Με αφορμή την επέτειο της 21ης Απριλίου, αναδεικνύεται η σταθερότητα των αναμνήσεων και αναλύσεων γύρω από το πραξικόπημα, παράλληλα με μια σύγχρονη τάση γενίκευσης που τείνει να υποβαθμίζει τη στρατιωτική ανάληψη της εξουσίας σε δευτερεύουσα μέθοδο εξόντωσης της δημοκρατίας. Η προσέγγιση αυτή υποδηλώνει ότι, εν απουσία παραδοσιακών δικτατοριών με άρματα μάχης, οι σύγχρονες απειλές στη δημοκρατία εκδηλώνονται με λιγότερο φανερούς τρόπους.
σχετικά άρθρα
Ο Ουμπέρτο Έκο είχε επισημάνει ότι «σήμερα μόνο οι ηλίθιοι κάνουν δικτατορίες με τανκς, από τη στιγμή που υπάρχει η τηλεόραση». Το κείμενο αντιπαραβάλλει την εποχή της χούντας με τη σημερινή τηλεοπτική πραγματικότητα, υποστηρίζοντας την προτίμηση της δεύτερης έναντι των συνθηκών του ΕΑΤ-ΕΣΑ.
Επιπλέον, αναφορά γίνεται στο βιβλίο των Steven Levitsky και Daniel Ziblatt του Χάρβαρντ, «How Democracies Die» (2019). Η θεωρία τους αναφέρει ότι οι δημοκρατίες σήμερα απειλούνται όχι από πραξικοπήματα, αλλά από εσωτερική υπονόμευση μέσω της «διάβρωσης των θεσμών». Η ιδέα αυτή υποδεικνύει ότι οι δημοκρατίες μπορούν να εκλείψουν ακόμη και χωρίς την παραβίαση των βασικών τους χαρακτηριστικών, μια θεωρία που μπορεί να εφαρμοστεί σε χώρες όπως η Ρωσία, η Τουρκία και η Ουγγαρία, αν και ενέχει κινδύνους γενίκευσης ή μπορεί να είναι αναπόδεικτη.
Ωστόσο, το άρθρο διαφωνεί με την άμεση σύγκριση των γεγονότων της 21ης Απριλίου με τα τανκς, με ζητήματα όπως η αλλαγή της σύνθεσης της ΑΔΑΕ ή η παρακολούθηση πολιτικών προσώπων. Υποστηρίζεται ότι τέτοιες συγκρίσεις επιτρέπουν σε κάθε ενδιαφερόμενο να δημιουργεί τη δική του απειλή για τη δημοκρατία, μεγαλοποιώντας την και ζώντας έναν «αντιστασιακό μύθο». Παρατηρείται επίσης μια επιστροφή σε αναφορές για ύπουλο «παρακράτος», φαινόμενο που είχε να εμφανιστεί από την εποχή της δολοφονίας του Λαμπράκη.
Από την άλλη πλευρά, οι οπαδοί της θεωρίας της «θεσμικής διάβρωσης» ενδέχεται να παραβλέπουν το γεγονός ότι για τη δικτατορία της 21ης Απριλίου δεν απαιτήθηκε διάβρωση θεσμών, καθώς το πραξικόπημα εκδηλώθηκε από τους ίδιους τους θεσμούς της εποχής: τον στρατό, το Παλάτι και τη Δικαιοσύνη. Οι πραξικοπηματίες συνταγματάρχες συνεργάστηκαν με τον βασιλιά, ενώ ο πρώτος πρωθυπουργός της χούντας ήταν ο πρόεδρος του Αρείου Πάγου.
Είναι αλήθεια ότι οι δημοκρατίες μας έχουν εξελιχθεί από το 1967, ενισχυμένες με εγγυήσεις νομιμότητας και νέους θεσμούς, όπως η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία που λειτουργεί από το 2020. Ο σεβασμός στους θεσμούς και η ελεύθερη κριτική της λειτουργίας τους αποτελούν συστατικά στοιχεία της δημοκρατίας. Η δημοκρατία έχει αλλάξει, δεν είναι πλέον η «καχεκτική δημοκρατία» της μετεμφυλιακής εποχής ή μια «κατάσταση εξαίρεσης», αλλά «σύγχρονες δημοκρατίες» που πηγάζουν από το τρίπτυχο της Γαλλικής Επανάστασης «ελευθερία, ισότητα κι αδελφοσύνη» και εμπλουτίζονται από τον κοινοβουλευτισμό, τα δικαιώματα, τον συνδικαλισμό, την ελεύθερη έκφραση και το κοινωνικό κράτος.
Το άρθρο καταλήγει τονίζοντας ότι, ανεξάρτητα από τους τρόπους με τους οποίους η δημοκρατία μπορεί να απειλείται σήμερα, είναι δύσκολο να πειστεί κανείς ότι οι επίδοξοι δικτάτορες ξεκινούν τις προσπάθειές τους αλλάζοντας τη σύνθεση Ανεξάρτητων Αρχών ή αποκτώντας τον έλεγχο αναξιόπιστων μέσων ενημέρωσης. Η δημοκρατία τίθεται σε κίνδυνο όταν οι πολίτες της δεν έχουν την πραγματική διάθεση να την προστατέψουν και να την υπερασπιστούν, ακόμη και παρακάμπτοντας τις διαφορές τους. Σε αυτή την περίπτωση, οι πολίτες καθίστανται «άξιοι της μοίρας τους» και η δημοκρατία κινδυνεύει να οδηγηθεί «στο απόσπασμα», όπως είχε αναφέρει ο Ανδρέας Παπανδρέου.
