρα, αν δεν καταστρέφεται η οικονομία, γιατί να μην προχωρήσουμε στη φορολόγηση για να γεμίσουμε τα ταμεία; Η απάντηση κρύβεται στη συμπεριφορά αυτών που επιλέγουν να μείνουν.
Η τέχνη της φοροδιαφυγής και ο ρόλος των ιδιωτικών εταιρειών
Το πραγματικό, αθέατο πρόβλημα του φόρου πλούτου είναι οι μη εισηγμένες, ιδιωτικές εταιρείες. Ακόμα και χώρες όπως η Νορβηγία, που διαθέτουν συστήματα ικανά να κοστολογήσουν με ακρίβεια ακόμα και μια ιδιωτική συλλογή αυτοκινήτων, απέτυχαν να αποτιμήσουν σωστά τις σύγχρονες επιχειρήσεις. Η αξιολόγηση γινόταν με βάση τα «σκληρά» περιουσιακά στοιχεία, όπως κτίρια και μετρητά, αγνοώντας την τεράστια άυλη αξία της τεχνογνωσίας, του brand name και του πελατολογίου.
Αυτή η αδυναμία δημιούργησε ένα κολοσσιαίο κίνητρο φοροαποφυγής. Οι δισεκατομμυριούχοι άρχισαν να μεταφέρουν τον πλούτο τους από εύκολα μετρήσιμα στοιχεία, όπως μετοχές και ακίνητα, μέσα στις ιδιωτικές τους εταιρείες για να ρίξουν τη φορολογική τους βάση. Στην Ισπανία, όταν ο φόρος πλούτου επανήλθε το 2011 εξαιρώντας τα επιχειρηματικά περιουσιακά στοιχεία για να προστατευτούν οι μικρομεσαίοι, το αποτέλεσμα ήταν καταστροφικό: η συνολική φορολογική βάση κατέρρευσε από 42% έως 51%, καθώς όλοι μετέφεραν τα κεφάλαιά τους σε ιδιωτικές δομές.
Τα μαθηματικά της απογοήτευσης και το άδειο ταμείο
Αυτή η “εσωτερική διαρροή” δημιουργεί έναν ζοφερό μαθηματικό τύπο για τα κρατικά έσοδα. Σύμφωνα με την έρευνα, για κάθε ένα δολάριο θεωρητικού φόρου, το κράτος χάνει 22 σεντς από αυτούς που μεταναστεύουν και άλλα 54 σεντς από αυτούς που μένουν αλλά “αναδιαρθρώνουν” αθόρυβα τα χαρτοφυλάκιά τους.
Τι μένει τελικά; Μόλις 24 σεντς για κάθε δολάριο. Επιστρέφοντας στο παράδειγμα του Ηνωμένου Βασιλείου, αν υπολογίσουμε τους 156 Βρετανούς δισεκατομμυριούχους που ελέγχουν 654 δισεκατομμύρια λίρες, η κυβέρνηση θεωρητικά θα περίμενε 7,8 δισεκατομμύρια λιρες ετησίως. Αυτά τα χρήματα θα μπορούσαν να χρηματοδοτήσουν εργοστάσια μπαταριών, έξι μονάδες καθαρού χάλυβα, εννέα λιμάνια ανανεώσιμων πηγών και ηλεκτρικές υποδομές. Όμως, με τα πραγματικά δεδομένα απόσβεσης, τα έσοδα πέφτουν κοντά στα 2,4 δισεκατομμύρια. Αν αναλογιστούμε ότι ο συνολικός βρετανικός προϋπολογισμός ανέρχεται σε 1.368 δισεκατομμύρια λίρες, τα έσοδα αυτά αντιπροσωπεύουν το μηδαμινό 0,7%. Ακόμα και στη Νορβηγία, ο φόρος πλούτου αποφέρει λιγότερο από το 2% των συνολικών κρατικών εσόδων.
Υπάρχει ρεαλιστική διέξοδος για ένα δίκαιο φορολογικό σύστημα;
Πρέπει, λοιπόν, να παραιτηθούμε από την προσπάθεια φορολόγησης της ελίτ; Ασφαλώς όχι. Τα δεδομένα επιβεβαιώνουν ότι το φορολογικό σύστημα είναι βαθιά άδικο στην κορυφή του και απαιτείται παρέμβαση. Υπάρχει μάλιστα ισχυρή κοινωνική και πολιτική βούληση, ακόμα και πέρα από τα παραδοσιακά όρια της αριστεράς, για την εξισορρόπηση των βαρών.
Η πικρή αλήθεια είναι, ωστόσο, ότι ο μεμονωμένος φόρος πλούτου δεν αποτελεί το μαγικό ραβδί. Για να διασφαλιστεί ότι οι υπερπλούσιοι θα συνεισφέρουν δίκαια, απαιτείται μια έξυπνη, πολυεπίπεδη στρατηγική: ένας ισορροπημένος συνδυασμός φόρων εισοδήματος, υπεραξίας κεφαλαίου, φόρων πλούτου, τελών εξόδου και αυστηρών φόρων κληρονομιάς που δεν θα αφήνουν κανένα παραθυράκι ανοιχτό. Σε έναν κόσμο παγκοσμιοποίησης, η πραγματική λύση περνάει υποχρεωτικά μέσα από τη στενή διακρατική συνεργασία. Είναι μια δύσκολη άσκηση, αλλά απολύτως εφικτή για τις κυβερνήσεις που είναι διατεθειμένες να αφήσουν στην άκρη τα απλοϊκά συνθήματα.
