Η Ευρώπη οχυρώνεται στον Βορρά – Και ο Νότος;
Το σχέδιο του ECFR για μια Ευρώπη που αμύνεται μόνη της είναι από τα πιο σοβαρά που έχουν γραφτεί. Διαβασμένο όμως από την Αθήνα, έχει τρεις τρύπες.
«Η Ελλάδα δαπανά άνω του 3% του ΑΕΠ για την άμυνα, από τις υψηλότερες επιδόσεις στο ΝΑΤΟ.»
Υπάρχει ένα σχέδιο για το πώς θα αμυνθεί η Ευρώπη χωρίς την Αμερική. Το υπογράφουν τρεις αναλυτές του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Εξωτερικών Σχέσεων (ECFR), και είναι από τα πιο σοβαρά κείμενα που έχουν γραφτεί πάνω στο θέμα. Το διαβάζει κανείς και αναγνωρίζει αμέσως την ψυχραιμία του: αντί για ευχολόγια περί «ευρωστρατού», προτείνει να χτίσουμε πάνω σε ό,τι ήδη υπάρχει, με το ΝΑΤΟ ως επιχειρησιακή ραχοκοκαλιά, την ΕΕ για χρηματοδότηση και νομιμότητα, και ευέλικτους περιφερειακούς συνασπισμούς για ταχύτητα.
σχετικά άρθρα
Η εικόνα που χρησιμοποιεί είναι εύστοχη. Οι Ευρωπαίοι, λέει, ζουν σε ένα «ΝΑΤΟ του Σρέντινγκερ»: η Αμερική εμφανίζεται ταυτόχρονα μέσα και έξω από τη συμμαχία, αφοσιωμένη και απούσα. Άρα η Ευρώπη πρέπει να μπορεί να δράσει «με την Αμερική όπου γίνεται, με λιγότερη όπου χρειάζεται, χωρίς την Αμερική αν χρειαστεί». Ως διάγνωση, σωστό. Διαβασμένο όμως από την Αθήνα, το σχέδιο έχει τρεις σοβαρές τρύπες. Και αξίζει να τις δούμε μία μία.
Πρώτη τρύπα: μια αυτονομία που προϋποθέτει την Αμερική
Ας ξεκινήσουμε από τη θεμελιώδη αντίφαση, γιατί τη μαρτυρεί το ίδιο το κείμενο. Το σχέδιο, παραδέχονται οι συγγραφείς, «βασίζεται στην υπόθεση ότι οι ΗΠΑ συνεργάζονται στη σταδιακή αναδιάρθρωση του ΝΑΤΟ». Με άλλα λόγια, ένα σχέδιο που υπόσχεται να αμυνθεί η Ευρώπη χωρίς αξιόπιστη Αμερική, προϋποθέτει συνεργάσιμη Αμερική για να στηθεί.
Εδώ η λογική τρίζει. Αν η Ουάσιγκτον αποφασίσει όχι απλώς να αποσυρθεί αλλά να εμποδίσει ενεργά την ευρωπαϊκή προσπάθεια, κάτι που οι ίδιοι οι συγγραφείς παραδέχονται ότι δεν αποκλείεται, τότε όλη η αρχιτεκτονική μένει μετέωρη. Και το παραδέχονται ακόμη πιο ωμά αλλού: «ένα όπλο που εξαρτάται από αμερικανικό λογισμικό είναι προτιμότερο από την απουσία οποιουδήποτε όπλου». Δηλαδή η «αυτονομία» παραμένει, για χρόνια, εν πολλοίς θεωρητική, αφού τα κρίσιμα συστήματα διοίκησης, ελέγχου και διαστημικής αναγνώρισης παραμένουν αμερικανικά. Το σχέδιο δεν λύνει την εξάρτηση. Απλώς ελπίζει να την κάνει λιγότερο επικίνδυνη με τον καιρό.
Δεύτερη τρύπα, και η πιο δική μας: ο Νότος λείπει
Εδώ είναι το σημείο που πρέπει να σταθεί κάθε Έλληνας αναγνώστης. Το κείμενο είναι βαθιά βορειο-ανατολικό. Όλη η ενέργειά του πέφτει στη Βαλτική, στο χάσμα Σουβάλκι, στο Καλίνινγκραντ, στη ρωσική απειλή κατά της ανατολικής πτέρυγας. Ο Νότος εμφανίζεται σχεδόν παρενθετικά: η Διοίκηση Κοινών Δυνάμεων της Νάπολης, μας λένε, «βρίσκεται σε καλή τοποθεσία», και εκεί σταματά η ανάλυση.
Όμως η Μεσόγειος, η Μαύρη Θάλασσα και η ανατολική Μεσόγειος δεν είναι λεπτομέρειες. Είναι ένα ολόκληρο, χωριστό περιβάλλον ασφαλείας. Το σχέδιο προτείνει «υποπεριφερειακούς συνασπισμούς» και φέρνει ως πρότυπο τη συνεργασία Σκανδιναβών και Βαλτικών χωρών. Για τον Βορρά, λοιπόν, υπάρχει μοντέλο. Για τον Νότο, δεν προτείνεται κανένα αντίστοιχο. Ποιος συντονίζει την άμυνα στη Μεσόγειο; Με ποια κοινή αντίληψη απειλής; Το κείμενο σιωπά.
Και υπάρχει κάτι ακόμη πιο κρίσιμο που το σχέδιο αποφεύγει εντελώς. Η κύρια και πιο άμεση εξωτερική απειλή που αντιμετωπίζει η Ελλάδα δεν είναι η Ρωσία. Είναι η αναθεωρητική στάση της Τουρκίας, ενός συμμάχου μέσα στο ίδιο το ΝΑΤΟ. Ολόκληρη η αρχιτεκτονική του ECFR, με την εκ των προτέρων ανάθεση εξουσίας στους διοικητές και τους συνασπισμούς που στρέφονται προς τα ανατολικά, είναι σχεδιασμένη για να αποτρέψει έναν εξωτερικό αντίπαλο. Δεν έχει απολύτως τίποτα να πει για μια απειλή που προέρχεται από το εσωτερικό της συμμαχίας. Κι όμως, αυτή ακριβώς είναι η στρατηγική πραγματικότητα της Ελλάδας και της Κύπρου.
Το παράδοξο γίνεται οξύτερο αν δει κανείς τι κάνει η Ελλάδα. Οι αμυντικές της δαπάνες ξεπερνούν το 3% του ΑΕΠ, από τις υψηλότερες στο ΝΑΤΟ, όπως τόνισε ο υπουργός Άμυνας Νίκος Δένδιας στη σύνοδο των Βρυξελλών τον Φεβρουάριο. Ο προϋπολογισμός άμυνας για το 2026 ξεπερνά τα 7 δισεκατομμύρια ευρώ, με πάνω από 3,2 δισεκατομμύρια σε νέους εξοπλισμούς. Και η χώρα έχει ήδη δρομολογήσει την «Ασπίδα του Αχιλλέα», ένα αντιπυραυλικό και αντι-drone σύστημα μέσα σε ένα δωδεκαετές εξοπλιστικό πρόγραμμα που ενέκρινε η Βουλή τον Μάρτιο του 2026.
Με άλλα λόγια, η Ελλάδα κάνει ακριβώς αυτό που ζητά το κείμενο: ξοδεύει, εξοπλίζεται, οχυρώνεται. Και παρ’ όλα αυτά, δεν κάθεται στο τραπέζι όπου σχεδιάζεται το μέλλον. Γιατί η «βασική ομάδα» που προτείνει το ECFR για να καθοδηγήσει τον ευρωπαϊκό μετασχηματισμό, η λεγόμενη E5, αποτελείται από Βρετανία, Γαλλία, Γερμανία, Ιταλία και Πολωνία. Από τον νότιο και νοτιοανατολικό χώρο, μόνο η Ιταλία. Η Ελλάδα, η Κύπρος, ολόκληρη η ανατολική Μεσόγειος, απουσιάζουν από τον πυρήνα λήψης αποφάσεων. Πληρώνουμε εισιτήριο πρώτης θέσης και ταξιδεύουμε στις αποσκευές.
Τρίτη τρύπα: ο «πυρηνικός μπαλαντές»
Η πιο εκρηκτική πρόταση του κειμένου κρύβεται προς το τέλος. Οι συγγραφείς περιγράφουν ένα «σχέδιο Ζ», έναν συνασπισμό πυρηνικής αντιστάθμισης από χώρες όπως η Γερμανία, η Πολωνία, η Σουηδία και η Ουκρανία, που θα μοιράζονταν πυρηνική γνώση ώστε να μπορούν να «ξεσπάσουν» γρήγορα σε πυρηνική απόκτηση, αν η Ρωσία χρησιμοποιήσει πυρηνικά και η αμερικανική ομπρέλα δεν ανοίξει.
Ας το πούμε καθαρά: αυτή είναι μια ιδέα που αντιστρατεύεται τη φύση του ίδιου του ευρωπαϊκού εγχειρήματος. Η Ευρωπαϊκή Ένωση χτίστηκε, μεταξύ άλλων, για να μην ξανατρέξουν τα κράτη της σε εξοπλιστικούς και πυρηνικούς ανταγωνισμούς. Ένας «συνασπισμός διασποράς» έξι νέων πυρηνικών δυνάμεων θα τίναζε στον αέρα τη Συνθήκη Μη Διάδοσης, θα έδινε στη Μόσχα την τέλεια δικαιολογία για κλιμάκωση, και θα μετέφερε τον πυρηνικό κίνδυνο μέσα στην ήπειρο. Οι ίδιοι οι συγγραφείς, προς τιμήν τους, σημειώνουν ότι όλες οι άλλες προτάσεις τους στοχεύουν να αποτρέψουν ακριβώς αυτό το σενάριο. Το ότι όμως το βάζουν στο τραπέζι δείχνει πόσο απελπισμένη θεωρούν την κατάσταση.
Για μια χώρα όπως η Ελλάδα, που ζει σε μια ήδη φορτισμένη γειτονιά, η προοπτική μιας πυρηνικής διασποράς στην Ευρώπη δεν είναι θεωρητικό σενάριο. Είναι εφιάλτης. Αν η ιδέα της διασποράς νομιμοποιηθεί στον Βορρά, ποιος εγγυάται ότι η λογική δεν θα μεταδοθεί και στον δικό μας, πιο εύφλεκτο, Νότο;
Πού μας αφήνει αυτό
Ας είμαστε δίκαιοι. Το κείμενο του ECFR είναι χρήσιμο, ειλικρινές και, στα περισσότερα, σωστό. Η Ευρώπη όντως πρέπει να προετοιμαστεί για λιγότερη Αμερική, και όντως διαθέτει τον πλούτο και τη βιομηχανία για να το κάνει, αρκεί να τα οργανώσει. Το πρόβλημα δεν είναι η κατεύθυνση. Είναι η οπτική γωνία.
Γιατί το σχέδιο γράφτηκε από τον Βορρά, για τον Βορρά. Βλέπει τη Ρωσία στη Βαλτική και οργανώνει γύρω της ολόκληρη την αρχιτεκτονική. Αφήνει τον Νότο ως υποσημείωση, αγνοεί τον ενδοσυμμαχικό χαρακτήρα της ελληνικής απειλής, και κρατά την Ελλάδα έξω από τον πυρήνα των αποφάσεων, παρότι η χώρα ανήκει στους πρωταθλητές των αμυντικών δαπανών.
Το συμπέρασμα για την Αθήνα είναι διπλό. Πρώτον, η Ελλάδα οφείλει να μετατρέψει τη δυσανάλογη αμυντική της προσπάθεια σε πολιτικό κεφάλαιο, διεκδικώντας θέση στο τραπέζι όπου χαράσσεται η νέα ευρωπαϊκή άμυνα, όχι ως παρατηρητής αλλά ως διαμορφωτής. Δεύτερον, οφείλει να προωθήσει ενεργά την ιδέα ενός νότιου πυλώνα, ενός μεσογειακού συνασπισμού αντίστοιχου με τον σκανδιναβικό-βαλτικό, που θα βάζει στον χάρτη τη Μεσόγειο, τη Μαύρη Θάλασσα και την ανατολική Μεσόγειο ως ισότιμο περιβάλλον ασφαλείας.
Γιατί μια Ευρώπη που οχυρώνεται μόνο στον Βορρά δεν είναι αυτόνομη. Είναι μισή. Και η μισή άμυνα, όπως ξέρει κάθε στρατιωτικός, είναι απλώς ένα πιο ακριβό είδος ανασφάλειας. Αν η Ευρώπη θέλει πραγματικά να σταθεί στα πόδια της, πρέπει να σταθεί σε όλα της τα πόδια. Και ένα από αυτά πατάει στο Αιγαίο.
